ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
656
XARAKTER AKSENTUATSIYASINING PSIXOLOGIK TAHLILI
Xojametova Feruza
Berdoq nomidagi QDU “Amaliy psixologiya” ta’lim yo’nalishi 2-kurs talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14543318
Annotatsiya.
Ushbu ilmiy maqola psixologiyada xarakter aksentuatsiyasining asosiy
tushunchalarini va xususiyatlarini tahlil qiladi. Xarakter aksentuatsiyasi, shaxsiyatning ba'zi
xususiyatlarining kuchayishi natijasida namoyon bo‘ladigan, individual xarakterning ko‘proq
e'tibor qaratilgan qismlarini ifodalaydi. Maqolada xarakter aksentuatsiyasining turli shakllari,
ularning psixologik tahlili va inson psixikasiga ta'siri ko‘rib chiqiladi.
Kalit so’zlar.
Xarakter, aksentuatsiya, stress, ekstravert, introvert, impulsiv aksentuatsiya,
skeptik aksentuatsiya.
PSYCHOLOGICAL ANALYSIS OF CHARACTER ACCENTUATION
Abstract.
This scientific article analyzes the main concepts and features of character
accentuation in psychology. Character accentuation represents the more focused parts of an
individual's character, manifested as a result of the strengthening of certain personality traits. The
article examines various forms of character accentuation, their psychological analysis, and their
impact on the human psyche.
Key words
. Character, accentuation, stress, extravert, introvert, impulsive accentuation,
skeptical accentuation.
ПСИХОЛОГИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ АКЦЕНТУАЦИИ ХАРАКТЕРА
Аннотация.
В данной научной статье анализируются основные понятия и
особенности акцентуации характера в психологии. Акцентуация характера представляет
собой более целенаправленные стороны характера личности, проявляющиеся в результате
усиления определенных черт личности. В статье рассматриваются различные формы
акцентуации характера, их психологический анализ, влияние на психику человека.
Ключевые слова
. Характер, акцентуация, стресс, экстраверт, интроверт,
импульсивная акцентуация, скептическая акцентуация.
Psixologiya sohasida xarakter aksentuatsiyasi – shaxsning turli jihatlarining ortiqcha
kuchayishi, ya’ni biror bir xususiyatning ekstremal darajada o‘z ifodasini topishi, shaxsning
umumiy hayot faoliyatida muhim rol o‘ynaydigan muayyan xususiyatlarning boshqaruvchi
bo‘lishini anglatadi. Aksentuatsiyalar odatda salbiy yoki ijobiy kontekstdan tashqari, shaxsning
psixologik muvozanatining buzilishi, biroq klinik kasallik sifatida ta’riflanmaydigan holatlarni aks
ettiradi. Ular, shuningdek, odamlarning turli stress vaqti yoki muhit sharoitlarida qanday
reaksiyalarni ko‘rsatishini tushunishga yordam beradi.
Xarakter aksentuatsiyasi tushunchasi nemis psixologi Karl Leongard tomonidan 1957 yilda
kiritilgan va bu sohada ko‘plab tadqiqotlar olib borilgan. Ushbu maqolada, xarakter
aksentuatsiyasining ta’riflari, turlari, sabablari va uning hayotdagi roli haqida so‘z yuritiladi.
Xarakter aksentuatsiyasi tushunchasining umumiy tavsifiga to’qtaladigan bo’sak, Xarakter
aksentuatsiyasi psixologik tushuncha bo‘lib, u insonning ichki dunyosining ma’lum bir qismining
boshqa jihatlariga nisbatan nisbatan kuchli yoki kuchsiz bo‘lishini ifodalaydi.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
657
Bu holat odatda shaxsning shaxsiyating xususiyatlaridan kelib chiqadi, va ular ijtimoiy,
madaniy va biologik omillarga bog‘liq bo‘lishi mumkin. Bunday aksentuatsiyalar shaxsiyatdagi
ijobiy va salbiy jihatlarning ifodasi bo‘lib, ular odamning o‘ziga xos xatti-harakatlarini
shakllantiradi.
Psixologiyada turli xil xarakter aksentuatsiyalarining turlari mavjud. Karl Leongard
o‘zining asosiy tasnifida quyidagi 12 xil aksentuatsiya turlarini ko‘rsatgan.
Ekstravertlik aksentuatsiyasi – shaxsiyatning psixologik xususiyati bo‘lib, u insonning
tashqi dunyo bilan bo‘lgan aloqalari, odamlar bilan o‘zaro munosabatlari va energiya olish
usullariga bog‘liq. Ekstravertlik aksentuatsiyasi bo‘lgan shaxslar, odatda, ijtimoiy va faol,
boshqalarga ochiq va muloqotga intiluvchi bo‘ladi. Biroq, ekstravertlikning ortiqcha va kuchaygan
shakli aksentuatsiya sifatida namoyon bo‘lib, bu shaxsning o‘zining shaxsiy va ichki hissiyotlariga
kam e’tibor berib, faqat tashqi muhitga, odamlar bilan aloqaga, yangiliklarga va faoliyatga ko‘proq
urg‘u berishini anglatadi.Introvertlik aksentuatsiyasi – introvertlar o‘z ichki dunyosiga ko‘proq
qiziqishadi va tashqi muhitga kamroq e’tibor berishadi. Ular odatda uyushmagan va noaniq
vaziyatlardan qochadilar.
Skeptik aksentuatsiyasi – psixologiyada shaxsiyatning bir turi bo‘lib, unda odamlar doimiy
ravishda shubha, tashvish va noaniqlikni his qilishadi. Bu turdagi shaxslar boshqalarning fikrlariga
yoki o‘zlarining qarorlariga ishonmaslikka moyildirlar va odatda, har qanday vaziyatda xavf-
xatarlarga e’tibor qaratadilar. Skeptik aksentuatsiyasiga ega bo‘lgan shaxslar doimiy ravishda
xavfsizlikni, ishonchlilikni va barqarorlikni izlashadi. Ular shubha va ehtiyotkorlikni ko‘proq
qadrlaydilar, bu esa ular uchun hayotdagi turli vaziyatlarda qiyinchiliklar yaratishi mumkin.
Korrektiv aksentuatsiyasi – psixologiyada shaxsiyatning bir turi bo‘lib, unda odamlar o‘z
qarorlariga, fikrlariga va xatti-harakatlariga yuqori darajada ishonadilar. Bunday shaxslar
ko‘pincha o‘z fikrlarini boshqalarga to‘g‘ri va adolatli deb isbotlashga intiladilar. Ular
boshqalarning fikrlarini hisobga olishdan ko‘ra, o‘zlarining qarorlarini va nuqtai nazarlarini
himoya qilishga harakat qiladilar. Korrektiv aksentuatsiyasi bo‘lgan shaxslar, odatda, mustahkam
pozitsiyaga ega bo‘lishadi va boshqalarga o‘z fikrlarini o‘tkazishda muvaffaqiyatli bo‘lishadi.
Biroq, bu holat ba’zan ularni boshqalarga bo‘lgan ishonchsizlik, muloqotdagi noaniqlik yoki
ortiqcha baholashga olib kelishi mumkin.
O‘ziga yo‘naltirilgan aksentuatsiyasi – bu psixologik tushuncha bo‘lib, unda shaxs o‘zining
ichki ehtiyojlari, his-tuyg‘ulari va xohishlariga ko‘proq e’tibor qaratadi. Bunday shaxslar o‘zlariga
nisbatan yuqori talablar qo‘yadilar, o‘zining his-tuyg‘ularini boshqarishda ko‘proq e’tiborli
bo‘ladilar va ko‘pincha o‘z ichki dunyolariga cheklangan bo‘lishadi. O‘ziga yo‘naltirilgan
aksentuatsiyasi bo‘lgan shaxslar uchun o‘z his-tuyg‘ulari va o‘zgaruvchan ehtiyojlari birinchi
o‘rinda turadi, va ular ba’zan boshqa odamlar bilan aloqada bo‘lishda yoki ijtimoiy muhitga
moslashishda qiyinchiliklarga duch kelishlari mumkin.
Impulsiv aksentuatsiyasi – shaxsiyatning bunday turi, unda inson tez va o‘ylamasdan
qarorlar qabul qilishga moyil bo‘ladi. Bunday shaxslar o‘z xatti-harakatlarini ko‘pincha
sezgilariga yoki biror narsaga bo‘lgan tezkor ehtiyojlariga asoslanib amalga oshiradilar, ular o‘z
fikrlarini yoki istaklarini darhol bajarishga intiladilar. Impulsiv aksentuatsiyaga ega bo‘lgan
odamlar ko‘pincha ehtiyotkorlikni unutib, jiddiy oqibatlar haqida o‘ylamasdan qarorlar qabul
qiladilar.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
658
Bu turdagi shaxslar ko‘pincha o‘zlarini juda tez o‘zgaruvchan, ba’zan boshqalar tomonidan
tushunilmas va nazorat qilinmas deb hisoblaydilar. Izlanishchi aksentuatsiyasi – izlanishchi
shaxslar yangi g‘oyalar va bilimlarga qiziqishadi, lekin ular ko‘pincha o‘z fikrlarini tasdiqlashni
istashadi.
Boshqaruvga moyil aksentuatsiyasi – shaxsiyatning bir turi bo‘lib, unda shaxslar
boshqarish, nazorat qilish, rahbarlik qilish va ijtimoiy muhitda o‘z pozitsiyasini saqlab qolishga
intilishadi. Bunday shaxslar o‘z fikrlarini va qarorlarini boshqalarga o‘tkazishga harakat qilishadi,
boshqalar ustidan nazoratni o‘z qo‘lida tutishni xohlashadi. Boshqaruvga moyil aksentuatsiyasiga
ega bo‘lgan shaxslar ko‘pincha o‘zlarini rahbar sifatida ko‘rishga intilishadi va boshqalar bilan
ijtimoiy aloqalarda, guruhda ishlashda va jamiyatda o‘zlarining ijtimoiy mavqelarini
mustahkamlashga harakat qiladilar. O‘ta mas’uliyatli aksentuatsiyasi – mas’uliyatni yuqori
darajada his etadigan shaxslar. Ular o‘z vazifalarini juda jiddiy qabul qilishadi va o‘z ishlariga
nihoyatda sodiqdirlar.
Emotsional aksentuatsiyasi – shaxsiyatning bir turi bo‘lib, unda shaxslarning his-
tuyg‘ulari, ularning qay darajada kuchli yoki barqaror bo‘lishi, shuningdek, ularning ruhiy holatiga
ko‘proq e’tibor beriladi. Bunday shaxslar, odatda, o‘z his-tuyg‘ularini boshqarishda yoki
ifodalashda ko‘proq sezgir bo‘ladilar. Ular boshqalarning his-tuyg‘ulariga ham juda ta’sirchan
bo‘lishi mumkin, lekin ko‘pincha o‘zining ichki hissiyotlari va psixologik holatlari bilan juda
bog‘liqdirlar. Emotsional aksentuatsiyasi bo‘lgan odamlar juda tez ruhiy holatini o‘zgartirishi
mumkin, masalan, ular biror narsaga xursand bo‘lishi, yoki osonlikcha tushkunlikka tushishi
mumkin.
Optimistik aksentuatsiyasi – shaxsiyatning bir turi bo‘lib, unda shaxslar hayotning ijobiy
tomonlarini ko‘rish, kelajakka umid va ishonch bilan qarashga moyil bo‘ladilar. Bunday shaxslar
o‘zining yaxshi imkoniyatlarini, muvaffaqiyatlarini va kelajakka bo‘lgan umidlarini doimiy
ravishda kuchaytiradilar. Optimistik aksentuatsiyasiga ega bo‘lgan odamlar ko‘pincha turli xil
qiyinchiliklarga duch kelsalar ham, ijobiy qarashni saqlashga harakat qiladilar. Ular ko‘proq
imkoniyatlarni, foydali o‘zgarishlarni va hayotdagi yaxshi holatlarni kutadilar, bu esa ularni ruhiy
barqarorlikka olib keladi.
Pessimistik aksentuatsiyasi – shaxsiyatning bir turi bo‘lib, unda shaxslar ko‘pincha
hayotning salbiy tomonlarini, muvaffaqiyatsizliklarni va xavflarni ko‘rsatadilar. Bunday shaxslar
ko‘pincha kelajakka pessimistlik bilan qarashadi, doimiy ravishda yomon natijalarga,
qiyinchiliklarga va salbiy holatlarga tayyor bo‘ladilar. Pessimistik aksentuatsiyasiga ega bo‘lgan
odamlar ko‘pincha o‘zlarining imkoniyatlarini, o‘zgarishlarni va muvaffaqiyatlarni past
baholaydilar, hayotdagi voqealarni ko‘proq salbiy nuqtai nazardan ko‘rishadi. Bu turdagi shaxslar
uchun o‘z hissiyotlari va kayfiyatlari ko‘pincha salbiy bo‘lib, ular stress va tashvishlarga moyil
bo‘lishadi.
Xarakter aksentuatsiyasining paydo bo‘lishida genetika va biologiya, ijtimoiy va madaniy,
psixologik travmalar kabi omillar o‘rin tutishi mumkin. Ba’zi aksentuatsiyalar genetik jihatdan
o‘tadi, ya’ni irsiyat orqali qabul qilinadi. Gormonlar va miya tuzilmasidagi o‘zgarishlar ham
aksentuatsiyalarning rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatadi. Ota-onalar, o‘qituvchilar, do‘stlar va
jamiyatning shaxsga bo‘lgan ta’siri aksentuatsiyalarning shakllanishida muhim rol o‘ynaydi.
Kattalarning shaxsiyatiga bo‘lgan ta’sir, shaxsning ma’naviy dunyosini shakllantiradi.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
659
O'tgan hayotda yuzaga kelgan travmalar, stress yoki boshqalar bilan munosabatlardagi
qiyinchiliklar ham aksentuatsiyalarni keltirib chiqarishi mumkin.
Xarakter aksentuatsiyasining ahamiyati shundaki, u shaxsning o‘zini tutish tarzini va
muhitga bo‘lgan reaksiyalarini belgilaydi. Aksentuatsiyalar shaxsga moslashuvchanlikni
ta’minlashi yoki aksincha, noqulayliklarga olib kelishi mumkin. Masalan, o‘ta mas’uliyatli yoki
optimistik aksentuatsiyalarga ega shaxslar o‘z vazifalarini muvaffaqiyatli bajara olishadi, lekin
ba’zida haddan tashqari idealistik yondashuvlar realistik holatlarga mos kelmasligi mumkin.
Bunday shaxslar uchun psixologik yordam ko‘rsatilishi mumkin, chunki ba’zi
aksentuatsiyalar stress, depressiya yoki shaxsiy munosabatlardagi muammolarni keltirib chiqarishi
mumkin. Psixoterapiya va o‘zgarishlarga moyil bo‘lgan shaxslar o‘zlarining aksentuatsiyalarini
yaxshilash va muvozanatni tiklashga yordam beruvchi usullardan foydalanishlari mumkin.
REFERENCES
1.
Leong, F. T. L., Austin, J. T. “Personality and individual differences: A cognitive-
behavioral perspective” NY:.2006
2.
Shmidt, M., Shmidt, S. “Aktsentuatsii kharaktera i reshenie psikhologicheskikh problem”
M:.2008
3.
Akbarov, S. A. “Shaxsiyat va uning rivojlanishi” T:.2007
4.
Mahmudov, A. “Shaxsiyat va xulq-atvor psixologiyasi” T:.2010
5.
Karimov, T. “Psixologiya: Shaxsiyat va uning shakllanishi” T:.2012
6.
Nurmonov, F. “Xarakter aksentuatsiyasi va ijtimoiy moslashuv” T:.2015
7.
Jumaniyozov, B. “Shaxsiyat va aksentuatsiya: Nazariy va amaliy tahlil” T:.2017
