May, 2025-Yil
258
BO‘LAJAK BOSHLANG‘ICH SINF O‘QITUVCHISI FAOLIYATI
SAMARADORLIGINI OSHIRISHDA TAYANCH KOMPETENSIYALARNI
SHAKLLANTIRISH
Nosirova Dilfuza
Guliston davlat pedagogika instituti o’qituvchisi
Ikromboyeva Dilnoza Iskandar qizi
Guliston davlat pedagogika instituti talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15399669
Annotatsiya.
Ushbu maqolada bo'lajak boshlang'ich sinf o'qituvchilarining faoliyat
samaradorligini oshirishda tayanch kompetensiyalarni shakllantirish masalalari muhokama
qilinadi. O'qituvchilarning tayanch kompetensiyalari, ularning pedagogik faoliyatida
muvaffaqiyatli bo'lishi uchun zarurdir. Maqolada tayanch kompetensiyalarni rivojlantirishning
usullari, zamonaviy ta'lim texnologiyalari va o'qituvchilarning professional o'sishiga ta'siri
ko'rib chiqiladi.
Kalit so'zlar:
bo'lajak o'qituvchi, boshlang‘ich sinf, tayanch kompetensiyalar, ta'lim
samaradorligi , pedagogik faoliyat, zamonaviy ta'lim texnologiyalari.
Аннотaция.
В данной статье рассматриваются вопросы формирования ключевых
компетенций для повышения эффективности деятельности будущих учителей начальных
классов. Ключевые компетенции необходимы для успешной педагогической деятельности
учителей. В статье обсуждаются методы развития ключевых компетенций,
современные образовательные технологии и их влияние на профессиональный рост
учителей.
Ключевые слова:
будущий учитель, начальная школа, базовые компетенции,
эффективность
образования,
педагогическая
деятельность,
современные
образовательные технологии.
Abstract
.This article discusses the issues of developing key competencies to enhance the
effectiveness of future primary school teachers' activities. Key competencies are essential for
teachers to succeed in their pedagogical work. The article explores methods for developing key
competencies, modern educational technologies, and their impact on teachers' professional
growth.
Keywords:
future teacher, primary school, basic competencies, educational effectiveness,
pedagogical activity, modern educational technologies.
May, 2025-Yil
259
Mamlakatimizda
ta’limning
uzluksizligi,
barkamol
shaxsni
tarbiyalashga
yo‘naltirilganligidan kelib chiqqan holda, umumiy o‘rta, o‘rta maxsus, kasbhunar ta’limida
o‘qitiladigan umumta’lim fanlari mazmunining izchilligini ta’minlash maqsadida 6 ta tayanch
kompetensiyalar hamda har bir o‘quv fani mazmunidan kelib chiqqan holda xususiy
kompetensiyalar belgilandi. “O’qituvchi o‘z bilim malakasini oshirish usullarini puxta
egallamog‘i, mustaqil ishlashini o‘rganmog‘i lozim” – degan edi A. Jomiy. Mamlakatimizda
ilg‘or xorijiy tajribalar asosida uzluksiz ta’lim tizimi uchun pedagog kadrlar tayyorlashni nazarda
tutuvchi oliy ta’lim tizimida zamonaviy yondashuvlarni ishlab chiqishni ta’minlashga qaratilgan
islohotlar natijasida bo‘lajak o‘qituvchilarni tayyorlashning zamonaviy ta’lim mazmunini
modernizatsiyalash, talabalar ichki imkoniyatlarini ro‘yobga chiqarishga imkon beruvchi zarur
shart-sharoitlar yaratishga yo‘naltirilgan ta’lim muhitini yaratish bo‘yicha tadqiqotlar olib
borilmoqda. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 20 apreldagi “Oliy ta’lim tizimini
yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ2909-sonli, 2017 yil 29 noyabrdagi
“O’zbekiston Respublikasi Innovatsion rivojlanish vazirligini tashkil etish to‘g‘risida”gi PF-
5264-sonli qarorlari, 2018 yil 25 yanvardagi “Umumiy o‘rta, o‘rta maxsus va kasb-hunar ta’limi
tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PF5313- sonli Farmoni va boshqa
ushbu sohaga tegishli me’yoriy-huquqiy hujjatlarda belgilab berilgan vazifalarni amalga
oshirishda boshlang‘ich sinf o‘qituvchisining o‘rni alohida hisoblanadi. Chunki boshlang‘ich sinf
o‘qituvchisi maktabga ilk qadam qo‘ygan o‘quvchilarning savodini chiqarishda, ularni shaxs
sifatida shakllanishida muhim o‘rin egallaydi. Mazkur kompetensiyalarni boshlang‘ich
sinflardan boshlab shakllantirish bugungi kunning asosiy talabi hisoblanadi. Boshlang‘ich
sinflarda o‘z fikrini og‘zaki va yozma tarzda tushunarli bayon qila olish, mavzudan kelib chiqib
oddiy savollarni mantiqan to‘g‘ri qo‘ya olish, orasta kiyinish, o‘quvchilarning olgan bilimlarini
kundalik hayotda qo‘llay olish, o‘z-o‘zini boshqarish, jamoada o‘zini tutish, so‘z boyligini
shakllantirish, yurish-turishda madaniy me’yorlarga va sog‘lom turmush tarziga amal qilishning
dastlabki ko‘nikmalari shakllantiriladi. Kompetensiya (lot. compete – erishyapman,
munosibman, loyiqman) – 1) muay-yan davlat organi (mahalliy o‘zini o‘zi boshqarish organi)
yoki mansabdor shaxsning qonun, ustav yoki boshqa hujjat bilan belgilangan vakolatlari, huquq
va burchlari doirasi; 2) u yoki bu sohadagi bilimlar, tajriba. O’qituvchining kasbiy
tayyorgarligiga qo‘yiladigan talablar, ularning ulug‘lanishi Sharq mutafakkirlari Ismoil al-
Buxoriy, Yusuf Xos Hojib, Abu Nasr Forobiy, Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sino,
Abduraxmon Jomiy, Alisher Navoiy, Jaloliddin Davoniy, Abdulla Avloniylarning asarlarida o‘z
ifodasini topgan. Oliy ta’lim muassasalarida o‘qituvchilarni tayyorlash muammolari
May, 2025-Yil
260
respublikamiz va chet ellik mutaxassislar tomonidan bir qator adabiyotlarda yoritilgan. Oliy
ta’lim jarayonida bo‘lajak o‘qituvchi shaxsini shakllantirish, o‘z-o‘zini boshqarish asosida
o‘quvchilarning ijtimoiy faolligini oshirish va kasbiy shakllanganlikni tashxislash masalalari
M.A.Abdullajonova, O.A.Abdulina, A.A.Akbarov, X.A.Abduraxmanova, S.V.Safonovalarning
tadqiqotlarida o‘rganilgan. O’qituvchining kasbiy mahoratini tadqiq qilgan pedagog olimlar
H.Abdukarimov, N.Azizxo‘jayeva, A.Aliyev, Yu.A.Axrorov, A.A.Verbitskiy, R.H.Jo‘rayev,
B.R.Jo‘rayeva, J.G’. Yo‘ldoshev, S.M.Markova, G.M.Maxmutova, L.M.Mitina, A.G.Morozov,
U.N.Nishonaliyev, M.Ochilov, B.Raximov, N.Saidahmedov, V.A.Slastyonin, O’.Tolipov,
A.R.Xodjaboyev,
A.A.Xoliqov,
N.Shodiyev,
O.Haydarova,
A.A.Hamidov,
F.R.Yuzlikayevlarning ishlarida bo‘lajak o‘qituvchilarning pedagogik mahorati, ta’lim
texnologiyalaridan foydalanish imkoniyatlari, talabalarning dunyoqarashlari, kasbiy va muloqot
madaniyatini rivojlantirish yo‘llari va usullari, shuningdek, o‘qituvchilarni kasbiy tarbiyalash va
tayyorlash muammolari tadqiq etilgan. O’qituvchi shaxsini kasbiy tarbiyalashning psixologik va
psixofiziologik jihatlari A.A.Bodalev, Ye.M.Ivanova, E.G’oziyev, M.G.Davletshin va
boshqalarning tadqiqotlarida o‘z aksini topgan. O’qituvchining kasbiy kompetentligini
shakllantirish muammosi V.Adolf, I.Zimnyaya, A.Karabayeva, N.Kuzmina, N.Muslimov,
Sh.Sharipov kabi qator olimlar tomonidan o‘rganilgan. Adabiyotlar tahlili shundan dalolat
beradiki, kompetentlik va kompetent yondashuvning mazmuni va ta’riflari, shuningdek,
zamonaviy o‘qituvchining kasbiy sifatlari keng tadqiq etilgan. Lekin oliy ta’lim muassasalarida
bo‘lajak kollej o‘qituvchilarini tayyorlash jarayonini tashxis qilish tizimi, bo‘lajak
o‘qituvchilarni innovatsion tayyorlash mazmuni, shakl, metod va vositalarining kasbiy
kompetentlikni shakllantirishdagi imkoniyatlari yetarli darajada o‘rganilmagan. O’qituvchining
kasbiy tavsifnomasini tuzish, unga bo‘lgan talablarni aniqlash, shaxsni shakllantirishda
tarbiyaning maqsad va vazifalari, qoidalari, ta’lim va tarbiya metodlari, uning qadimiy ildizlari
(genezisi)ni aniqlashda Sharqning taniqli qomusiy olim va mutafakkirlarining hissalari kattadir.
Buyuk Sharq mutafakkirlari AlXorazmiy, Al-Kindiy, Al-Forobiy, AlBeruniy, Abu Ali ibn Sino,
Umar Hayyom, Sa’diy Sheroziy, Mirzo Ulug‘bek, Abduraxmon Jomiy, Alisher Navoiy,
Zahiriddin Muhammad Boburlar birinchilardan bo‘lib ta’lim metodlarini ilmiy asoslab berishdi.
Anglash faoliyatini jadallashtirish, bilimlarni amaliyotda qo‘llash, bilimlarning tizimliligi,
ketma-ketligi, mantiqiyligi, induksiya, tajriba, taqqoslash, kuzatish metodlari shular
jumlasidandir.Ta’limda kompetensiyaviy yondoshuv deyilganda, o‘quvchilarning shaxsiy,
kasbiy va ijtimoiy hayotlarida uchraydigan vaziyatlarda egallagan turli xildagi malakalarini
samarali ravishda qo‘llashga o‘rgatish tushuniladi. Inson o‘z hayotida shaxsiy, ijtimoiy, iqtisodiy
May, 2025-Yil
261
va kasbiy munosabatlarga kirishishi, jamiyatda o‘z o‘rnini egallashi, duch keladigan
muammolarning yechimini hal etishi, eng muhimi, o‘z sohasi, kasbi bo‘yicha raqobatbardosh
kadr bo‘lishi uchun zarur bo‘lgan tayanch kompetensiyalarga ega bo‘lishi lozim. Tayanch
kompetensiyalarga esa axborotlar bilan ishlash kompetensiyasi, o‘zini o‘zi rivojlantirish
kompetensiyasi,
ijtimoiy
faol
fuqarolik
kompetensiyasi,
milliy
va
umummadaniy
kompetensiyasi, matematik savodxonlik, fan va texnika yangiliklaridan xabardor bo‘lish hamda
foydalanish kompetensiyalari kiradi.
Tayanch kompetensiyalar — bu shaxsning turli faoliyat turlarida muvaffaqiyatli bo'lishi
uchun zarur bo'lgan bilim, ko'nikma va qobiliyatlar to'plamidir. Boshlang'ich sinf o'qituvchilari
uchun quyidagi tayanch kompetensiyalar muhim hisoblanadi:
1. Pedagogik kompetensiya: O'qituvchi o'z fanini yaxshi bilishi va uni samarali ravishda
o'rgatish qobiliyatiga ega bo'lishi kerak.
2. Kommunikativ kompetensiya: O'qituvchi o'z fikrlarini aniq ifodalash, talabalar bilan
samarali muloqot qilish qobiliyatiga ega bo'lishi zarur.
3. Ijtimoiy kompetensiya: O'qituvchi jamiyatda o'z o'rnini bilishi, hamkorlik qilish va
jamoa ishlarida faol ishtirok etishi lozim.
4. Innovatsion kompetensiya: Zamonaviy ta'lim texnologiyalaridan foydalana olish va
yangi pedagogik yondashuvlarni qo'llash qobiliyati.
Tayanch Kompetensiyalarni Rivojlantirish usullari:
1. O'qituvchilarni malaka oshirish dasturlari: Ta'lim muassasalari o'qituvchilar uchun
doimiy malaka oshirish kurslarini tashkil etishi, yangi pedagogik texnologiyalar va metodlarni
o'rganish imkonini beradi.
2. Amaliy mashg'ulotlar: O'qituvchilar amaliy mashg'ulotlarda ishtirok etish orqali tajriba
orttiradilar va o'z bilimlarini mustahkamlashadi.
3. Mentorlik tizimi: Tajribali o'qituvchilar yangi boshlovchilarga yordam berish orqali
ularga tayanch kompetensiyalarni rivojlantirishda ko'maklashishlari mumkin.
4. Zamonaviy ta'lim texnologiyalaridan foydalanish: Interaktiv ta'lim vositalari, onlayn
platformalar va multimedia resurslari yordamida o'qituvchilar o'z darslarini yanada samarali
o'tkazish imkoniyatiga ega bo'lishadi.
Xulosa:
Bo'lajak boshlang'ich sinf o'qituvchilarining faoliyat samaradorligini oshirishda
tayanch kompetensiyalarni shakllantirish juda muhimdir. Bu nafaqat o'qituvchilarning
professional o'sishiga, balki ta'lim sifatining oshishiga ham xizmat qiladi. Zamonaviy ta'lim
texnologiyalari va innovatsion yondashuvlar yordamida tayanch kompetensiyalarni rivojlantirish
May, 2025-Yil
262
jarayonini yanada samarali qilish mumkin. Shunday qilib, bo'lajak avlodni tarbiyalashda
muvaffaqiyatga erishish uchun tayanch kompetensiyalarni shakllantirishga alohida e'tibor
qaratish zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Urazova M.B., Eshpulatov Sh.N. Bo’lajak o’qituvchining loyihalash faoliyati. // Metodik
qo’llanma. – T.: TDPU Rizografi, 2014.
2.
Abdullayeva B. Bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchisining axborot kompetentligini
rivojlantirishga yo‘naltirilgan tayyorgarliginig mazmuni / Boshlang‘ich ta’limning
dolzarb masalalari: muammo va yechimlar. Respublika ilmiy-amaliy anjumani
materiallari. – Jizzax, 2019-yil – 6-b.
3.
Rustamova N. Media ta’lim va media madaniyat (umumiy o‘rta ta’lim muassasalari
misolida).– T.: “Turon zamin ziyo”. 2016. – 131 b.
4.
4.
Nosirova, D. (2023). BO‘LAJAK BOSHLANG ‘ICH SINF O‘QITUVCHILARI
UCHUN
“PEDAGOGIK
MAHORAT”
DARSLARI
SAMARADORLIGINI
OSHIRISHNING SHART-SHAROITI.
Педагогика и психология в современном мире:
теоретические и практические исследования
,
2
(6), 67-70.
5.
5.Nosirova, D. (2024). BO‘LAJAK BOSHLANG‘ICH SINF O ‘QITUVCHILARI
UCHUN
“PEDAGOGIK
MAHORAT”
DARSLARIDA
RAQAMLI
TEXNOLOGIYALAR
SAMARADORLIKNI
OSHIRISH
VOSITASI
SIFATIDA.
Евразийский журнал академических исследований
,
4
(4), 35-39.
6.
6.Abduraxmonova
N.N.
Bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarini metodik
tayyorgarligini takomillashtirish muammosining pedagogik zaruriyati // Science and
innovation international scientific journal volume 1 Issue 8 UIF-2022: 8.2\ISSN:2181-
3337.2114-2121 betlar.
7.
http://scientists.uz/view.php?id=3348http://scientists.uz/uploads/202208/B-432.pdf
8.
7.Abdurakhmanova N.N. Structural and substantive features of improving the
methodological preparation of future elementary school teachers for the intellectual
development of students
//
The field of scientific research International scientific-
online conference Part 4 November 30
th
Colletions of scientific works Warsaw 2022. /
115-121 betlar.
9.
https://interonconf.org/index.php/pol/article/download/646/607/595
