2024
DECEMBER
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 1
|
ISSUE 10
243
TUBERKULYOZ KASALLIGIGA CHALINGAN BEMORLARDA HAMROH QANDLI
DIABET KASALLIGINING AHAMIYATI
Xaitova Iroda Xolmurod qizi
Toshkent tibbiyot akademiyasi termiz filiali assisstenti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14543478
Kirish
Tuberkulyoz va qandli diabet dunyo miqyosida keng tarqalgan ikki asosiy surunkali
kasallik hisoblanadi. Har ikki kasallik inson organizmiga jiddiy salbiy ta’sir ko‘rsatadi va
birgalikda uchragan holatlarda bemor salomatligiga yanada og‘irroq ta’sir qiladi. Qandli diabet
(QD) bilan og‘rigan bemorlarda immunitetning pasayishi tufayli tuberkulyoz (TB) rivojlanish
xavfi yuqori bo‘ladi. Ushbu tezisda tuberkulyozga chalingan bemorlarda hamroh qandli diabet
kasalligining ahamiyati, uning oqibatlari va davolash strategiyalari tahlil qilinadi.
Qandli diabet va immunitet tizimi o‘zaro bog‘liqligi
Qandli diabet organizmning metabolik jarayonlariga ta’sir ko‘rsatadigan surunkali kasallik
bo‘lib, insulin ishlab chiqarish yoki utilizatsiyasi buzilishi bilan tavsiflanadi. Diabet bilan og‘rigan
bemorlarda immunitet zaiflashadi, bu esa infektsiyalarga, ayniqsa, tuberkulyozga moyillikni
oshiradi. Qandli diabetning quyidagi jihatlari TB rivojlanishiga hissa qo‘shadi:
• Hujayraviy immunitetning zaiflashishi: Makrofag va T-hujayralarning samaradorligi
pasayadi, bu esa Mycobacterium tuberculosis bakteriyalariga qarshi kurashishni qiyinlashtiradi.
• Organizmning yallig‘lanish javobi buzilishi: Bu o‘pka to‘qimalarining yallig‘lanishiga olib
kelib, TB bakteriyalarining faol ko‘payishini qo‘llab-quvvatlaydi.
Tuberkulyoz va qandli diabetning birgalikdagi oqibatlari
1.
Kasallikning og‘ir kechishi:
QD bilan birga kechayotgan TB bemorlarda kasallikning og‘ir shakllari kuzatiladi. O‘pka
shikastlanishining hajmi katta bo‘lib, davolanish jarayoni uzoq davom etadi.
2.
Dori vositalarining samarasizligi:
Diabet bemorlari TBni davolashda ishlatiladigan dorilarga nisbatan sezgirligini yo‘qotishi
mumkin. Bu holat dorilarga rezistent tuberkulyoz rivojlanish xavfini oshiradi.
3.
Kasallikning qaytalanish ehtimoli:
Qandli diabet TB bilan og‘rigan bemorlarda kasallikning qaytalanishi xavfini sezilarli
darajada oshiradi. Bu, ayniqsa, qand miqdorini nazorat qilish qiyin bo‘lgan bemorlarda uchraydi.
4.
Yuqori o‘lim darajasi:
2024
DECEMBER
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 1
|
ISSUE 10
244
Ikkala kasallikning birgalikda kechishi o‘lim xavfini sezilarli darajada oshiradi.
Bu, ayniqsa, qandli diabetning og‘ir darajalarida yaqqol namoyon bo‘ladi.
Davolash va oldini olish strategiyalari
1.
Kombinatsiyalangan davolash usullari:
•
Tuberkulyozga qarshi dorilarni qandli diabetni nazorat qiluvchi dorilar bilan
birgalikda qo‘llash muhim ahamiyatga ega. Insulin yoki gipoglikemik dori vositalari bemorning
holatiga qarab tanlanadi.
•
TBni davolash davomida qand miqdorini muntazam nazorat qilish talab qilinadi.
2.
Sog‘lom turmush tarzini shakllantirish:
•
Parhezga rioya qilish, qondagi qand miqdorini nazorat qilish va immunitetni
mustahkamlash muhimdir.
•
Jismoniy faollikni oshirish nafaqat diabetni nazorat qilishga, balki TBni oldini
olishga ham yordam beradi.
3.
Vaqtida tashxis qo‘yish:
•
QD bilan og‘rigan bemorlar muntazam ravishda TBga skrining o‘tkazishlari kerak.
Bu TBning erta bosqichida aniqlanishini ta’minlaydi va davolanishni osonlashtiradi.
•
TB bilan og‘rigan bemorlarda esa qandli diabetni aniqlash uchun glyukoza
darajasini o‘lchash tavsiya etiladi.
4.
Jamoatchilik sog‘lig‘ini yaxshilash:
•
QD va TB bilan bog‘liq muammolarni kamaytirish uchun jamoatchilik o‘rtasida
keng ko‘lamli tushuntirish ishlari olib borilishi lozim.
•
Davolashga integratsiyalashgan yondashuvni qo‘llash zarur.
Ilmiy tadqiqotlardan natijalar
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, diabet bilan og‘rigan bemorlarda TB rivojlanish xavfi
diabetga chalinmaganlarga nisbatan 3-5 baravar yuqori bo‘ladi.
Masalan, Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (WHO) tomonidan olib borilgan tadqiqotlar TB
va QD o‘rtasida kuchli o‘zaro bog‘liqlik borligini tasdiqlagan. Hindiston va Xitoy kabi TB va
QDning keng tarqalgan hududlarida olib borilgan tahlillar bu ikki kasallikni integratsiyalangan
tarzda davolash zaruratini ta’kidlaydi.
Xulosa
Tuberkulyoz va qandli diabet birgalikda og‘ir asoratlar keltirib chiqaradigan kasalliklar
bo‘lib, ularga integratsiyalangan tarzda yondashish zarur.
2024
DECEMBER
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 1
|
ISSUE 10
245
QD TB rivojlanishiga zamin yaratadi va kasallikning og‘ir kechishini kuchaytiradi.
Shuning uchun qandli diabet va tuberkulyozning birgalikdagi oqibatlarini kamaytirish
uchun diagnostika, davolash va profilaktika choralari kuchaytirilishi lozim.
Bu esa nafaqat bemorlarning salomatligini tiklashga, balki jamoat sog‘lig‘ini yaxshilashga
ham xizmat qiladi.
REFERENCES
1.
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (WHO). “Global Tuberculosis Report 2023.”
https://www.who.int
2.
Harries, A.D., et al. “The Influence of Diabetes Mellitus on Tuberculosis Treatment
Outcomes.” The International Journal of Tuberculosis and Lung Disease, 2020.
3.
Alisjahbana, B., et al. “Diabetes Mellitus and Tuberculosis: The Impact of the Diabetes
Epidemic on Tuberculosis Incidence and Prognosis.” Tropical Medicine & International
Health, 2019.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi. “Tuberkulyozni diagnostika va
davolash bo‘yicha milliy ko‘rsatmalar.” Toshkent, 2022.
5.
Kumar, N., et al. “Prevalence and Risk Factors of Tuberculosis in Diabetes Mellitus
Patients.” Journal of Clinical Medicine Research, 2021.
