800
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
“TARBIYAI ATFOL” JAMIYATI VA MUNZIM
Beshimov Maqsud Komilovich
Buxoro davlat universiteti Arxeologiya va Buxoro tarixi
kafedrasi o’qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14531938
Annotatsiya
. Mazkur maqolada Buxoroda tashkil etilgan “Tarbiyai atfol” jamiyati
to’g’risida bo’lib, undagi Munzim va boshqa yosh buxoroliklarning faoliyati, jamiyat tomonidan
ilgari surilgan dolzarb masalalar haqida ma’lumotlar keltirilgan. Shuningdek, bu jamiyat
to’g’risidagi zamondoshlarining fikrlari ham iqtibos qilingan.
Kalit so’zlar
: “Tarbiyai atfol” , Munzim, Yangi usul maktabi, Buxoro, Ayniy, tatar
maktabi, “Buxoro ta’limi maorif jamiyati”, Turkiya, Abdurauf Fitrat, Fayzulla Xo’jayev, Amir
Olimxon.
SOCIETY "TARABAI ATFOL" AND MUNZIM
Abstract.
this article is about the “Tarabai atfol” Society established in Bukhara and
contains information about the activities of Munzim and other young bukharians, current issues
promoted by the society. The opinions of his contemporaries about this society are also quoted.
Keywords:”
Tarabarai atfol“, Munzim, new method School, Bukhara, Ayniy, tatar
school,” Bukhara education Māori society", Turkey, Abdurauf Fitrat, Fayzulla Khojaev, Amir
Olimkhan.
ОБЩЕСТВО “ТАРБИЙИ АТФОЛ”, И МУНЗИМ
Аннотация.
данная статья посвящена основанному в Бухаре обществу “Тарбийи
Атфол”, в котором представлена информация о деятельности Мунзима и других молодых
бухарцев, актуальных вопросах, продвигаемых обществом. Цитируются также мнения
современников об этом обществе.
Ключевые слова: ”
Тарбияи Атфол“, Мунзим, Школа нового метода, Бухара, Айний,
татарская школа,” Бухарское общество образования", Турция, Абдурауф Фитрат,
Файзулла Ходжаев, Амир Олимхан.
Buxoro amirligi hududidagi faollik va zamonaviy harakat asosan 1910 yil yanvar-fevral
oylarida boshlanadi. Keyinchalik yosh buxoroliklar nomini olgan zamonaviy firqaning faoliyati
birinchi davrda ma'lum darajada maorif va madaniyatdan iborat edi. Biroq bu faoliyat amirlik
ma’murlari, ruhoniylarning bir qismi, amaldorlar va chor Rossiyasi chor hukumati vakillari
tomonidan ta’qibga uchradi.
Yangi usuldagi munzim maktabi yopilgach, “amir Abdul Ahad saltanatining oxirida
yoshlarning so‘nggi umidi – tatarlar maktabi ham yopilgan”ligi bejiz emas. Biroq u jim turishni
801
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
ma’qul ko‘rmaydi, bu sharmandali siyosiy-ijtimoiy voqea uni va bir qancha safdoshlarini 1328-
yil zulqadaning 28-oyi (1910-yil 3-dekabr)da “Tarbiya atfol” nomli yangi maxfiy jamiyat tuzishga
majbur qiladi va shu tariqa ular o’z harakatiga bir darajada jiddiy tus beradilar.
1910-yilda Amir Olimxon Buxoro amirligida taxtga o’tiradi. Munzim Ayniy, Fitrat va
boshqalar bilan birga Amir taxtga o’tirishi bilan uni adolat izlashga, millat va ilm-ma’rifat
taraqqiyotiga, zulm va zulmni yo‘qqa chiqarishga, umuman, mamlakat ishlarini adolat qonuni
asosida yuritishga da’vat etadi:
S.Ayniy yozganidek, «Tarbiya atfol» maxfiy jamiyatining birinchi asoschisi Mirzo
Abdulvohidiy Munzimdir va Hamidxo‘ja Mehriy, Ahmadjon-Maxdum Hamdiy, mudarris Hoji
Rofe’ va Mukammil-Maxdum Burhonzodalar bu jamiyatning nizomlarini yozib, “...xalqni
umumiy islohotlarga da’vat etdilar, amir ma’muriyatining buzg‘unchiliklarini fosh qildilar, aholini
zolimona boshqaruvga qarshi qo‘zg‘atdilar.”. Bu jamiyat «Buxoro yoshlari uchun markaziy
vazifani bajardi», ular orasida siyosiy ishlar va vazifalar ham bor edi.
“Tarbiyai atfol” erkin fikrlovchilar, xalq ommasi o‘rtasida ilg‘or va tarbiyaviy g‘oyalarni
targ‘ib qiladi, o‘z atrofiga tobora ko‘proq yangi kuchlarni jalb etadi. Jumladan, Buxoroning bir
qancha taniqli ziyolilari, jumladan Sadriddin Ayniy ham hijriy 1329-yilning ramazon oyigacha
(1911-yil avgust-sentyabr) “Tarbiyai atfol” jamiyatiga aʼzo boʻlganlar.
Munzim va bu jamiyatning boshqa 17-19 faol aʼzolari “ehtiyotkorlik bilan, lekin toʻliq
yangilik bilan oʻzlarining yashirin tashabbuslari bilan shugʻullanganlar” (S.Ayniy) va kechaning
boshidan to tong otguncha oʻn kunda bir marta uyida yashirincha baʼzi yaxshi- taniqli ishlab
chiquvchilar yig'ilib, ushbu jamiyatning kundalik va keyingi ish dasturi haqida fikr almashdilar.
Ayniy yozadi: “Ularning muhim ishi fikrlar talqini va islohotchilik g‘oyalarini nashr etish edi.
O‘sha yig‘ilishlarda “Tarbiyai atfol” jamiyati a’zolari mamlakat kapitalistlari va hukmdorlarining
har qanday isrofgarchilik va axloqsiz xatti-harakatlariga, qimmat to‘y-hashamlarga, ularning
ichkilikbozlik va axloqsizlikka va boshqa ko‘plab sharmandali voqealarga salbiy munosabat
bildirishgan.
“Tarbiyai atfol” jamiyati a’zolarining bunday yig‘ilishlari mavzusining markazi va
dasturining asosi uchta muhim moddadan iborat bo‘lib, ulardan biri fan, ta’lim va madaniyatni
rivojlantirish va rag‘batlantirish, ikkinchi maqola isrofgarchilik va yomon odatlarni yo'q qilish edi,
uchinchi maqola esa Amirlik hukumatiga qarshi qo'zg'olon bo'lib, ishchilar uchun chaqiriq
uyushtirish edi.
Buxoro amirligi sharoitidagi ilmiy, siyosiy, ijtimoiy va mafkuraviy inqilobdagi “Tarbiyai
atfol” jamiyati va ayniqsa, uning yetakchisi va faol a’zosi Munzimning tarixiy maqomi juda katta
bo‘lib, uning xizmatlari ko‘pchilikda qayta-qayta tilga olinadi. Ammo Munzimning siyosiy ongni
uygʻotish, taʼlim-tarbiyaviy gʻoyalarni targʻib etish va targʻib qilish, xalqning maʼrifat va
802
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
maʼrifatiga oid XX asr boshidagi xizmati faqat yangi usul maktabini tashkil etish, darslik va badiiy
adabiyotlar nashr etishdan iborat edi. “Buxoro sharif” shirkatida kitoblar, “Tarbiyai atfol”
jamiyatini tuzib, antiamiristik g‘oyalar va shunga o‘xshashlarni rag‘batlantirish bilan cheklanib
qolmaydi, balki u buxorolik talabalarning farzandlarini chet elga o‘qishga yuborishda ham
qimmatli xizmatlarini ko‘rsatdi. Masalan, hijriy 1329 (1911) yili Munzim dastlab “Tarbiyai atfol”
jamiyati a’zosi Hamidxo‘ja Mehriy va yana ikki kishini, birozdan keyin esa Ahmadjon-Mahdum
Hamdiy va uning o‘g‘illari Afzalu Akramni Istanbulga o‘qishga yuboradi.
Ulardan oldin 1908 yilning oxirida Munzim do‘sti va saboqdoshi Abdurauf Fitrat ham
Voiziya madrasasida o‘qish uchun Eron orqali Istanbulga boradi. Munzimning ana shunday sa'y-
harakatlari natijasida 1911 yilda chet eldagi buxorolik talabalar soni 15 nafarga, 1912 yilda esa 30
nafarga yetdi.
S.Ayniy ta’kidlaganidek, “bu o‘quvchilarning ko‘p xarajatlarini jamiyat (“Tarbiyai atfol”)
o‘z zimmasiga olgan (“Atfol ma’rifati”). Bu haqda Munzimning o‘zi “Arzi Hol”da shunday
yozadi: “Maktab yopilgach, uning bir qancha tarafdorlari Istanbulga yo‘l oldilar. Ular orasida
Fitrat ham bordi”.
Bu yillarda xorijda, xususan Turkiyada tahsil olgan yoki Buxoro amirligi hududida boʻlgan
“Tarbiyai atfol” jamoasining ayrim aʼzolari (Mehri, Hamdi, Mazhar-Maxdum, Hoshim Shoyiq va
boshqalar) Buxoroning tashqarisidagi va ichkarisida boshqa buxorolik talabalarning ta’lim va
tarbiyasiga yondashib, o‘z xohish-istaklarini ko‘rsatib, o‘z ta’limini o‘z qo‘liga oldilar, ularga
moddiy va moliyaviy yordam ko‘rsatishga tayyorlandilar.
1912-1914 yillarda Buxoroda yana yashirincha yangi usuldagi maktablar ochilib, ularni
qayta tiklashda Munzim, Usmon Xoʻjaev, Mukomil Burxonov va Fayzullo Xoʻjayev kabi
maʼrifatparvarlar katta hissa qoʻshdilar. Bu maktablarda dars o‘tayotgan o‘qituvchilar vaqti-vaqti
bilan amirlikka va podshohlikka qarshi qo‘zg‘alishlar, xalqning qoloqligi va madaniyatsizligi,
jaholat va axloqsizlik, saroy a’yonlari va kayfu safolari, hokimlarning zulmi, yuqori soliq va
yig‘imlarning asossiz yig‘ilishi va boshqa ko‘plab masalalar haqida gapirdilar. 1912 yildan keyin
bunday yangi usuldagi maktablar ochilgandan so‘ng, Abdurauf Fitrat, Muqimbek, Sodiq
Ashurzoda, Abdulaziz Gulchigi, olim Idrisiy va boshqa buxorolik kabi ayrim a’zolari tashrifidan
so‘ng “Tarbiyai atfol” jamiyati vakillari va yangi tariqat yetakchilari tomonidan iqtidorli
talabalarni Turkiyaga jo‘natish. , talaba va ziyolilar Istanbulda, amirlik hududida “Buxoro ta’limi
maorif jamiyati” nomli yana bir yangi rasmiy jamiyat tashkil etiladi. Buxoro va Turkistonda ta'lim
va maorif yo'lida muhim ishlarni amalga oshirdi. Bu rasmiy jamiyatning Buxoro amirligidan
tashqarida tashkil etilishida ham Munzimning roli kam emas.
Xulosa o’rnida shuni ta’kidlash kerakki, Munzim Buxoro amirligining ma’rifatparvar
rahbarlaridan biri sifatida Buxoro amirligi sharoitida yuzaga kelgan har bir voqea, operatsiya,
803
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
yangi yetakchi tashkilot va firqada faol ishtirok etgan. Shuningdek, uning boshchiligida faoliyat
yuritgan “Tarbiyai atfol” jamiyati XX asr boshlarida Buxorodagi ijtimoiy-siyosiy hayotda muhim
o’rin egallagan.
REFERENCES
1.
Табаров С. Мунзим. – Душанбе: Ирфон, 1991. – Саҳ. 41
2.
Айнй С. Намунаи адабиѐти точик. – Москва: 1926
3.
Beshimov, M. (2022). ABDULVAHID MUNZIM-ENLIGHTENED POET, STATE
AND PUBLIC FIGURE. International Journal of Philosophical Studies and Social
Sciences, 2(6), 52-56.
4.
Бешимов, М. К. (2022). MUNZIM ZAMONDOSHI AYNIY XOTIRALARIDA:
Beshimov Maqsud Komilovich, Buxoro tarixi kafedrasi o‟qituvchisi, Buxoro Davlat
Universiteti. Образование и инновационные исследования международный научно
методический журнал, (6), 15-17
5.
Айний С. Бухоро инқилоби тарихи учун материаллар. – Б. 32; Унинг ўзи: Тарихи
амирони манғитияи Бухоро. – Саҳ. 84
