ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
446
O‘PKA TUBERKULYOZIDA ICHKI ORGANLAR MIKROTSIRKULYATSIYASINING
HAMDA QONNING REOLOGIK XUSUSIYATLARINI BUZILISHIDA
KORREKSIYALASH USULLARINI ISHLAB CHIQISH
Xaitova Iroda Xolmurod qizi
Toshkent tibbiyot akademiyasi termiz filiali.
Xolbaev A.Y.
Toshkent Tibbiyot Akademiyasi Termiz filiali Yuqumli kasalliklar, dermatovenerologiya,
ftiziatriya va pulmonologiya kafedrasi assistenti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15372914
Annotatsiya. Mazkur maqolada o‘pka tuberkulyozida ichki organlar mikrosirkulyatsiyasi
va qonning reologik xossalaridagi buzilishlar tahlil qilinadi. Ushbu buzilishlar kasallikning
klinik kechishiga, organizmning immun javobiga va davolash samaradorligiga salbiy ta’sir
ko‘rsatadi. Mikrosirkulyatsiyani normallashtirish va qon reologiyasini yaxshilash orqali
bemorlarning umumiy holatini yaxshilash va shifo muddatini qisqartirish mumkin. Maqolada bu
holatlarni tuzatishga qaratilgan zamonaviy korreksiyalash usullari bayon etilgan, farmakologik
va fizioterapevtik yondashuvlar ilmiy asosda yoritilgan.
Kalit so‘zlar: O‘pka tuberkulyozi, mikrosirkulyatsiya, qon reologiyasi, korreksiya
usullari, gipoksiya, gemoreologik terapiya, immunomodulyatorlar.
Kirish
O‘pka tuberkulyozi – bu
Mycobacterium tuberculosis
tomonidan chaqiriladigan, asosan
o‘pka to‘qimalariga ta’sir qiluvchi, ammo butun organizmda tizimli o‘zgarishlarga olib keluvchi
yuqumli kasallikdir.
So‘nggi yillarda bu kasallikning surunkali kechishi, dori vositalariga chidamli shakllari
va immunologik zaiflik bilan kechuvchi formalarining ko‘payishi uni jiddiy ijtimoiy-tibbiy
muammo sifatida ko‘rib chiqishga asos bo‘ldi. Tuberkulyoz nafaqat nafas olish tizimi, balki
yurak-qon tomir, buyrak, jigar, markaziy asab tizimi kabi ichki organlarning ham funktsional
holatiga ta’sir etadi. Ayniqsa, kasallik jarayonida mikrotsirkulyatsiya buzilishi va qonning
reologik xususiyatlaridagi o‘zgarishlar asosiy patofiziologik mexanizmlardan biri hisoblanadi.
Surunkali yallig‘lanish fonida rivojlanadigan gipoksiya, eritrotsitlar agregatsiyasi,
ularning deformatsiya qobiliyatining pasayishi, plazma viskozligining ortishi kabi holatlar qon
aylanish tizimida jiddiy muammolarni keltirib chiqaradi. Bunday buzilishlar tufayli ichki
organlar yetarli kislorod va oziq moddalar bilan ta’minlanmaydi, bu esa ularning faoliyatini
susaytiradi, to‘qima trofikasi va regeneratsion jarayonlarini izdan chiqaradi. Natijada,
tuberkulyoz infeksiyasi organizmda uzoq muddatli va murakkab patologik o‘zgarishlarga sabab
bo‘ladi.
Shu sababli, tuberkulyozni davolashda faqat etiologik terapiya bilan cheklanmasdan,
mikrotsirkulyatsiya va gemoreologik holatni normallashtirishga qaratilgan kompleks yondashuv
zarur bo‘lmoqda.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
447
Mazkur tadqiqot aynan o‘pka tuberkulyozida ichki organlar mikrotsirkulyatsiyasi hamda
qonning reologik xususiyatlaridagi buzilishlarni o‘rganish va ularni korreksiyalash usullarini
ishlab chiqishga qaratilgan bo‘lib, davolash samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.
Asosiy qism
O‘pka tuberkulyozi organizmga umumiy tizimli ta’sir ko‘rsatadigan infeksion kasallik
bo‘lib, faqat nafas olish tizimigagina emas, balki yurak-qon tomir, immun, endokrin va boshqa
muhim funksional tizimlarga ham salbiy ta’sir o‘tkazadi. Ayniqsa, bu kasallik davomida
mikrotsirkulyator tizim va qonning reologik ko‘rsatkichlarida kuzatiladigan o‘zgarishlar,
kasallikning surunkali kechishida, umumiy gipoksik holat va trofik buzilishlarda muhim
patogenetik halqa bo‘lib xizmat qiladi. Tuberkulyoz jarayonida organizmda surunkali
yallig‘lanish fonida gipoksiya, qonning qovushqoqligining ortishi, eritrotsitlarning agregatsiyasi,
deformatsiya qobiliyatining pasayishi, trombotsitlarning faollashuvi kabi ko‘plab o‘zgarishlar
sodir bo‘ladi. Ushbu o‘zgarishlar mikrotsirkulyatsiyani keskin buzadi, bu esa nafaqat o‘pkada,
balki yurak, jigar, buyrak va miya kabi muhim organlarda ham distrofik o‘zgarishlarga olib
keladi.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, o‘pka tuberkulyozi kechayotgan bemorlarda qonni tashish
funksiyasining buzilishi, periferik qon aylanishining susayishi, qonning viskozligi va plazmadagi
fibrinogen miqdorining ortishi kuzatiladi. Bu esa eritrotsitlarning kislorod tashish
imkoniyatlarini pasaytiradi. Qonning reologik xususiyatlaridagi bu o‘zgarishlar bilan birgalikda
kapillyar perfuziya darajasining pasayishi, to‘qimalarda metabolik buzilishlar va surunkali
ishemiya paydo bo‘ladi. Bunday holatlar tuberkulyoz davo samaradorligini pasaytiradi,
kasallikning uzoq davom etishi va rezistent shakllarining rivojlanishiga sharoit yaratadi.
Mazkur muammoni hal qilish maqsadida olib borilgan klinik tadqiqotlarda tuberkulyozga
qarshi standart davo rejalariga qo‘shimcha tarzda mikrotsirkulyatsiyani yaxshilovchi va qonning
reologik ko‘rsatkichlarini normallashtiruvchi vositalarni kiritish yo‘li bilan kompleks
yondashuvning samaradorligi baholandi. Tadqiqot davomida 60 nafar tuberkulyoz bilan og‘rigan
bemor klinik va laborator tahlil asosida ikki guruhga bo‘lindi.
Birinchi guruh faqat standart anti-tuberkulyoz terapiyani olgan bo‘lsa, ikkinchi guruhga
esa pentoksifillin, reopolyglukin, vitamin E, askorbin kislotasi kabi vositalar bilan davolash kursi
qo‘llanildi. Shuningdek, barcha bemorlarda qonning viskozligi, eritrotsitlarning deformatsiya
ko‘rsatkichi, plazmadagi fibrinogen darajasi, arterial kislorod yetkazib berish holati kabi
parametrlar o‘rganildi. Teri mikrosirkulyatsiyasini baholash uchun esa kapillyaroskopiya va
transkutan oksimetriya metodlari ishlatildi.
Muhokama va natija
Tadqiqot natijalari asosiy guruhda sezilarli klinik va laborator ijobiy dinamikani qayd
etdi. Jumladan, qonning viskozligi o‘rtacha 22% ga kamaydi, eritrotsitlarning deformatsiya
indeksi oshdi, plazmadagi fibrinogen darajasi normaga yaqinlashdi. Bemorlarning umumiy
holatida, nafas qisishi, ko‘krak og‘rig‘i, tez charchash kabi belgilar sezilarli kamaydi.
Mikrosirkulyatsion darajada esa teri kapillyarlarining qon bilan to‘lishi va kislorod
diffuziyasi ko‘rsatkichlari 1,5–2 baravargacha yaxshilandi. Bu esa to‘qima gipoksiyasining
kamayishini, regeneratsion jarayonlarning faollashishini ko‘rsatdi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
448
Ushbu natijalar asosida xulosa qilish mumkinki, tuberkulyozni davolashda faqat
mikobakteriyalarga qarshi vositalar bilan cheklanib qolish samarasiz bo‘lishi mumkin.
Kasallikning murakkab patogenezini inobatga olib, kompleks yondashuv – ya’ni
infeksiyaga qarshi, reologik ko‘rsatkichlarni normallashtiruvchi va mikrosirkulyatsiyani
tiklovchi preparatlar kombinatsiyasini qo‘llash eng optimal terapevtik strategiya hisoblanadi.
Bunday kompleks terapiya bemorning holatini tezroq yaxshilash, kislorod bilan
to‘qimalarni yetarli ta’minlash, immunitetni faollashtirish va kasallikning qaytalanish ehtimolini
kamaytirishda muhim ahamiyatga ega.
Natijalar shuni ko‘rsatadiki, mikrotsirkulyatsiya va qon reologiyasini korreksiyalash
tuberkulyoz davosida yangicha, patogenetik asoslangan yondashuv bo‘lib, bu uslub bemorlarni
tez sog‘lomlashtirishga, davolash muddatini qisqartirishga va invaziv asoratlarning oldini olishga
xizmat qiladi.
Shu bois, sog‘liqni saqlash tizimida tuberkulyozga qarshi kurash strategiyalarini ishlab
chiqishda ushbu yo‘nalish bo‘yicha qo‘shimcha ilmiy-amaliy dasturlarni ishlab chiqish
maqsadga muvofiqdir.
Xulosa
O‘pka tuberkulyozi – bu nafaqat respirator tizimga, balki butun organizmga tizimli ta’sir
ko‘rsatuvchi murakkab infeksion kasallikdir. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, kasallik davomida
mikrotsirkulyatsiya va qonning reologik xususiyatlarida yuzaga keladigan buzilishlar, kasallik
patogenezida muhim o‘rin tutadi.
Qonning qovushqoqligi ortishi, eritrotsitlar deformatsiyasining kamayishi, plazmadagi
fibrinogen darajasining ko‘tarilishi kabi o‘zgarishlar ichki organlarda ishemiya, gipoksiya va
trofik buzilishlarga olib keladi. Bu esa o‘z navbatida davo samaradorligining pasayishiga va
bemor holatining og‘irlashishiga sabab bo‘ladi.
Olib borilgan tadqiqot natijalari asosida aniqlanishicha, o‘pka tuberkulyozini davolashda
standart etiologik terapiyaga mikrotsirkulyatsiyani yaxshilovchi va qonning reologik
ko‘rsatkichlarini normallashtiruvchi preparatlarni qo‘shish bemorlarning umumiy ahvolini
sezilarli darajada yaxshilaydi.
Bunday kompleks yondashuv organizmdagi gipoksik holatni kamaytiradi, to‘qimalarda
kislorod yetkazib berishni tiklaydi, regeneratsion jarayonlarni faollashtiradi hamda infeksion
jarayonning tezroq barham topishiga sharoit yaratadi.
Shu bois, tuberkulyozni davolash strategiyasida mikrotsirkulyatsiya va qon reologiyasini
korreksiyalash usullarini qo‘llash nafaqat tavsiya etiladi, balki zamonaviy patogenetik
davolashning muhim komponenti sifatida qaralishi lozim.
Kelgusida bu boradagi ilmiy izlanishlarni davom ettirish, bemorlar uchun individual
yondashuv asosida davo protokollarini ishlab chiqish tuberkulyozga qarshi kurashda muhim
ijobiy natijalar berishi mumkin.
REFERENCES
1.
World Health Organization. Global Tuberculosis Report 2023. Geneva: WHO, 2023.
2.
Shikhaleva A.I., et al. "Changes in Blood Rheology in Patients with Pulmonary
Tuberculosis." Journal of Clinical Pulmonology, 2020.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
449
3.
Karimov S.A. "O‘pka kasalliklari va ularning davolash usullari." Toshkent: TibNashr,
2022.
4.
Ryzhov V.V. "Microcirculation and Tuberculosis: Pathophysiology and Therapy."
Clinical Physiology, 2019.
5.
Uzbekistan Republic Ministry of Health. “Tuberkulyoz bo‘yicha Milliy Klinik Protokol”,
2021.
