2025
MARCH
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 3
263
MATNNING STRUKTURAVIYLIGI
Saidova Rayhonoy Abdug‘aniyevna
Buxoro davlat pedagogika instituti professori, f.f.f.d. (PhD).
https://doi.org/10.5281/zenodo.15075094
Annotatsiya.
Badiiy matn ko‘plab xususiyatlarga ega ochiq adabiy-poetik tizim bo‘lib,
uning bunday alomatlari orasida belgiviylik, ya'ni belgi orqali o‘zini namoyish qilishi va
strukturaviyligi alohida o‘rin tutadi. Aynan mana shu ikki jihat matnning o‘zligi – mohiyatini ifoda
etadi.
Badiiy matnning yana bir jihati uning noyob adabiy-estetik hodisa ekanligida ko‘rinadi.
Taniqli o‘zbek yozuvchisi Abdulla Qahhorning nasriy ijodiga tegishli shoh asarlar ana
shunday yuksak maqom darajasiga ko‘tarilgan. Maqolada adibning atigi ikki saphifaga yaqin
“Bemor” hikoyasi matn nazariyasi asosida tadqiq etildi va uning chindan ham badiiy matn
namunasi ekanligi tahlillar davomida dalillanadi.
Kalit so‘zlar:
Struktura, semiotika, badiiy matn, badiiy-poetik tizim, matn qurilmasi,
paradigmatik belgilar, tabib, sintagmatik munosabat.
Annotatsiya.
Художественный
текст
представляет
собой
открытую
литературно-поэтическую систему, обладающую многими характеристиками, среди
которых особое место занимают семиотика, то есть проявление ее посредством знаков,
и структурность. Именно эти два аспекта выражают суть текста.
Еще одним аспектом художественного текста является то, что он представляет
собой уникальное литературно-эстетическое явление. Столь высокий статус получили
шедевры прозаического творчества известного узбекского писателя Абдуллы Каххора. В
статье на основе теории текста рассматривается рассказ писателя «Пациент», объем
которого составляет всего около двух страниц, и анализ доказывает, что он
действительно является примером художественного текста.
Ключевые
слова:
Структура,
семиотика,
художественный
текст,
художественно-поэтическая система, текстовый аппарат, парадигматические знаки,
целитель, синтагматические отношения.
Abstract.
A literary text is an open literary-poetic system with many features, and among
its features, signification, that is, its manifestation through a sign, and structurality occupy a
special place. It is these two aspects that express the identity - the essence of the text.
Another aspect of a literary text is its unique literary-aesthetic phenomenon. The
masterpieces of the prose work of the famous Uzbek writer Abdulla Qahhor have been elevated to
2025
MARCH
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 3
264
such a high status. The article studies the writer's story "Patient", which is only about two pages
long, on the basis of text theory, and it is argued during the analysis that it is truly an example of
a literary text.
Key words:
Structure, semiotics, artistic text, artistic-poetic system, text device,
paradigmatic signs, healer, syntagmatic relationship.
Har qanday matn birinchi navbatda struktura, ya'ni badiiy-poetik tizim hisoblanadi.
Bunday tizim, tabiiyki, o‘z-o‘zidan yuzaga kelmaydi. U badiiy matn tarkibidagi ko‘plab
belgilarning bir-biri bilan aloqa-munosabatga kirishishi davomida shakllanadi.
Yu.M. Lotman “Struktura xudojestvennogo teksta” (“Badiiy matn strukturasi”) nomli
kitobida matn qurilmasi birinchi navbatda paradigmatik va sintagmatik “o‘q” (qator)larning
shakllanishidan yuzaga kelganini ko‘rsatgan . Bu haqda olim shunday deb yozgan edi: “Badiiy
matn boshqacha tuzilgan: har bir tafsilot va umuman butun matn turli munosabatlar tizimiga kiradi,
natijada bir vaqtning o‘zida bir nechta ma’no paydo bo‘ladi. Bu xususiyat metaforada namoyon
bo'lganda, umumiy xususiyatga ega”.
Matndagi turli-tuman belgilarning shu tarzda bir-biri birlashib muayyan semiotik “o‘qlar
hosil qilishini “Bemor” hikoyasi matni misolida ham yaqqol ko‘rsa bo‘ladi.
Buning uchun biz avval mazkur matn tarkibida o‘xshashlikka asoslangan paradigmatik
belgilar qatorini shakllantiramiz:
1. Bemor.
2. Osmon yiroq, yer qattiq.
3. Sotiboldining xotini og‘rib qoldi.
4. Bemorning ko‘zi tinib boshi aylanadigan bo‘lib qoldi.
5. Bir kechasi bemor juda azob tortdi.
6. Kampir bemorning to‘zigan sochlarini tuzatdi, u yoq-buyog‘ini siladi... so‘ngra o‘tirib
yig‘ladi.
7. Bemor kundan kun battar, oxiri o‘sal bo‘ldi.
8. Bemor “...yana ko‘zini yumdi, shu yumganicha qaytib ochmadi – saharga borib uzildi.
Yuqorida keltirilgan turli lug‘aviy, sintaktik birliklardagi ifodalangan barcha belgilar bir
qatorga o‘xshashlik asosida birlashgan. Bu o‘xshashlikni xasta ayol ahvolining kun sayin
og‘irlashib borayotgani o‘zaro bog‘lab-tutashtirib turibdi. Yuriy Lotmanning yuqorida aytib
o‘tilgan tadqiqotida badiiy matnga xos yana bir xususiyat – belgilarning bir ichki tizim (masalan,
paradigmatik qator)da darajalanishi ko‘rsatilgan.
2025
MARCH
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 3
265
Bu haqda u shunday deydi: “Shuni ta'kidlash kerakki, matnning moddiy ifodasi haqida
gapirganda, biz ishora tizimlarining bir, o'ta o'ziga xos xususiyatini nazarda tutamiz. Ulardagi
moddiy substansiya "narsalar" emas, balki narsalarning munosabatlaridir. Shunga ko'ra, bu
tashkiliy shakl sifatida tuzilgan badiiy matn muammosida, ya'ni uni tashkil etuvchi moddiy
birliklarning muayyan munosabatlar tizimida namoyon bo'ladi. Buning sababi, matnning turli
darajalari o'rtasida qo'shimcha strukturaviy aloqalar - tizim turlari o'rtasidagi munosabatlar
o'rnatilishi mumkin”.
Badiiy matn ustida olib borilgan tadqiqotlar unda aksar hollarda paradigmatik
munosabatlar yetakchi o‘rinda tutganini ko‘rsatadi. Bu hodisaning sababi shundaki, biror-bir
badiiy niyatni yuzaga chiqarishda yaqin birinchi navbatda yaqinlik – aloqaviylik ko‘zga
tashlanadi. Bu qarash “Bemor” doirasida ham o‘z tasdig‘ini topadi:
Sotiboldi – xotini – qizchasi (oila paradigmasi);
Sotiboldining xotini – Abdug‘aniboy (bemorlikka asoslangan paradigma);
tabib – baxshi-doktor (tarixiy xronotopda tasvirlangan davrda davolanish bilan
shug‘ullangan kishilardan tashkil topgan qator).
Matndagi sintagmatik qator (lar) o‘zaro yaqinlikka emas, qo‘shnichilikka asoslanadi.
Matndagi qo‘shnichilik deganda faqat yonma-yon turgan belgi yoxud sintaktik birlik
tushunilmaydi. Badiiy matn doirasidagi har qanday belgi, agar u o‘xshashlikka asoslanmagan
bo‘lsa, boshqa belgi(lar)ga qo‘shni hisoblanadi. Bir-biriga o‘xshamagan bir necha belgi bir matn
doirasida bir tizimga mansub bo‘lish xususiyatiga ega:
1. Bemor
2. Osmon yiroq, yer qattiq
3.Chigit po‘choq va kunjara bilan savdo qiladigan xo‘jayini Abdug‘aniboy omborda qulab
ketgan qoplar ostida qolib o‘ladigan bo‘lganda bu doktorxonaga bormay, Simga ketgan edi
4. Pashsha g‘ing‘illaydi.
5.Sotiboldi to‘qigan savatchalarini ulgurji oladigan baqqoldan yigirma tanga qarz ko‘tardi.
“Bemor” matnining turli joylaridan olinib, yuqorida keltirilib, raqamlangan matniy
bo‘laklar sathidagi belgilar yaqinlikka asoslanmagan, chunki ular orasida zohiriy aloqadorlik-
bog‘liqlik dabdurustdan ko‘zga tashlanmaydi. Lekin matn o‘z tarkibiga ketgan har qanday so‘z,
birikma, gap, hatto morfologik vositalar, turli-tuman qo‘shimchalar, tinish belgilarigacha belgi
vazifasini yuklab, boshqa segmentlar bilan uzviy munosabatga kiritish xususiyatiga ega. Matn
tarkibiga kirgan har qanday birlik boshqalari bilan bog‘lanishi zurur, aks holda matn ularni o‘z
hududidan darhol chetga chiqarib tashlaydi.
2025
MARCH
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 3
266
Sintagmatik munosabatda bir-biriga o‘xshamagan birliklar o‘zaro birikib sintagmatik o‘qni
yuzaga keltiradi, bu esa matn strukturasini tashkil etishda o‘ziga xos badiiy-funksional ahamiyat
kasb etadi.
REFERENCES
1.
Rayhonoy, S., & Murodov, G. (2020). Structural semiotic analysis of a literary text.
International Journal of Scientific and Technology Research, 9(2), 3319-3323.
2.
ABDUGANIEVNA, S. R. The Role of Semiotics in Literature. JournalNX, 6(09), 190-193.
3.
Rayhonoy, S., & Murodov, G. (2020). Structural semiotic analysis of a literary text.
International Journal of Scientific and Technology Research, 9(2), 3319-3323.
4.
Муродов, Г., & Саидова, Р. (2017). Интерпретация терминов и их анализ. Молодой
ученый, (13), 703-705.
5.
Saidova, R. A. (2020). SEMIOTIC SQUARE AND BINARY OPPOSITION. Theoretical &
Applied Science, (2), 201-205.
6.
Abduganievna, S. R. Semiotic Analysis of a Literary Text. International Journal on
Integrated Education, 3(3), 51-56.
7.
Avazova, N., & Jalilova, O. (2024). ULUGʻBEK HAMDAMNING “OTA” ROMANIDAGI
AYRIM OBRAZLAR TAVSIFI. Theoretical aspects in the formation of pedagogical
sciences, 3(1), 20-24.
8.
Avazova, N. (2024). TA’LIM VA INNOVATSION TADQIQOTLAR: ANVAR OBIDJON
IJODIDA TO ‘RTLIK SHAKLIGA YANGICHA POETIK MUNOSABAT IFODASI.
Buxoro davlat pedagogika instituti jurnali, 4(4).
9.
Avazova, N. (2024). THE ROLE OF THE QUATRAINS IN NAVOI PROSE AND
SCIENTIFIC WORKS. Modern Science and Research, 3(10), 176-179.
10.
SO, N. A. S. L. D. SHEVA LEKSIKASIDA DIALEKTAL SO ‘Z TURLARI (Buxoro
viloyati, G ‘ijduvon tuman shevasi misolida). THEORETICAL ISSUES OF UZBEK
LINGUISTICS, 248.
11.
Rayhonoy, S., & Murodov, G. (2020). Structural semiotic analysis of a literary text.
International Journal of Scientific and Technology Research, 9(2), 3319-3323.
12.
Муродов, Г., & Саидова, Р. (2017). Интерпретация терминов и их анализ. Молодой
ученый, (13), 703-705.
2025
MARCH
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 3
267
13.
Jo‘rayeva, L. (2024). ALISHER NAVOIY ASARLARIDAGI KIYIM NOMLARINING
LINGVOPOETIK VA LINGVOKULTROLOGIK TADQIQI. Development of pedagogical
technologies in modern sciences, 3(3), 124-127.
14.
Laylo, J. R. (2024).
NAVOIY ASARLARIDAGI OZIQ-OVQAT VA O‘SIMLIKLARNING
LINGVOMADANIY TADQIQI. News of the NUUz, 1(1.3), 299-302.
15.
Tilavova,
M.
(2023).
FRАZEOLOGIK
POLISEMIYA
HAQIDA
BA’ZI
MULOHAZALAR.
Philological issues are in the eyes of young researchers
,
1
(1).
16.
Tilavova, M. (2023). TOHIR MALIKNING” ODAMIYLIK MULKI” ASARIDA QO
‘LLANILGAN FRAZEOLOGIK BIRLIKLARNING FUNKSIONAL JIHATI.
Science and
innovation in the education system
,
2
(5), 197-203.
17.
Tilavova,
M.
(2024).
ABOUT
THE
LINGUISTIC
AND
SPIRITUAL
CHARACTERISTICS OF SOME PHRASEOLOGICAL UNITS USED IN THE WORK"
HUMAN PROPERTY.
Theoretical aspects in the formation of pedagogical sciences
,
3
(11),
156-165.
18.
Тилавова,
М.
(2024).
ФРАЗЕОЛОГИЗМЫ,
РОДСТВЕННЫЕ
СЛОВУ,
УПОТРЕБЛЕННОМУ
ТАХИРОМ
МАЛИКОМ
В
«ЧЕЛОВЕЧЕСКОЙ
СОБСТВЕННОСТИ».
Talqin va tadqiqotlar
,
2
(3), 40.
19.
Tilavova, M. (2024). ”ODAMIYLIK MULKI” ASARIDA QO‘LLANILGAN
FRAZEOLOGIK BIRLIKLARDA SINONIMIYA HODISASI VA ANTANAMIYA
HODISASI.
Theoretical aspects in the formation of pedagogical sciences
,
3
, 62-67.
20.
Tilavova, M. (2024). ANSICHTEN ZU DEN SPRACHLICHEN UND SPIRITUELLEN
EIGENSCHAFTEN EINIGER PHRASEOLOGIEEINHEITEN, DIE IM WERK „HUMAN
PROPERTY “VERWENDET WERDEN.
Modern Science and Research
,
3
(10), 100-107.
21.
Tilavova, M. (2024). SOME CONSIDERATIONS ABOUT THE LINGUISTIC AND
CULTURAL CHARACTERISTICS OF SOME ANTI-MEANING UNITS USED IN
TAHIR MALIK'S WORK" HUMAN PROPERTY".
Инновационные исследования в
науке
,
3
(11), 35-40.
