Fevral, 2025-Yil
196
MOTIVATSIYANING PSIXOLOGIK NAZARIYALARI
Arzieva Gawxar Kuljanovna
Qaraqalpaq ma'mleketlik universiteti Pedagogika ha'm Psixologiya kafedrasi assistanti.
Baymuratov Satlimurat Aytmurat uli
Qaraqalpaq ma'mleketlik universiteti Shimbay fakulteti 2-A A'meliy Psixologiya qa'niygeligi
studenti.
Mırzambetov Ermag'anbet Bayrambay ulı
Qaraqalpaq ma'mleketlik universiteti Shimbay fakulteti 2-A A'meliy Psixologiya qa'niygeligi
studenti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14873283
Annotatsiya. Ushbu maqola motivatsiyaning psixologik nazariyalarini chuqur oʻrganadi.
Motivatsiya inson faoliyatini harakatga keltiruvchi, yoʻnaltiruvchi va kuchlantiruvchi ichki
psixologik jarayon sifatida tahlil etiladi. Mazkur maqolada motivatsiyaning mazmunli, jarayonli
va kognitiv nazariyalari asosiy eʼtiborga olinib, ularning oʻziga xos xususiyatlari, kuchli va zaif
tomonlari yoritiladi. Shu bilan birga, har bir nazariyaning amaliy ahamiyati, xususan, taʼlim, ish
joyi va shaxsiy rivojlanish sohalaridagi qoʻllanilishi tahlil qilinadi.
Kalit soʻzlar: Motivatsiya, mazmunli nazariyalar, jarayonli nazariyalar, kognitiv
nazariyalar, ehtiyojlar ierarxiyasi, adolat nazariyasi, umid nazariyasi, oʻz-oʻzini belgilash
nazariyasi, maqsadga yoʻnaltirilganlik nazariyasi.
Kirish:
Motivatsiya psixologiyaning fundamental tushunchalaridan biri boʻlib, inson xatti-
harakatini tushunish va prognoz qilishda hal qiluvchi rol oʻynaydi. U insonni muayyan
maqsadlarga erishishga undaydigan ichki va tashqi omillarning murakkab majmuasidir.
Motivatsiyaning turli xil nazariyalari bu murakkab hodisani izohlashga harakat qiladi va
inson faoliyatini tushunish uchun turli xil yondashuvlarni taqdim etadi.
Mazmunli Motivatsiya Nazariyalari:
Mazmunli nazariyalar insonning asosiy ehtiyojlari va istaklari motivatsiyaning asosiy
manbai ekanligiga urgʻu beradi. Ushbu yondashuvga koʻra, insonning ehtiyojlarini aniqlash va
qondirish orqali uning faolligini oshirish mumkin.
•Maslouning ehtiyojlar ierarxiyasi nazariyasi: Abraham Maslou inson ehtiyojlarini besh
bosqichdan iborat piramida shaklida tasvirlagan.
Fevral, 2025-Yil
197
Ushbu bosqichlar quyidagilardan iborat: fiziologik ehtiyojlar, xavfsizlik ehtiyojlari,
ijtimoiy ehtiyojlar, hurmat ehtiyojlari va oʻz-oʻzini aktualizatsiya qilish ehtiyojlari.
Nazariyaga koʻra, quyi bosqichdagi ehtiyojlar qondirilgach, inson yuqori bosqichdagi
ehtiyojlarini qondirishga intiladi.
•ERT nazariyasi (Existence, Relatedness, and Growth): Klenton Alderfer Maslou
nazariyasini soddalashtirib, ehtiyojlarni uch toifaga boʻladi: mavjudlik ehtiyojlari, aloqadorlik
ehtiyojlari va oʻsish ehtiyojlari. Alderfer inson bir vaqtning oʻzida bir nechta ehtiyojlarga intilishi
mumkinligini taʼkidlaydi.
•Gertsbergning ikki omilli nazariyasi: Frederik Gertsberg ish sharoitida xodimlarning
motivatsiyasiga taʼsir qiluvchi ikki guruh omillarni ajratib koʻrsatadi: gigiyenik omillar (ish haqi,
ish sharoitlari, kompaniya siyosati) va motivatsion omillar (muvaffaqiyat, eʼtirof, masʼuliyat).
Gigiyenik omillar qondirilmasa, norozilik kelib chiqadi, lekin ularning mavjudligi
motivatsiyani oshirmaydi. Motivatsion omillar esa, xodimlarning qoniqishini va samaradorligini
oshirishga yordam beradi.
Jarayonli Motivatsiya Nazariyalari:
Jarayonli nazariyalar motivatsiya qanday paydo boʻlishi va inson xatti-harakatini qanday
boshqarishini tushuntirishga qaratilgan. Bu nazariyalar insonning oʻylashi, qaror qabul qilishi va
oʻz xatti-harakatini rejalashtirish jarayonlariga eʼtibor qaratadi.
•Umid nazariyasi: Viktor Vrumning umid nazariyasiga koʻra, motivatsiya uch omilga
bogʻliq: umid (harakat natijasiga ishonch), instrumentallik (natija kerakli mukofotga olib kelishiga
ishonch) va valentlik (mukofotning qiymati). Agar inson oʻz harakatlari natija berishiga, natija esa
qimmatli mukofotga olib kelishiga ishonsa, u yuqori darajada motivatsiyalanadi.
•Adolat nazariyasi: J. Steysi Adamsning adolat nazariyasi insonlar oʻz mehnatini boshqalar
bilan solishtirishini taʼkidlaydi. Agar inson oʻz hissasiga nisbatan adolatli mukofot olayotganiga
ishonsa, u motivatsiyalangan boʻladi. Aks holda, u norozi boʻlib, motivatsiyasi pasayadi.
•Maqsadga yoʻnaltirilganlik nazariyasi: Edvin Lok va Gari Latemning maqsadga
yoʻnaltirilganlik nazariyasiga koʻra, aniq va qiyin maqsadlar insonning faoliyatini yaxshilaydi.
Maqsadlar insonga nima qilish kerakligini va qanchalik harakat qilish kerakligini aniqlab
beradi. Shuningdek, maqsadlar insonning oʻz-oʻzini baholashiga va muvaffaqiyatga erishishiga
yordam beradi.
Kognitiv Motivatsiya Nazariyalari:
Kognitiv nazariyalar insonning fikrlash jarayonlari va eʼtiqodlari uning motivatsiyasiga
qanday taʼsir qilishini oʻrganadi.
Fevral, 2025-Yil
198
Ushbu yondashuvga koʻra, insonning oʻziga, dunyoga va kelajakka boʻlgan qarashlari
uning faoliyatini belgilaydi.
•Oʻz-oʻzini belgilash nazariyasi (SDT): Edvard Desi va Richard Rayanning oʻz-oʻzini
belgilash nazariyasi insonning avtonomiya, kompetentlik va aloqadorlik kabi asosiy psixologik
ehtiyojlariga asoslanadi. Agar bu ehtiyojlar qondirilsa, inson ichki motivatsiyaga ega boʻladi va
oʻz faoliyatidan zavq oladi.
•Ijtimoiy kognitiv nazariya: Albert Banduraning ijtimoiy kognitiv nazariyasi insonning
oʻziga boʻlgan ishonchi (oʻzini samarali his qilish) uning motivatsiyasiga katta taʼsir qilishini
taʼkidlaydi. Oʻziga ishonch yuqori boʻlgan insonlar qiyinchiliklarni yengishga, maqsadlarga
erishishga va muvaffaqiyatga ishonadi.
Xulosa:
Motivatsiya psixologik hodisa sifatida juda murakkab va koʻp qirralidir. Yuqorida koʻrib
chiqilgan nazariyalar bu hodisani tushunish uchun turli xil yondashuvlarni taqdim etadi. Ularning
har biri inson xatti-harakatini tushuntirishda oʻziga xos ahamiyatga ega.
Motivatsiya nazariyalarini amaliyotga tatbiq etish orqali, odamlarni yanada samarali
harakat qilishga undash va oʻz maqsadlariga erishishga koʻmaklashish mumkin.
REFERENCES
1.
Turumbetova Z. Y., Srimbetova S. E. PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL
FEATURES OF THE IMPACT ON CHILDREN'S BEHAVIOR //Modern Science and
Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 942-945.
2.
Turumbetova Z. PROBLEM OF
PERIODIZATION
IN DEVELOPMENTAL
PSYCHOLOGY //Mental Enlightenment Scientific-Methodological Journal. – 2023. – Т. 4.
– №. 6. – С. 323-330.
3.
Venera M. PSYCHOLOGICAL ANALYSIS OF THE RELATIONSHIP BETWEEN
CHILDREN AND PARENTS IN ADOLESCENCE //European International Journal of
Pedagogics. – 2024. – Т. 4. – №. 05. – С. 16-19.
4.
Рейимбаевна М. В. ВОЗМОЖНОСТИ СОЦИАЛЬНО-ПСИХОЛОГИЧЕСКИХ
ТРЕНИНГОВ В РАЗВИТИИ ЖИЗНЕННЫХ ЦЕЛЕЙ У ПОДРОСТКОВ //Inter
education & global study. – 2024. – №. 8. – С. 455-461.
5.
Mambetyarova V. MOTIVATSIYA HAQIDA MA'LUMOTLAR VA TAHLILLAR
//Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3. – №. 12. – С. 852-857.
Fevral, 2025-Yil
199
6.
Polatovna R. N. OLIY TA’LIMDA INNOVATSION YONDASHUVLAR ASOSIDA
PEDAGOGIK VA PSIXOLOGIK METODLARNI TAHLIL QILISHGA ASOSLANGAN
TADQIQOTLAR //TA'LIM VA RIVOJLANISH TAHLILI ONLAYN ILMIY JURNALI.
– 2023. – Т. 3. – №. 12. – С. 67-70.
7.
Polatovna R. N. Innovative Approaches in the Formation of Pedagogical and Psychological
Methods in the Higher Education System //American Journal of Language, Literacy and
Learning in STEM Education (2993-2769). – 2023. – Т. 1. – №. 9. – С. 574-578.
8.
Сагиндикова Н. РАЗРАБОТКА СТРУКТУРНОЙ СТРУКТУРЫ ГЕНДЕРНОЙ
ОТВЕТСТВЕННОСТИ ЛИЧНОСТИ ПЕДАГОГА //Академические исследования в
современной науке. – 2023. – Т. 2. – №. 24. – С. 169-174.
9.
Nargiza S. STUDENTS’SELF-CONFIDENCE AND MOTIVATION FEATURES IN THE
EDUCATIONAL ACTIVITY //European Journal of Research and Reflection in Educational
Sciences. – 2016. – Т. 2016.
10.
Jubatqan S. QUESTIONS OF SPIRITUAL COMMUNICATION OF RURAL WORKERS
//Specialusis Ugdymas. – 2022. – Т. 2. – №. 43. – С. 2741-2748.
11.
Go’zal D., Gulsevar J. OILADA O’SMIRLAR TARBIYASI //THEORY AND
ANALYTICAL ASPECTS OF RECENT RESEARCH. – 2023. – Т. 2. – №. 19. – С. 41-44.
12.
Muratbayevna D. G., Qurbanbayevna M. N. BOLANING RIVOJLANISH DAVRI
PSIXOLOGIYASI //Scientific Impulse. – 2022. – Т. 1. – №. 1. – С. 33-35.
13.
Begibaevna T. A. et al. THE MAIN ESSENCE OF FORMING COLLABORATIVE
SKILLS OF STUDENTS BASED ON MULTI-VECTOR PEDAGOGICAL AND
PSYCHOLOGICAL APPROACHES IN HIGHER EDUCATION.
14.
Begibaevna
T.
A.
et
al.
THE
MAIN
ESSENCE
OF
DEVELOPING
STUDENTS'COLLABORATIVE
SKILLS
BASED
ON
MULTI-VECTOR
PEDAGOGICAL APPROACHES IN MODERN EDUCATION //CURRENT RESEARCH
JOURNAL OF PEDAGOGICS. – 2024. – Т. 5. – №. 09. – С. 43-46.
15.
Turemuratova A., Kurbanova R., Saidboyeva B. EDUCATIONAL TRADITIONS IN
SHAPING THE WORLDVIEW OF YOUNG PEOPLE IN FOLK PEDAGOGY //Modern
Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 318-322.
16.
Kurbanova R. J., Saidboeva B. E. MAKTAB VA OILADA ESTETIK TARBIYANI
SHAKLLANTIRISH
JARAYONIDA
O'QUVCHILARNING
AKSIOLOGIK
DUNYOQARASHINI RIVOJLANTIRISH //Inter education & global study. – 2024. – №.
9. – С. 114-121.
Fevral, 2025-Yil
200
17.
Jarasovna K. R. The Role of Aesthetic Nature In Developing the Student's Personality
//Information Horizons: American Journal of Library and Information Science Innovation
(2993-2777). – 2023. – Т. 1. – №. 9. – С. 107-110.
