2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
320
BO‘LAJAK BOSHLANG‘ICH SINF O‘QITUVCHISI FAOLIYATI
SAMARADORLIGINI OSHIRISHDA TAYANCH KOMPETENSIYALARNI
SHAKLLANTIRISH
Nosirova Dilfuza
Guliston davlat pedagogika 320nstitute o’qituvchisi
Ikromboyeva Dilnoza Iskandar qizi
Guliston davlat pedagogika 320nstitute talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15399543
Anontatsiya.
Ushbu maqolada bo'lajak boshlang'ich sinf o'qituvchilarining faoliyat
samaradorligini oshirishda tayanch kompetensiyalarni shakllantirish masalalari muhokama
qilinadi. O'qituvchilarning tayanch kompetensiyalari, ularning pedagogik faoliyatida
muvaffaqiyatli
bo'lishi
uchun
zarurdir.
Maqolada
tayanch
kompetensiyalarni
rivojlantirishning usullari, zamonaviy ta'lim texnologiyalari va o'qituvchilarning professional
o'sishiga ta'siri ko'rib chiqiladi.
Kalit so'zlar:
bo'lajak o'qituvchi, boshlang‘ich sinf, tayanch kompetensiyalar, ta'lim
samaradorligi , pedagogik faoliyat, zamonaviy ta'lim texnologiyalari.
Аннотaция.
В данной статье рассматриваются вопросы формирования
ключевых компетенций для повышения эффективности деятельности будущих
учителей начальных классов. Ключевые компетенции необходимы для успешной
педагогической деятельности учителей. В статье обсуждаются методы развития
ключевых компетенций, современные образовательные технологии и их влияние на
профессиональный рост учителей.
Ключевые слова:
будущий учитель, начальная школа, базовые компетенции,
эффективность
образования,
педагогическая
деятельность,
современные
образовательные технологии.
Abstract
.This article discusses the issues of developing key competencies to enhance
the effectiveness of future primary school teachers' activities. Key competencies are essential
for teachers to succeed in their pedagogical work. The article explores methods for
developing key competencies, modern educational technologies, and their impact on teachers'
professional growth.
Keywords:
future teacher, primary school, basic competencies, educational
effectiveness, pedagogical activity, modern educational technologies.
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
321
Mamlakatimizda
ta’limning
uzluksizligi,
barkamol
shaxsni
tarbiyalashga
yo‘naltirilganligidan kelib chiqqan holda, umumiy o‘rta, o‘rta maxsus, kasbhunar ta’limida
o‘qitiladigan umumta’lim fanlari mazmunining izchilligini ta’minlash maqsadida 6 ta tayanch
kompetensiyalar hamda har bir o‘quv fani mazmunidan kelib chiqqan holda xususiy
kompetensiyalar belgilandi. “O’qituvchi o‘z bilim malakasini oshirish usullarini puxta
egallamog‘i, mustaqil ishlashini o‘rganmog‘i lozim” – degan edi A. Jomiy. Mamlakatimizda
ilg‘or xorijiy tajribalar asosida uzluksiz ta’lim tizimi uchun pedagog kadrlar tayyorlashni
nazarda tutuvchi oliy ta’lim tizimida zamonaviy yondashuvlarni ishlab chiqishni ta’minlashga
qaratilgan islohotlar natijasida bo‘lajak o‘qituvchilarni tayyorlashning zamonaviy ta’lim
mazmunini modernizatsiyalash, talabalar ichki imkoniyatlarini ro‘yobga chiqarishga imkon
beruvchi zarur shart-sharoitlar yaratishga yo‘naltirilgan ta’lim muhitini yaratish bo‘yicha
tadqiqotlar olib borilmoqda. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 20 apreldagi
“Oliy ta’lim tizimini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ2909-sonli, 2017
yil 29 noyabrdagi “O’zbekiston Respublikasi Innovatsion rivojlanish vazirligini tashkil etish
to‘g‘risida”gi PF-5264-sonli qarorlari, 2018 yil 25 yanvardagi “Umumiy o‘rta, o‘rta maxsus
va kasb-hunar ta’limi tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PF5313-
sonli Farmoni va boshqa ushbu sohaga tegishli me’yoriy-huquqiy hujjatlarda belgilab berilgan
vazifalarni amalga oshirishda boshlang‘ich sinf o‘qituvchisining o‘rni alohida hisoblanadi.
Chunki boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi maktabga ilk qadam qo‘ygan o‘quvchilarning savodini
chiqarishda, ularni shaxs sifatida shakllanishida muhim o‘rin egallaydi. Mazkur
kompetensiyalarni boshlang‘ich sinflardan boshlab shakllantirish bugungi kunning asosiy
talabi hisoblanadi. Boshlang‘ich sinflarda o‘z fikrini og‘zaki va yozma tarzda tushunarli
bayon qila olish, mavzudan kelib chiqib oddiy savollarni mantiqan to‘g‘ri qo‘ya olish, orasta
kiyinish, o‘quvchilarning olgan bilimlarini kundalik hayotda qo‘llay olish, o‘z-o‘zini
boshqarish, jamoada o‘zini tutish, so‘z boyligini shakllantirish, yurish-turishda madaniy
me’yorlarga va sog‘lom turmush tarziga amal qilishning dastlabki ko‘nikmalari
shakllantiriladi. Kompetensiya (lot. compete – erishyapman, munosibman, loyiqman) – 1)
muay-yan davlat organi (mahalliy o‘zini o‘zi boshqarish organi) yoki mansabdor shaxsning
qonun, ustav yoki boshqa hujjat bilan belgilangan vakolatlari, huquq va burchlari doirasi; 2) u
yoki bu sohadagi bilimlar, tajriba. O’qituvchining kasbiy tayyorgarligiga qo‘yiladigan
talablar, ularning ulug‘lanishi Sharq mutafakkirlari Ismoil al-Buxoriy, Yusuf Xos Hojib, Abu
Nasr Forobiy, Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sino, Abduraxmon Jomiy, Alisher Navoiy,
Jaloliddin Davoniy, Abdulla Avloniylarning asarlarida o‘z ifodasini topgan. Oliy ta’lim
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
322
muassasalarida o‘qituvchilarni tayyorlash muammolari respublikamiz va chet ellik
mutaxassislar tomonidan bir qator adabiyotlarda yoritilgan. Oliy ta’lim jarayonida bo‘lajak
o‘qituvchi shaxsini shakllantirish, o‘z-o‘zini boshqarish asosida o‘quvchilarning ijtimoiy
faolligini oshirish va kasbiy shakllanganlikni tashxislash masalalari M.A.Abdullajonova,
O.A.Abdulina, A.A.Akbarov, X.A.Abduraxmanova, S.V.Safonovalarning tadqiqotlarida
o‘rganilgan. O’qituvchining kasbiy mahoratini tadqiq qilgan pedagog olimlar
H.Abdukarimov, N.Azizxo‘jayeva, A.Aliyev, Yu.A.Axrorov, A.A.Verbitskiy, R.H.Jo‘rayev,
B.R.Jo‘rayeva,
J.G’.
Yo‘ldoshev,
S.M.Markova,
G.M.Maxmutova,
L.M.Mitina,
A.G.Morozov, U.N.Nishonaliyev, M.Ochilov, B.Raximov, N.Saidahmedov, V.A.Slastyonin,
O’.Tolipov, A.R.Xodjaboyev, A.A.Xoliqov, N.Shodiyev, O.Haydarova, A.A.Hamidov,
F.R.Yuzlikayevlarning ishlarida bo‘lajak o‘qituvchilarning pedagogik mahorati, ta’lim
texnologiyalaridan foydalanish imkoniyatlari, talabalarning dunyoqarashlari, kasbiy va
muloqot madaniyatini rivojlantirish yo‘llari va usullari, shuningdek, o‘qituvchilarni kasbiy
tarbiyalash va tayyorlash muammolari tadqiq etilgan. O’qituvchi shaxsini kasbiy
tarbiyalashning psixologik va psixofiziologik jihatlari A.A.Bodalev, Ye.M.Ivanova,
E.G’oziyev, M.G.Davletshin va boshqalarning tadqiqotlarida o‘z aksini topgan.
O’qituvchining kasbiy kompetentligini shakllantirish muammosi V.Adolf, I.Zimnyaya,
A.Karabayeva, N.Kuzmina, N.Muslimov, Sh.Sharipov kabi qator olimlar tomonidan
o‘rganilgan. Adabiyotlar tahlili shundan dalolat beradiki, kompetentlik va kompetent
yondashuvning mazmuni va ta’riflari, shuningdek, zamonaviy o‘qituvchining kasbiy sifatlari
keng tadqiq etilgan. Lekin oliy ta’lim muassasalarida bo‘lajak kollej o‘qituvchilarini
tayyorlash jarayonini tashxis qilish tizimi, bo‘lajak o‘qituvchilarni innovatsion tayyorlash
mazmuni, shakl, metod va vositalarining kasbiy kompetentlikni shakllantirishdagi
imkoniyatlari yetarli darajada o‘rganilmagan. O’qituvchining kasbiy tavsifnomasini tuzish,
unga bo‘lgan talablarni aniqlash, shaxsni shakllantirishda tarbiyaning maqsad va vazifalari,
qoidalari, ta’lim va tarbiya metodlari, uning qadimiy ildizlari (genezisi)ni aniqlashda
Sharqning taniqli qomusiy olim va mutafakkirlarining hissalari kattadir. Buyuk Sharq
mutafakkirlari AlXorazmiy, Al-Kindiy, Al-Forobiy, AlBeruniy, Abu Ali ibn Sino, Umar
Hayyom, Sa’diy Sheroziy, Mirzo Ulug‘bek, Abduraxmon Jomiy, Alisher Navoiy, Zahiriddin
Muhammad Boburlar birinchilardan bo‘lib ta’lim metodlarini ilmiy asoslab berishdi. Anglash
faoliyatini jadallashtirish, bilimlarni amaliyotda qo‘llash, bilimlarning tizimliligi, ketma-
ketligi,
mantiqiyligi,
induksiya,
tajriba,
taqqoslash,
kuzatish
metodlari
shular
jumlasidandir.Ta’limda kompetensiyaviy yondoshuv deyilganda, o‘quvchilarning shaxsiy,
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
323
kasbiy va ijtimoiy hayotlarida uchraydigan vaziyatlarda egallagan turli xildagi malakalarini
samarali ravishda qo‘llashga o‘rgatish tushuniladi. Inson o‘z hayotida shaxsiy, ijtimoiy,
iqtisodiy va kasbiy munosabatlarga kirishishi, jamiyatda o‘z o‘rnini egallashi, duch keladigan
muammolarning yechimini hal etishi, eng muhimi, o‘z sohasi, kasbi bo‘yicha raqobatbardosh
kadr bo‘lishi uchun zarur bo‘lgan tayanch kompetensiyalarga ega bo‘lishi lozim. Tayanch
kompetensiyalarga esa axborotlar bilan ishlash kompetensiyasi, o‘zini o‘zi rivojlantirish
kompetensiyasi, ijtimoiy faol fuqarolik kompetensiyasi, milliy va umummadaniy
kompetensiyasi, matematik savodxonlik, fan va texnika yangiliklaridan xabardor bo‘lish
hamda foydalanish kompetensiyalari kiradi.
Tayanch kompetensiyalar — bu shaxsning turli faoliyat turlarida muvaffaqiyatli
bo'lishi uchun zarur bo'lgan bilim, ko'nikma va qobiliyatlar to'plamidir. Boshlang'ich sinf
o'qituvchilari uchun quyidagi tayanch kompetensiyalar muhim hisoblanadi:
1. Pedagogik kompetensiya: O'qituvchi o'z fanini yaxshi bilishi va uni samarali
ravishda o'rgatish qobiliyatiga ega bo'lishi kerak.
2. Kommunikativ kompetensiya: O'qituvchi o'z fikrlarini aniq ifodalash, talabalar bilan
samarali muloqot qilish qobiliyatiga ega bo'lishi zarur.
3. Ijtimoiy kompetensiya: O'qituvchi jamiyatda o'z o'rnini bilishi, hamkorlik qilish va
jamoa ishlarida faol ishtirok etishi lozim.
4. Innovatsion kompetensiya: Zamonaviy ta'lim texnologiyalaridan foydalana olish va
yangi pedagogik yondashuvlarni qo'llash qobiliyati.
Tayanch Kompetensiyalarni Rivojlantirish usullari:
1. O'qituvchilarni malaka oshirish dasturlari: Ta'lim muassasalari o'qituvchilar uchun
doimiy malaka oshirish kurslarini tashkil etishi, yangi pedagogik texnologiyalar va metodlarni
o'rganish imkonini beradi.
2. Amaliy mashg'ulotlar: O'qituvchilar amaliy mashg'ulotlarda ishtirok etish orqali
tajriba orttiradilar va o'z bilimlarini mustahkamlashadi.
3. Mentorlik tizimi: Tajribali o'qituvchilar yangi boshlovchilarga yordam berish orqali
ularga tayanch kompetensiyalarni rivojlantirishda ko'maklashishlari mumkin.
4. Zamonaviy ta'lim texnologiyalaridan foydalanish: Interaktiv ta'lim vositalari, onlayn
platformalar va multimedia resurslari yordamida o'qituvchilar o'z darslarini yanada samarali
o'tkazish imkoniyatiga ega bo'lishadi.
Xulosa:
Bo'lajak boshlang'ich sinf o'qituvchilarining faoliyat samaradorligini
oshirishda tayanch kompetensiyalarni shakllantirish juda muhimdir. Bu nafaqat
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
324
o'qituvchilarning professional o'sishiga, balki ta'lim sifatining oshishiga ham xizmat qiladi.
Zamonaviy ta'lim texnologiyalari va innovatsion yondashuvlar yordamida tayanch
kompetensiyalarni rivojlantirish jarayonini yanada samarali qilish mumkin. Shunday qilib,
bo'lajak avlodni tarbiyalashda muvaffaqiyatga erishish uchun tayanch kompetensiyalarni
shakllantirishga alohida e'tibor qaratish zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Urazova M.B., Eshpulatov Sh.N. Bo’lajak o’qituvchining loyihalash faoliyati. //
Metodik qo’llanma. – T.: TDPU Rizografi, 2014.
2.
Abdullayeva B. Bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchisining axborot kompetentligini
rivojlantirishga yo‘naltirilgan tayyorgarliginig mazmuni / Boshlang‘ich ta’limning
dolzarb masalalari: muammo va yechimlar. Respublika ilmiy-amaliy anjumani
materiallari. – Jizzax, 2019-yil – 6-b.
3.
Rustamova N. Media ta’lim va media madaniyat (umumiy o‘rta ta’lim muassasalari
misolida).– T.: “Turon zamin ziyo”. 2016. – 131 b.
4.
4.
Nosirova, D. (2023). BO‘LAJAK BOSHLANG ‘ICH SINF O‘QITUVCHILARI
UCHUN “PEDAGOGIK MAHORAT” DARSLARI SAMARADORLIGINI
OSHIRISHNING SHART-SHAROITI.
Педагогика и психология в современном
мире: теоретические и практические исследования
,
2
(6), 67-70.
5.
5.Nosirova, D. (2024). Bo‘lajak boshlang‘ich sinf o ‘qituvchilari uchun “pedagogik
mahorat” darslarida raqamli texnologiyalar samaradorlikni oshirish vositasi
sifatida.
Евразийский журнал академических исследований
,
4
(4), 35-39.
6.
6.Abduraxmonova N.N. Bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarini metodik
tayyorgarligini takomillashtirish muammosining pedagogik zaruriyati // Science and
innovation international scientific journal volume 1 Issue 8 UIF-2022: 8.2\ISSN:2181-
3337.2114-2121 betlar.
7.
http://scientists.uz/view.php?id=3348http://scientists.uz/uploads/202208/B-432.pdf
8.
7.Abdurakhmanova N.N. Structural and substantive features of improving the
methodological preparation of future elementary school teachers for the intellectual
development of students
//
The field of scientific research International scientific-
online conference Part 4 November 30
th
Colletions of scientific works Warsaw 2022. /
115-121 betlar.
9.
https://interonconf.org/index.php/pol/article/download/646/607/595
