609
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
O‘RTA OSIYO XALQLARINING OZODLIK ORZUSI BO‘LGAN “TURKISTON
MUXTORIYATI”
Haqqulov Mehriddin Yunusovich
Osiyo xalqaro universiteti
“Tarix va filologiya” kafedrasi o‘qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14520900
Annotatsiya.
Ozodlik va mustaqillik g‘oyalarini o‘zida mujassamlashtirgan va o‘zbek
xalqi tarixida o‘chmas iz qoldirgan muhim voqealardan biri bu Turkiston Muxtoriyatidir. Bugungi
kunda Turkiston Muxtoriyati uchun kurash tarixini o‘rganish alohida ahamiyat kasb etadi. Ilmiy
jamoatchilik e’tiborini ko‘pdan o‘ziga jalb etib kelayotgan Muxtoriyat tarixi hozirda nafaqat
ilmiy, balki amaliy va hatto siyosiy nuqtai nazardan kiziqish uyg‘otishi tabiiy. Chunki davr o‘sha
yillar voqealariga qayta baho berishini taqozo etmoqda. Shunisi ham borki, Turkistonda
Muxtoriyat uchun kurash jarayonida demokratik milliy davlatchilikni barpo etish mafkurasi ham
shakllana bordi.
yanch so’zlar:
Muxtoriyat, ozodlik, jadidchilik, ma’rifat, Turkiston, Sovet hokimiyati,
bolsheviklar, Toshkent, Qurultoy, Mahmudxuja Behbudiy, milliy democrat, Yevrona, Osiyo,
Rossiya, Ulug‘ Turkiston, 27-noyabr, El bayroni.
"TURKESTAN AUTONOMY", THE DREAM OF FREEDOM FOR THE PEOPLES OF
CENTRAL ASIA
Abstract.
One of the important events that embodied the ideas of freedom and
independence and left an indelible mark in the history of the Uzbek people is the Independence of
Turkestan. Today, studying the history of the struggle for the independence of Turkestan is of
particular importance. It is natural that the history of Autonomy, which has been attracting the
attention of the scientific community for a long time, arouses interest not only from a scientific, but
also from a practical and even political point of view. Because time demands a reassessment of the
events of those years. There is also the fact that in the process of struggle for autonomy in
Turkestan democratic national statehood the ideology of establishment was also taking shape.
Key words:
Autonomy, freedom, modernism, enlightenment, Turkestan, Soviet power,
Bolsheviks, Tashkent, Kurultay, Mahmudhuja Behbudi, national democrat, Eurona, Asia, Russia,
Greater Turkestan, November 27, El Bayron.
ТУРКЕСТАНСКАЯ АВТОНОМИЯ», КОТОРАЯ ЯВЛЯЕТСЯ МЕЧТОЙ О СВОБОДЕ
НАРОДОВ СРЕДНЕЙ АЗИИ
Аннотация.
Одним из важных событий, воплотивших идеи свободы и
независимости и оставивших неизгладимый след в истории узбекского народа, является
610
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Независимость Туркестана. Сегодня изучение истории борьбы за независимость
Туркестана приобретает особое значение. Естественно, что история Автономии, давно
привлекающая внимание научной общественности, вызывает интерес не только с научной,
но и с практической и даже политической точки зрения. Потому что время требует
переоценки событий тех лет. Имеется и тот факт, что в процессе борьбы за автономию
в
Туркестане
демократическая
национальная
государственность
идеология
истеблишмента также формировалась.
Ключевые слова:
Автономия, свобода, модернизм, просвещение, Туркестан,
Советская власть, большевики, Ташкент, Курултай, Махмудхуджа Бехбуди, национал-
демократ, Еврона, Азия, Россия, Большой Туркестан, 27 ноября, Эль-Байрон.
Aytish mumkinki, jadidchilikning paydo bo‘lishi va shakllanishi masalalari ancha to‘liq
yoritildi. Biroq hanuz chuqur idrok etishni talab qiluvchi bir qator muammolar mavjud. Bunga,
birinchi navbatda milliy demokratlarning Turkistonda milliy davlat qurilishining o‘ziga xos
konsyepsiyasi, o‘lkani feodalizm va mustamlakachilikning boshi berk ko‘chasidan olib chiqish
mafkurasining shakllanish, bolsheviklarcha totalitarizmga muqobil ravishda g‘oyaviy-siyosiy
kurash maydoniga chiqishlari, jamiyat hayotini yangilashning demokratik mexanizmlarini ishlab
chiqishga qo‘shgan hissalari kabi masalalar kiradi.
1917-yil aprelida Toshkentda jadidchilik harakati yo‘lboshchilarining tashabbusi bilan
Turkiston musulmonlari Qurultoyi chaqirildi, unda o‘lka musulmonlari Sho‘rosi saylandi; Uning
tarkibiga o‘sha davrning mashxur siyosiy arboblari Mahmudxuja Behbudiy, Ubaydulla Xo‘jayev,
Nosirxon To‘ra, Muhammadjon Tinishpayev, Mustafo Chuqayev va boshqalar kirdilar.
Turkiston milliy demokratlari tomonidan taklif etilgan “muxtoriyat” mafkurasi jahon va
mintaqaviy mustamlakachilikka qarshi harakatlar g‘oyalari, Yevrona, Osiyo, Rossiya
mutafakkirlari, o‘lka taraqqiyparvar ziyolilarining o‘z taqdirini o‘zi belgilash muammolarini
ijodiy idrok etish tajribalariga tayangan holda yaratildi.
1917-yil 26-noyabrda soat 12 da tashkiliy byuro a’zosi Mustafo Chuqayev s’yezdni ochiq
deb e’lon qildi. Mandat komissiyasi a’zosi Toshpo‘lat Norbo‘tabekov ishtirokchilarni delegatlar
tarkibi haqidagi ma’lumotlar bilan tanishtirdi. Bu paytga kelib s’yezdda: Farg‘onadan 150 kishi,
Sirdaryodan—22, Samarqanddan—21, Kaspiy ortidan bir, Buxorodan to‘rt nafar delegat
qatnashayotgan edi. Keyinchalik s’yezd ishtirokchnlari soni 250 kipshga yaqinlashgandi (“Ulug‘
Turkiston”, 1917, 8-dekabr).
Uch kun mobaynida s’yezd ishtirokchilari Turkiston O‘lkasining bo‘lg‘usi siyosiy tuzilishi
haqidagi o‘z qarashlarini belgilab olishdi, bular s’yezdda qabul qilingan hujjatlarda o‘z aksini
topdi.
611
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Xususan, 27-noyabrda quyidagi mazmunda deklaratsiya qabul qilindi: “Yashasin Turkistan
Muxtoriyati!
28-noyabrda tashkil topgan davlatning nomi “Turkiston Muxtoriyati” deb ataladigan
bo‘ldi. Hokimiyat tarkibi esa quyidagicha shakllanishi lozim edi: Ta’sis s’yezdi chaqirilgunga
qadar hokimiyat to‘la ravishda Turkiston Muvaqqat Kengashi va Turkiston xalq (Milliy) Majlisi
qo‘lida jamlanadi. Muvaqqat Kengash a’zolaridan 12 kishilik hukumat tuziladigan bo‘ldi.
Turkiston Muvaqqat Kengashi a’zolarining soni ilgari Butunrossiya Ta’sis Majlisiga
Turkiston o‘lkasidan saylangan nomzodlar soniga qarab aniqlandi (32 kishi) (“El bayroni”, 1917,
22-dekabr).
Turkiston xalqining muxtoriyat uchun olib borgan kurashida 1917-yil 13-dekabrda bo‘lib
utgan fojiali vokealar tub burilish nuqtasi bo‘ldi. Shu kunini inqilobdan so‘ng Turkiston zaminida
ilk marta xalq qoni to‘kildi.
Turkiston Muxtoriyatining Muvaqqat hukumati Mavludi-sharif bayrami kuni, ya’ni 13-
dekabrni “Turkiston Muxtoriyatining milliy jamg‘armasiga pul yigash kuni” deb e’lon qildi hamda
bu mablag‘ mustaqillik va ozodlikni mustahkamlashga xizmat qilishini bildirdi.
17-18-fevralda muzokaralar davom etdi. Shu chog‘da 18-fevralda “Ulamo” jamiyati
tashabbusi bilan Muxtoriyatda to‘ntarish yuz berdi va buning natijasida Mustafo Choq‘ayev
boshchiligidagi hukumat mahkamasi ag‘darildi. Shundan keyin boshqaruv Qo‘qon militsiyasi
boshlig‘i kichik Ergashga o‘tdi. Turkiston Muxtoriyatini himoya kilish, uni bolsheviklar
tajovuzidan saqlab qolish Ergash Qo‘rboshiga topshirildi. Bu to‘ntarishdan so‘ng, 18-fevraldan
19-fevralga o‘tar kechasi Toshkentdan Turkiston o‘lkaysi harbiy komissari Y. L. Perfilyev
boshchiligidagi piyoda, otliq va artilleriya qismlaridan iborat 11 eshelon qo‘shin yetib kela
boshladi. Sovet qo‘shinlari Qo‘qonni uch tarafdan qurshovga oldi. Artilleriya to‘plari to‘liq
jangovar holtag keltirib qo‘yildi.19-fevral kuni soat 10:15 da Ergashga talbnoma (ultimatum)
yuborildi.Unda qurloni tashlab, Taslim bo‘lish aytildi. JAvob berish muddati soat 13:00 da tugar
edi. 12:45 da javob olindi – Ergash shartlarni bajarmaslikni aytdi.
Perfilyev barcha 12 ta zambarakdaya Qo‘qon aholisi ustiga o‘t ochishni, shu jumladan
yondiradigan snaryadlardan foydalalishni buyurdi. Tinch aholini to‘pga tutish kunduz soat 1 dan
boshlanib shomgacha shaharni vayron etib tashladi. Ammo shunga qaramay, muxtorjyatchilar
taslim bo‘lmay, har bir binoni, har bir do‘konni, har bir karvonsaroyni mardlarcha himoya qiladilar.
Turkiston Muxtoriyati hukumati 19-fevralda ag‘darildi, biroq shaharni talash davom etdi. Mavjud
bo‘lgan uzuq-yuluq ma’lumotlardan shu narsa anglandiki, Muxtoriyat Hukumati a’zolaridan
Hidoyatbek Yurali Agayev, Mirodil Mirzaahmedovlar qatl etilgan, tasodifan omon qolganlari
qamoqqa olingan. Mustafo Cho‘kayev olovli xalqadan chiqishga muvaffaq bo‘ldi.
612
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
U avvalo qo‘zg‘olonchilar turgan joyga, so‘ngra yolg‘izlikda tog‘li qirg‘iz tumanlari orqali
o‘sha yillarda mustaqil bo‘lgan Gruziyaga yetib oladi va darhol Kavkaz xalqlarining demokratik
harakatiga qo‘shiladi. Ыosirxont^ra bolsheviklar tomonidan Namanganda, S. Rersfeld
Samarkandda, Obidjon Maxmudov Buxoroda qo‘lga olinadi.
Hamma yoqda o‘liklar yotibti. Ularning bir qismi kuyib ketgan. Ayrim ma’lumotlarga
ko‘ra, shu fojiali voqealar oqibatida 10000 dan ziyod kishi halok bo‘lgan. Shaharda 1918-yili
kelgan ingliz kapitani A.Brun uni yarim bo‘sh holatida ko‘rgan. Uning yozishicha, shaharni bosib
olishda ishtirok etgan nemis, avstriyalik, venger asirlaridan yollangan soldatlar 10000 so‘mdan
ortiq pulni o‘marishgan.
Xulosa
Sovet tuzumi bu vaxshiylikni qo‘rqitish uchun amalga oshirdi, u markazning roziligisiz
“muxtoriyat”ni Turkistonda hech kim va hech qachon o‘zboshimchalik bilan barpo etmasin degan
maqsadni ko’zda tutdi. Shu o‘rinda aytib o‘tish kerakki, Turkiston Muxtoriyati tor-mor etilgach,
1917-yil dekabrida qozoq milliy demokratlari tomonidan Orenburgda tashkil etilgan Alash-O‘rda
avtonomiyasi hukumatining taqdiri ham 1920-yil mart oyida shunday bo‘ldi. Turkiston
Muxtoriyati hukumatining ag‘darilishi turkistonliklar tarafidan Rossiyaning o‘lkaga nisbatan
tajovuzkorona rejalari borliganing yangi dalili sifatida qabul qilindi va ular o‘z Vatanlarini
bosqinchikchilardan himoya qilish uchun ko‘lda qurol bilan ko‘tarildilar. Shundan keyin, bu
yong‘in, bu olovlar qa’ridan xalq qahr-g‘azabi bosqinchilarga nafrati, ko‘ngilga tugilgvn o‘chi
sifatida sovet tarixi fanida “bosmachilik” deb atalgan harakat qaqnus qush kabi yorib chiqdi.
REFERENCES
1.
Haqqulov, M. Y. O. G. L. (2022). Markaziy Osiyoda ilk diplomatik munosabatlar tarixi.
Science and Education, 3(10), 385-389.
2.
Yunusovich, H. M. (2024). Experiences Related to the Fine Fiber Cotton of Uzbekistan
during the Years of Soviet Authority. EUROPEAN JOURNAL OF INNOVATION IN
NONFORMAL EDUCATION, 4(9), 129-132.
3.
Yunusovich, H. M. (2024). The Formation, Development and Role of the High Seljuk
Empire Founded by the Turkic Peoples in the Islamic World. Miasto Przyszłości, 53, 956-
959.
4.
Gulyamov, A. A. (2024). JАMIYАTIMIZNING IJTIMОIY-IQTISОDIY, MА’NАVIY-
MАDАNIY
SОHАLАRIDА
ОILАNING RОLI.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И
ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
,
36
(2), 149-153.
613
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
5.
Azizovich, G. A. (2024). Trade Relations of Population in Bukhara Emirate, Shariah Rules
and Regulations in Commercial Affairs, Partnership Relations.
EUROPEAN JOURNAL OF
INNOVATION IN NONFORMAL EDUCATION
,
4
(9), 189-194.
6.
Azizovich, G. A. (2024). Family-Marriage and Inheritance Relations of the Population in
the Bukhara Emirate.
Miasto Przyszłości
,
53
, 964-969.
7.
Sayfutdinov Feruz Ilniyoz o’g’li. (2023). XX ASR 2-YARMI XXI ASR BOSHLARI
ZARAFSHON
VOHASIDA
ETNOSLARARO
MUNOSABATLAR.
TA’LIM VA
RIVOJLANISH TAHLILI ONLAYN ILMIY JURNALI
,
3
(9), 1–5. Retrieved from
https://sciencebox.uz/index.php/ajed/article/view/7941
8.
Sayfutdinov , F. (2024). MANG’IT AMIRLARI DAVRIDA BUXORO AMIRLIGI
ME’MORCHILIK SOHASI RIVOJI.
Modern Science and Research
,
3
(10), 620–629.
Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/45335
9.
Ilniyazovich, S. F. (2024).
Historiography of Various Expeditions and their Results in the
Regions Inhabited by Karakalpaks in the First Half of the 20th Century. EUROPEAN
JOURNAL OF INNOVATION IN NONFORMAL EDUCATION, 4 (9), 159–165
.
10.
Muyiddinov, B. (2023). XII-XIII ASRLAR DAVRIDA BUXORODA ILM – FANNING
RIVOJLANISHI. SCHOLAR, 1(28), 341–345.
https://doi.org/10.5281/zenodo.10027071
11.
Muyiddinov Bekali. (2023). MO’G’ULLAR BOSQINI DAVRIDA BUXORONING
AYANCHLI
TAQDIRI. TADQIQOTLAR.UZ, 25(2),
212–215.
Retrieved
from
http://tadqiqotlar.uz/index.php/new/article/view/308
12.
Sadullayev , U. . (2024). MAHALLA: UNDERSTANDING THE CONCEPT. Medicine,
Pedagogy and Technology: Theory and Practice, 2(4), 376–385.
13.
Sadullaev , U. . (2024). USE OF INFORMATION TECHNOLOGY IN EDUCATION.
Medicine, Pedagogy and Technology: Theory and Practice, 2(5), 344–352.
14.
Sadullaev, U. (2024). EDUCATION AND ARTIFICIAL INTELLIGENCE: A NEW ERA
OF OPPORTUNITY. Medicine, Pedagogy and Technology: Theory and Practice, 2(6), 238–
241.
