Mart, 2025-Yil
355
BO‘LAJAK TARBIYA FANI O‘QITUVCHILARINI KASBIY TAYYORLASHDA
RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR VA INTERFAOL METODLARDAN
FOYDALANISHNING O’ZIGA XOS XUSUSIYATLARI
Nosirova Dilfuza
Guliston davlat pedagogika institute “Maktabgacha va boshlang’ich ta’lim kafedrasi”
katta o’qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15098142
Annotatsiya. Ushbu maqola bo‘lajak tarbiya fani o‘qituvchilarini kasbiy tayyorlashda
raqamli texnologiyalar va interfaol metodlardan foydalanishning o‘ziga xos xususiyatlarini tahlil
qiladi. Zamonaviy ta’lim tizimida interfaol metodlar va raqamli texnologiyalarning qo‘llanilishi,
ularning o‘qituvchilarning pedagogik mahoratini oshirishdagi roli, shuningdek, ushbu jarayonda
yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan muammolar va ularning yechimlari muhokama qilinadi.
Kalit so‘zlar: raqamli texnologiyalar, interfaol metodlar, ta’lim, pedagogika, o‘qituvchi,
pedagogik mahorat, kasbiy tayyorgarlik, interaktiv ta’lim.
Аннотация. В данной статье анализируются особенности использования
цифровых технологий и интерактивных методов в профессиональной подготовке будущих
учителей педагогики. Рассматривается применение интерактивных методов и цифровых
технологий в современной системе образования, их роль в повышении педагогического
мастерства учителей, а также возможные проблемы и пути их решения в данном
процессе.
Ключевые слова: цифровые технологии, интерактивные методы, образование,
педагогика, учитель, педагогическое мастерство, профессиональная подготовка,
интерактивное обучение.
Abstract. This article analyzes the specific features of using digital technologies and
interactive methods in the professional training of future educators. It examines the application of
interactive methods and digital technologies in the modern education system, their role in
enhancing teachers' pedagogical skills, as well as potential challenges and solutions in this
process.
Keywords: digital technologies, interactive methods, education, pedagogy, teacher,
pedagogical skills, professional training, interactive learning.
Jahonda yuz berayotgan ilmiy-texnik taraqqiyot natijasida fanlarda yangi tarmoqlarning
paydo bo’lishi hamda fanlararo integratsiyaning jadal rivojlanishi oliy ta’lim tizimida
Mart, 2025-Yil
356
mutaxassislarni tayyorlash jarayonida axborotlar, xususan bilim, ko’nikma va malakalarga
qo’yilgan talablarning ortishiga olib kelmoqda. Bunday sharoitlarda bo’lajak o’qituvchilarni
tayyorlash jarayoniga innovatsion va integratsion texnologiyalarni joriy qilish, axborotlarni
uzatishda fanlararo aloqadorlik tamoyillariga qat’iy amal qilish muammolari yuzaga kelmoqda.
Natijada oliy ta’lim muassasalarida bo’lajak tarbiya fani o’qituvchilarini tayyorlash
jarayonining innovatsion va integratsion texnologiyalarini takomillashtirish zaruriyatini
oshirmoqda. Dunyo miqyosida bo’lajak o’qituvchilarni tayyorlash mazmuni, ijtimoiy va tabiiy
yaxlitlik sifatida real dunyoning mavjudligi va rivojlanishi qonunlari, uning elementlari o’rtasidagi
asosiy aloqalar va munosabatlarning tabiati haqida tasavvurlarni shakllantirishga qaratilgan
tadqiqotlar olib borilmoqda.
Xususan, innovatsion fikrlashni rivojlantirish muammosining o’ziga xos xususiyatlari,
ta’limni tashkil etish jarayonida innovatsiya va integratsiya muammolari, integratsiyaning nazariy
masalalariga bag’ishlangan tadqiqotlar natijalari muhim ahamiyatga ega. Shu bilan birgalikda,
bo’lajak boshlang’ich sinf o’qituvchilarining bilim, ko’nikma va malakalarini ta’lim jarayonini
tashkil etishning innovatsion va integratsion texnologiyalari, jumladan, integratsiya
jarayonlarining qonuniyatlari to’g’risidagi ma’lumotlar bilan boyitish dolzarb vazifalarga
aylanmoqda. Mamlakatimizda pedagogik kadrlar tayyorlash tizimini takomillashtirish,
umumta’lim maktablarida ta’lim sifatini oshirish, tabaqalashtirish, variativ o’quv rejalari, fanlarni
o’qitishda o’quvchilarni hayotga tayyorlash tamoyillarini keng joriy qilish masalalariga alohida
e’tibor qaratilmoqda. “Pedagogika sohasi ta’lim yo’nalishlari va mutaxassisliklari uchun
zamonaviy o’quv jarayoni vositasi sifatida axborot-kommunikatsiya texnologiyalari va raqamli
texnologiyalarni qo’llash nazariyasi va metodologiyasini joriy etish...” vazifalari belgilanib,
talabaning aqliy, intellektual va jismoniy kuchlarini raqamli texnologiyalar orqali ma’lum bir
maqsadga yo’naltirish, amaliy faoliyatni nazariy bilimlar bilan to’ldirish, bilimlarni, dizaynni,
kommunikativ-nutq
hamda
tashkiliy
bilim
va
ko’nikmalarni
rivojlantirishda
axborotkommunikatsiya texnologiyalari va raqamli texnologiyalardan foydalangan holda nazariy
bilim, amaliy bilim va ko’nikmalarni shakllantirishga yo’naltirilgan innovatsion yondashuvlar
asosida fanlararo integratsiyaning samarali mexanizmlarini takomillashtirish bo’yicha ilmiy
asoslangan taklif va tavsiyalar ishlab chiqishni taqozo etmoqda. O’zbekiston Respublikasi
Prezidentining
2022-yil
28-yanvardagi
“Yangi O’zbekistonning 2022–2026-yillarga
mo’ljallangan taraqqiyot strategiyasi to’g’risida”gi PF–60-son, 2019-yil 8-oktyabrdagi
“O’zbekiston Respublikasi oliy ta’lim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini
tasdiqlash to’g’risida”gi PF–5847-son, 2022-yil 6-iyuldagi “O’zbekiston Respublikasining 2022–
Mart, 2025-Yil
357
2026- yillarga mo’ljallangan innovatsion rivojlanish strategiyasini tasdiqlash to’g’risida”gi PF–
60-son Farmonlari, 2018-yil 5-iyundagi “Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim sifatini oshirish va
ularning mamlakatda amalga oshirilayotgan kompleks islohotlarda faol ishtirok etishini
ta’minlashga doir qo’shimcha chora-tadbirlar to’g’risida”gi PQ–3775-son, 2022-yil 21-iyundagi
“Pedagogik ta’lim sifatini oshirish va pedagoglarni tayyorlaydigan oliy o’quv yurtlari faoliyatini
yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to’g’risida”gi PQ–289-son Qarorlari va ushbu sohaga
tegishli boshqa normativ-huquqiy hujjatlarda belgilangan vazifalarni amalga oshirishga xizmat
qiladi.
Tarbiya nafaqat oilada, maktab, bolalar va yoshlar tashkilotlarida olib boriladigan
jarayonlar bo'libgina qolmay, balki uning yetakchi g'oyalari gazeta va jurnallar, ommaviy axborot
vositalari orqali singdirilgan mafkurani ham o'z ichiga oladi. Chunonchi, tarbiya ta'limga nisbatan
kengroq bo'lgan tushunchadir. Bunday tarbiyaning oila va tarbiyaviy muassasalar hamda jamoat
tashkilotlari tomonidan amalga oshirilishini nazarda tutadi. Shunday ekan, tarbiya ta'lim olish
bilan uzviy chambarchas bog'liq holda amalga oshirilib kelinadi. Ta'lim-tarbiya orqali shaxsda
ezgu ma'naviy-axloqiy sifatlar tarkib topib boradi.
Tarbiya fani O'zbekiston Respublikasi Prezidentining tashabbusi bilan umumiy o'rta ta'lim
muassasalarida 2020-2021-o'quv yilidan boshlab joriy qilindi. Ushbu fan Uzluksiz ma'naviy
tarbiya konsepsiyasining bir qismi sifatida o'quvchilarda "Milliy tiklanishdan-milliy yuksalish
sari" g'oyasini singdirish, ularni ijtimoiy muvaffaqiyatli hayotga tayyorlash, faol fuqarolik
pozitsiyasi, mas'uliyat, majburiyat, huquqiy ong va madaniyat, teran dunyoqarash, sog'lom
e'tiqotlilik, ma'rifatparvarlik, bag'rikenglik kabi fazilatlarni shakllantirishni maqsad qilib qo'ygan.
Oliy ta'lim muassasalarida malakali mutaxassislarni tayyorlashda kasbiy-metodik
tayyorgarlik tamoyili muhim o'rinni egallaydi. Bu tamoyilni tadqiq etgan pedagog olimlar
V.A.Suhomlinskiy, V.P. Bespalko V.A.Slastenin, I.YA.Lerner, A.K.Markova, E.F.Zeer,
N.N.SHahmatova V.V.Kraevskiy, I.A.Zimnyaya, A.V.Barannikov, V.A.Adolf, M.V.Dolgih, A.R.
Hayrullin[61] kabi pedagog-olimlar shug’ullanishgan[4].
O'zbekistonolimlaridanbo'lajako’qituvchilarni bilim va malakalarni shakllantirish,
malakali kadrlar tayyorlash masalasini U.Tolipov, N.Sayidahmedov, F.Yuzlikayev, N.Muslimov,
O.Qo'ysinov, D.Himmataliyev, B.Rahimov, M.Urazova, SH.Urakov, N.Niyazova va boshqalar
o'zlarining ilmiy-tadqiqotlarida muammoni ilmiy-uslubiy jihatdan tahlil etishgan[6].
Kasbiy-metodik tayyorgarlik va kasbga yo'naltirilganlik asosida, insonning kelajak kasbiga
nisbatan munosabatini ifodalovchi ehtiyojlar, qiziqish va nizomlar tizimi tushuniladi.
Mart, 2025-Yil
358
V.Kuzmina va V.A.Slastenin o'z asarlarida pedagogik mutaxassisliklarga nisbatan kasbiy-
metodik tayyorgarlik muammolarini o'rganib chiqadilar[5].
Bo'lajak tarbiya fani o’qituvchilarda kasbiy-metodik rivojlanishini takomillashtirish
modelining asosiy tarkibiy qismlaridan biri-bu ta'lim tamoyillari hisoblanadi. “Princip” atamasi
lotincha “principium” so'zidan kelib chiqqan bo'lib, “asos”, dastlabki, nazariyaning boshlang’ich
holati, ilm-fan, mashqlar” degan ma'noni anglatadi. Principlar -bu asosan nazariya va fanning
asosiy tahminlari bo'lib, ular har bir inson javob berishi kerak bo'lgan asosiy talablardir. Pedagogik
tamoyillar-bu asosiy g’oyalar bo'lib, unga rioya etilishi pedagogik maqsadlarga erishishga yordam
beradi. Oliy ma'lumotli o’quv jarayonini o'rganayotgan olimlar quyidagi didaktik prinsiplarni
tanlaydilar:
-
onglilik va faollik;
-
muntazam va izchil;
-
ilmiy tavsif;
-
ko'rinishi;
-
mahkamlik;
-
mavjudlik;
-
nazariya va amaliyot o'rtasidagi bog’liqlik.
Pedagogik psixologiyasida bo'lajak o'qituvchilarining kasbiy-metodik tayyorgarligi modeli
kasbiy va ijtimoiy-psixologik sifatlar, bilimlar, malakalar hajmi va strukturasining in'ikosi sifatida
ta'riflanadi. Shu nuqtai nazarda bakalavr modeli odatda quyidagi komponentlarni o'zichiga oladi:
-bo'lajak o'qituvchilarining faoliyati taqozo etadigan psixologik normalar
-professiogrammasi;
-bo'lajak o'qituvchilarining kasbiy-lavozim talablari, bakalavr faoliyati mazmunini aniq-
ravshan tasvirlash, ya'ni bakalavr muayyan biror lavozimga ega bo'lganda kasbiy vazifalarni
qanday hal qilishi;
-bo'lajak o'qituvchilarining kasbiy-lavozim talablari, bakalavr faoliyati mazmunini aniq-
ravshan tasvirlash, ya'ni bakalavr muayyan biror lavozimga ega bo'lganda kasbiy vazifalarni
qanday hal qilishi;
-kasbiy faoliyatning zaruriy turlari va ular malakasi darajasining qo'shilishi.
Mavzuga doir ilmiy adabiyotlar va mavjud holat tahlilidan ko‘rinadiki, quyidagilar
o‘qituvchining metodik tayyorgarligini takomillashtirish, o‘zini o‘zi tahlil qilish va baholash,
o‘zini o‘zi rivojlantirish, uzluksiz malaka oshirish zaruratini keltirib chiqaradi:
● ta’lim sohasida xalqaro tajribalar va qiyosiy tahlil natijalari;
Mart, 2025-Yil
359
● zamonaviy texnologiyalarning takomillashuvi;
● jamiyat ehtiyoji hamda ta’limga bo‘lgan talabning o‘sishi;
● jamiyat ehtiyoji va talablari asosida o‘qituvchi rolining o‘zgarishi;
● DTS va o‘quv dasturlarining optimallashtirilishi.
Jamiyatdagi globallashuvning keskin o‘sib borishi, jahon miqyosida ta’lim
tizimidagi islohotlar mazkur jarayonning faol ishtirokchisi va amaliyotga tatbiq etuvchi
takomillashtirish, kasbiy rivojlantirishni talab etadi. Buning uchun esa, dunyo ilm-fanida
o‘qituvchi kompetensiyasini shakllantirish, o‘qituvchilarning metodik tayyorgarligini
takomillashtirish orqali ularni kasbiy rivojlantirish bo‘yicha pedagog va uslubchi olimlar
tomonidan olg‘a surilgan ilmiy-nazariy qarashlarni o‘rganish lozim [7]. Ammo, mazkur
tadqiqotlar va boshqa pedagogik-psixologik ilmiy tadqiqot ishlarida bo’lajak tarbiya fani
o‘qituvchilarining metodik tayyorgarligini takomillashtirish va kasbiy rivojlantirish ilmiy
pedagogik muammo sifatida yetarli darajada tadqiq etilmagan. Xususan: – ayrim tadqiqotlarda
bo‘lajak kasb ta’limi o‘qituvchilarini kasbiy shakllantirish masalalari keng yoritilgan;
– o‘qituvchilarining metodik tayyorgarligini takomillashtirish bo‘lajak mutaxassislar
misolida o‘rganilgan;
– fanni o‘qitish jarayonida talabalarning metodik tayyorgarligini rivojlantirish
texnologiyasi, shuningdek, pedagog kadrlar malakasini oshirish va kasbiy faoliyati monitoringini
tashkil etish mazmuni, ko‘rsatkichlari, infratuzilmasi, dasturiy va metodik ta’minoti, axborot
resurslarini shakllantirish tizimi, pedagogik va texnik bilimlar integratsiyasi asosida kasbiy
faoliyatga tayyorgarlikni diagnostika qilish usullari ishlab chiqilgan;
– bo’lajak tarbiya fani o‘qituvchilarini kasbiy rivojlantirishga doir xorijiy va mahalliy
tadqiqotchilarning fikrlari umumlashtirilmagan;
– bo’lajak tarbiya fani o‘qituvchilarining metodik tayyorgarligini takomillashtirish va
kasbiy rivojlantirish muammolari alohida qayd etilmagan;
– o‘qituvchilarning kasbiy va metodik tayyorgarligiga qo‘yiladigan zamonaviy talablar,
o‘qituvchilarni uzluksiz kasbiy rivojlantirish mazmuni, mexanizmi, shartsharoitlari va metodikasi
mazkur tadqiqotlarda yoritilmagan;
– bo’lajak tarbiya fani o‘qituvchilarini kasbiy rivojlantirish tamoyillari, nazariy va
pedagogik jihatlari ilmiy asoslanmagan.
Xulosa qilib aytganda, bo’lajak tarbiya fani o’qituvchilarini kasbiy-metodikasini oshirish
va dars jarayonida interfaol metodlar va ta'limiy o'yinlardan, zamonaviy axborot-kommunikatsiya
texnologiyalaridan foydalanish o'quvchilarni mustaqil, erkin fikrlashga, ijodiy izlanish va
Mart, 2025-Yil
360
mantiqiy fikrlash doiralarini kengaytirish bilan birga ularni darslarda o'rganganlarini hayot bilan
bog'lashga, qiziqishlarini oshirishga yordam beradi. Bo’lajak tarbiya fani o’qituvchilarining
bunday zamonaviy talablar asosida yaratilgan sharoitlardan samarali foydalanib, darslarni ilg'or
pedagogik hamda axborot kommunikatsiya texnologiyalari asosida tashkil etilishi ta'lim-tarbiya
jarayonini sifatini yanada oshirishini kafolatlaydi. bo'lajak o'qituvchilarni kasbiy-metodik
tayyorgarligini takomillashtirish bo'yicha O'zbekiston va xorijlik pedagog-olimlarning ilmiy
ishlaridan kelib chiqib uning didaktik imkoniyatlari va modelini ishlab chiqildi. Unga ko'ra kasbiy-
metodik tayyorgarlik jarayonini maqsadi, vazifalari, tamoiyl va mazmun, shakl, uslublar va
vositalarga rioya etilishida pedagogik natijalarga erishiladi. Bunga kasbiy-metodik tayyorgarligi
takomillashtirish bevosita ta'lim jarayonini tashkil etishning shakl, usul va vositalarini to'g’ri
tanlashga bog’liqdir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati:
1.
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi “Yangi O’zbekistonning
2022–2026-yillarga mo’ljallangan taraqqiyot strategiyasi to’g’risida”gi PF–60-son
2.
2019-yil 8-oktyabrdagi “O’zbekiston Respublikasi oliy ta’lim tizimini 2030-yilgacha
rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to’g’risida”gi PF–5847-son
3.
2022-yil 6-iyuldagi “O’zbekiston Respublikasining 2022–2026- yillarga mo’ljallangan
innovatsion rivojlanish strategiyasini tasdiqlash to’g’risida”gi PF–60-son Farmonlari
4.
Nosirova, D. (2023). BO‘LAJAK BOSHLANG ‘ICH SINF O‘QITUVCHILARI UCHUN
“PEDAGOGIK MAHORAT” DARSLARI SAMARADORLIGINI OSHIRISHNING
SHART-SHAROITI.
Педагогика и психология в современном мире: теоретические и
практические исследования
,
2
(6), 67-70.
5.
Nosirova, D. (2024). BO‘LAJAK BOSHLANG‘ICH SINF O ‘QITUVCHILARI UCHUN
“PEDAGOGIK MAHORAT” DARSLARIDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR
SAMARADORLIKNI OSHIRISH VOSITASI SIFATIDA.
Евразийский журнал
академических исследований
,
4
(4), 35-39.
6.
Abduraxmonova N.N. Bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarini metodik tayyorgarligini
takomillashtirish muammosining pedagogik zaruriyati // Science and innovation
international scientific journal volume 1 Issue 8 UIF-2022: 7.2\ISSN:2181-3337.2114-
2121 betlar.
7.
http://scientists.uz/view.php?id=3348http://scientists.uz/uploads/202208/B-432.pdf
Mart, 2025-Yil
361
8.
Abdurakhmanova N.N. Structural and substantive features of improving the
methodological preparation of future elementary school teachers for the intellectual
development of students
//
The field of scientific research International scientific-
online conference Part 4 November 30
th
Colletions of scientific works Warsaw 2022. / 115-
https://interonconf.org/index.php/pol/article/download/646/607/595
