316
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
FRUSTRUATSIYA VA YOLG'ON HISLARNING PSIXOLOGIK ASOSLARI
Xojametova Feruza
Berdoq nomidagi QDU. “Amaliy psixologiya” ta’lim yo’nalishi 2-kurs talabasi.
Óskinbaeva Gulziyba
Berdoq nomidagi QDU assistent o’qituvchi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14406598
Annotatsiya.
Ushbu maqola frustruatsiyali emotsiyalarni va yolg'on hislarni psixologik
nuqtai nazardan tadqiq qilishga qaratilgan. Frustratsiya, insonning maqsadlariga erishishda
to'siqlar bilan yuzlashishi natijasida paydo bo'ladigan salbiy emotsionallikdir, u kognitiv va
emotsional jarayonlar bilan chambarchas bog'liqdir. Maqolada frustruatsiyaning motivatsiya,
qaror qabul qilish va ijtimoiy munosabatlarga ta'siri tahlil qilinadi.
Kalit so’zlar:
Frustratsiya, yolg'on hislar, emotsiyalar, kognitiv psixologiya, motivatsiya,
emotsional reaktsiyalar.
ПСИХОЛОГИЧЕСКАЯ ОСНОВА ФРУСТРАЦИИ И ЛОЖНЫХ ЧУВСТВ
Аннотация
. Эта статья посвящена исследованию фрустрированных эмоций и
ложных представлений с психологической точки зрения. Фрустрация – это негативная
эмоция, возникающая в результате столкновения человека с препятствиями на пути
достижения своих целей, тесно связанная с когнитивными и эмоциональными процессами.
В статье анализируется влияние фрустрации на мотивацию, принятие решений и
социальные отношения.
Ключевые слова:
Фрустрация, ложные чувства, эмоции, когнитивная психология,
мотивация, эмоциональные реакции.
PSYCHOLOGICAL BASIS OF FRUSTRATION AND FALSE FEELINGS
Abstract.
This article focuses on the research of frustrated emotions and false perceptions
from a psychological perspective. Frustration is a negative emotion that appears as a result of a
person facing obstacles in achieving his goals, which is closely related to cognitive and emotional
processes. The article analyzes the effects of frustration on motivation, decision-making and social
relations.
Key words:
Frustration, false feelings, emotions, cognitive psychology, motivation,
emotional reactions.
Frustratsiya, inson ruhiyatining salbiy holatlaridan biri bo'lib, odamning maqsadlariga
erishishda to'siqlar yoki qiyinchiliklar bilan yuzlashishi natijasida paydo bo'ladi. Frustratsiya
emotsiyasining shakllanishi kognitiv baholash, hissiyotlar va motivatsiyaning murakkab o'zaro
aloqasiga bog'liqdir.
317
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Frustratsiya ko'pincha stress va tashvish bilan birga keladi va ruhiy salomatlikka salbiy
ta'sir ko'rsatishi mumkin. Ushbu maqolada, frustruatsiya va unga bog'liq emotsiyalarni tadqiq
qilish, shuningdek, yolg'on hislar va ularning psixologik ta'siri haqida batafsil tahlil qilinadi.
Frustratsiya — bu inson maqsadlariga erishishda to'siqlar bilan duch kelganida yoki kutgan
natijalariga erisholmaganida paydo bo'ladigan emotsional holatdir. Frustratsiyaning motivatsion
jihatlari, uning inson xulq-atvori va qaror qabul qilish jarayonlariga qanday ta'sir qilishi, kognitiv
va emosional xususiyatlar bilan bog'liqdir. Frustratsiya, ko'pincha qayg'u, g'azab, qo'rquv va
xafagarchilik kabi salbiy emotsiyalar bilan birgalikda namoyon bo'ladi. Frustratsiya kuchli yoki
kuchsiz bo'lishi mumkin, lekin uning oqibatlari ko'pincha depressiya, tashvish, o'ziga nisbatan
salbiy munosabat va stress kabi ruhiy holatlar bilan bog'liq bo'ladi. Ba'zida frustruatsiya odamni
harakat qilishga undasa, boshqa hollarda esa, odamni passiv holatga olib keladi, uning
motivatsiyasini kamaytiradi va ruhiy tushkunlikka olib kelishi mumkin.
Kognitiv baholash nazariyasiga ko'ra, frustruatsiya, odamning biror hodisani yoki
vaziyatni qanday qabul qilishi va unga qanday baho berishi bilan bog'liqdir. Richard Lazarusning
kognitiv baholash nazariyasiga ko'ra, emotsiyalar, odamning muayyan vaziyatga qanchalik katta
ta'sir ko'rsatishiga qarab paydo bo'ladi. Agar biror hodisa yoki vaziyat odam tomonidan tahdid
sifatida baholansa, bu frustruatsiya va boshqa salbiy emotsiyalarni keltirib chiqarishi mumkin.
Frustratsiya ko'pincha ikki turga bo'linadi: konstruktiv va destruktiv. Konstruktiv
frustratsiya, odamni muammoni hal qilishga undaydi va bu holat motivatsiyani oshirishi mumkin.
Destruktiv frustratsiya esa, odamni bezovta qiladi, tashvish va depressiyani keltirib
chiqaradi va hatto o'z-o'zini izolyatsiyalashgacha olib kelishi mumkin.
Yolg'on hislar yoki noto'g'ri tushunishlar, frustruatsiya holatiga ham ta'sir qilishi mumkin.
Frustratsiyaga uchragan shaxs, ko'pincha o'zini noto'g'ri his qilishi yoki boshqa
odamlarning niyatlarini noto'g'ri talqin qilishi mumkin. Yolg'on hislar – bu o'zgarishlar yoki
noto'g'ri qarorlar qabul qilishda shaxsning fikrlarida yuzaga kelgan noto'g'ri, noaniq yoki yolg'on
hislardir. Frustratsiya, o'zini boshqarish qobiliyatini yo'qotishga, hissiy reaktsiyalarni noto'g'ri
tushunishga olib kelishi mumkin. Misol uchun, biror kishi ishlari ortidan charchab, o'zini "hech
narsa qilishga qodir emasman" deb his qilishi mumkin. Bu esa yolg'on hisni keltirib chiqaradi,
chunki aslida u insonda imkoniyatlar bor, lekin frustruatsiya uning ko'rish doirasini toraytirgan va
noaniqlikni kuchaytirgan. Yolg'on hislar, odamni noto'g'ri qarorlar qabul qilishga undaydi, bu esa
uning salomatligi va munosabatlariga salbiy ta'sir ko'rsatadi.
Frustruatsiyani boshqarish va unga tegishli emotsiyalarni samarali ravishda yengib o'tish
uchun bir nechta usullar mavjud. Kognitiv-behavioral terapiya (CBT) — bu frustruatsiya va uning
salbiy ta'sirlarini yengib o'tish uchun eng samarali usullardan biridir. CBT yordamida shaxs o'z
fikrlarini va hissiyotlarini qayta baholashga, frustruatsiyaga sabab bo'layotgan stressli vaziyatlarga
318
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
qanday reaksiya berish kerakligini o'rganadi. Bu metod, insonlarga turli stressli holatlar va
frustruatsiyani boshqarishda yordam beradi. Frustruatsiya bilan kurashishda asosiy e'tibor,
odamning o'zini ijobiy tarzda ko'rsatishiga, hayotdagi kichik g'alabalarni tan olishga va qarorlarida
muvaffaqiyatga erishishga qaratiladi. O'zini anglash, emotsional barqarorlikni saqlash va tashqi
to'siqlarga nisbatan muvozanatli munosabatni rivojlantirish ham muhim omillardir.
Xulosa sifatida shuni ta’kidlamoq lozimki frustruatsiya inson psixologiyasida muhim rol
o'ynaydi, va uning kognitiv-emotsional jarayonlari insonning umumiy ruhiy salomatligiga ta'sir
ko'rsatadi. Frustruatsiya va yolg'on hislar, odamning salbiy emotsiyalarni his qilishida, qarorlar
qabul qilishda va boshqarishda muhim o'rin tutadi. Shaxsiy rivojlanish va psixoterapiya
usullaridan foydalanish orqali, frustruatsiyani yengib o'tish va yolg'on hislar bilan kurashish
mumkin. Bu jarayonlar, insonning o'zini anglashiga, emotsional barqarorligini oshirishga va salbiy
holatlar bilan kurashishda samarali bo'lishiga yordam beradi.
Frustratsiya nafaqat individual, balki ijtimoiy muhitda ham sezilarli ta'sir ko'rsatadi.
Shaxslarning frustruatsiya holati boshqalarga nisbatan salbiy munosabatlar, agressiya yoki
norozilikni keltirib chiqarishi mumkin. Ayniqsa, ijtimoiy munosabatlar yoki professional atrof-
muhitda, bu emotsiya boshqalar bilan muloqotda stress, adolatsizlik yoki tushunmovchiliklarga
sabab bo'lishi mumkin. Frustratsiyaning ijtimoiy ta'siri shundaki, odamlar to'siqlarni bartaraf etish
uchun birgalikda ishlashga harakat qilishadi, lekin agar bu harakatlar muvaffaqiyatsiz bo'lsa, bu
natijada ijtimoiy aloqalarda bo'shliq, kuchli norozilik yoki nafratning paydo bo'lishiga olib keladi.
Bunday vaziyatlarda, shaxslar o'z hissiyotlarini noto'g'ri ifodalashlari yoki hatto yolg'on
hislarni tuzishga kirishishlari mumkin. Masalan, ijtimoiy yoki ish joyidagi muammolarni hal
etishda his etilayotgan umidsizlik yoki norozilikni yashirish uchun yolg'on fikrlar yoki
emotsiyalarni namoyon qilish mumkin.
Frustruatsiya va yolg'on hislar birgalikda ruhiy salomatlikka salbiy ta'sir ko'rsatishi
mumkin. Ularning uzoq davom etishi depressiya, bezovtalik va xavotirni kuchaytirishi mumkin.
Shaxs frustruatsiyani boshqarishda davom etsa, bu holat o'z-o'zini baholashga, motivatsiyaga va
umumiy ruhiy holatga salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin. Frustratsiya uzun muddat davomida
to'planib, insonni o'zgarishga qodir bo'lmagan narsalar bilan kurashishga majbur qiladi. Ushbu
kurash davomida yolg'on hislar yoki noto'g'ri qarorlar qabul qilish ehtimoli ortadi. Inson o'zini
yaxshi his qilmaslikni yashirish uchun, o'zini baxtli yoki muvaffaqiyatli kabi ko'rsatishi mumkin.
Bu, vaqt o'tishi bilan, psixologik salomatlikni yanada yomonlashtiradi va yolg'on
hislarning kuchayishiga olib keladi.
Frustratsiya, psixologik va kognitiv jarayonlarning natijasi sifatida, neyral tizimda ham
izlar qoldiradi. Yangi tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, frustruatsiya, miyadagi ba'zi hududlar,
masalan, prefrontal korteks va amigdala bilan bog'liqdir.
319
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Prefrontal korteks, odamning qarorlar qabul qilish va hissiyotlarni boshqarishida muhim
rol o'ynaydi, amigdala esa emotsional reaktsiyalarni boshqaradi. Frustratsiya, ayniqsa, bu hududlar
o'rtasidagi o'zaro ta'sirlarni kuchaytiradi, natijada odamning reaktsiyalari kuchayadi va u salbiy
his-tuyg'ularni boshqarishda qiyinchiliklarga duch keladi. Shuningdek, frustratsiya miya
tomonidan stressgacha olib keladigan mexanizmlarni ishga soladi, bu esa kortizol va boshqa stress
gormonlarining darajasini oshiradi.
Bu jarayonlar uzun muddat davomida davom etsa, ularning salbiy ta'siri jismoniy va ruhiy
salomatlikka zarar yetkazishi mumkin.
Frustruatsiya, ba'zan, insonni o'z maqsadlariga erishish uchun yangi usullarni qidirishga
undaydi. Shaxsning ilgari yuzaga kelgan to'siqlarni yengib o'tishga intilishi motivatsiyani
kuchaytirishi mumkin. Biroq, agar frustratsiya hislari juda kuchli bo'lsa, u kishining
motivatsiyasini kamaytirishi yoki butunlay yo'q qilishi mumkin. Bu holat, "o'zimni behuda harakat
qilaman" degan fikrni keltirib chiqaradi va salbiy aylanma halqasini boshlaydi. Frustruatsiyaning
motivatsion jihatdan ijobiy ta'siri, muammoni echish va muvaffaqiyatga erishish uchun yangi
strategiyalarni o'rganishda namoyon bo'lishi mumkin. Ammo agar frustratsiya to'siqlarni yengib
o'tishdan ko'ra odamni charchatsa va yengilmaslikni his qildira boshlasa, bu salbiy o'zgarishga olib
keladi. Bu holatda, motivatsiya tushib, odam o'zining kelajakdagi imkoniyatlarini ko'rmay
qoldiradi.
Yolg'on hislar, ko'pincha odamlar o'zini boshqalar oldida muvaffaqiyatli yoki baxtli
ko'rsatishga harakat qilganda paydo bo'ladi. Biroq, ushbu hissiyotlarni boshqarish va ularga
nisbatan to'g'ri yondashuvlar bilan kurashish mumkin. Birinchi navbatda, o'z hissiyotlarini
aniqlash va ularga xushmuomalalik bilan yondashish muhimdir. Psixoterapiya usullari, xususan,
kognitiv-behavioral terapiya, odamga o'z hissiyotlarini aniqroq aniqlashga va ularni
boshqarishning samarali usullarini o'rganishga yordam beradi. Shuningdek, frustruatsiya va
yolg'on hislarni boshqarish uchun ijtimoiy qo'llab-quvvatlash tizimini yaratish ham muhim
ahamiyatga ega. Odamlar o'z fikrlarini boshqalar bilan bo'lishib, emotsional stressni
kamaytirishlari mumkin. Do'stlar, oila yoki terapevt bilan ochiq va samimiy suhbatlar, yolg'on
hislarni kamaytirishga yordam beradi va shaxsni o'zini boshqarish uchun yanada kuchliroq qiladi.
REFERENCES
1.
Lazarus, R. S. “Emotion and Adaptation” 1991.
2.
Beck, A. T., Dozois, D. J. A. “Cognitive Therapy: Current Status and Future Directions”
2011.
3.
Гросс, Дж. “Регуляция эмоций: аффективные, когнитивные и социальные
последствия” 2002.
320
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
4.
Дамасио, А. Р. “Ошибка Декарта: Эмоции, разум и человеческий мозг” 2003.
5.
Ташкентов, И. “Психотерапия ва психологик консультирование” 2008.
6.
Абдуллаев, Т. “Рухий саломатлик ва психология” 2011.
7.
Қодиров, М. “Психология ва шахснинг ички дунёси” 2010.
