2001
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
U.TOMAS VA F.ZNANETSKIYNING “POLYAK DEHQONI YEVROPADA VA
AMERIKADA” ASARI
Abdullayeva Mahliyo Damin qizi
O’zbekiston Milliy universiteti
Ijtimoiy fanlar fakulteti Sotsiologiya yo’nalishi 1- kurs talabasi.
abdullayevamahliyo793@gmail.com
Xusanova Xayriniso Tayirovna
Ilmiy rahbar: “Sotsiologiya” kafedrasi dotsenti, sotsiologiya doktori (PhD).
https://doi.org/10.5281/zenodo.15293868
Annotatsiya. Bu asarda mualliflar Polsha dehqonlarining AQShga migratsiya jarayonini
va bu jarayon davomida ularning ijtimoiy hayoti, qadriyatlari, madaniyati va shaxsiy tajribalari
qanday o‘zgarishini tahlil qiladilar. Ular bu orqali migratsiya faqat geografik emas, balki
ijtimoiy va madaniy transformatsiya ekanligini isbotlaydilar.
Kitob sotsiologik metod
sifatida shaxsiy hujjatlar
— xatlar, kundaliklar,
avtobiografiyalar va boshqa hayotiy hujjatlarga tayanadi. Bu usul orqali oddiy insonning
boshidan kechirgan hayotiy tajribalari orqali yirik sotsiologik tushunchalar ishlab chiqiladi.
Kalit so’zlar: Polshalik dehqonlar, avtobiografiya, xat, filistayn, bogemian, kreativ.
“ПОЛЪСКИЙ КРЕСТЪЯНИН В ЕВРОПЕ И АМЕРИКЕ” У.ТОМАС И
Ф.ЗНАНЕСКОГО
Аннотация. В этом труде авторы исследуют процесс миграции польских
крестьян в США и анализируют, как в ходе этого процесса изменяется их социальная
жизнь, ценности, культура и личный опыт. Исследование доказывает, что миграция —
это не только географическое перемещение, но и социально-культурная трансформация.
Книга основана на личных документах — письмах, дневниках, автобиографиях и
других жизненных свидетельствах. Такой подход позволяет через индивидуальный опыт
простого человека выявить важные социологические закономерности.
Ключевые слова: Полъские крестъяне, автобиография, писъмо, филистимлянин,
богемный, креатив.
“THE POLISH PEASANT IN EUROPE AND AMERICA BY” W.THOMAS AND
F.ZNANESKY
Abstract. In this study, the authors examine the migration of Polish peasants to the
United States and analyze how their social lives, values, culture, and personal experiences
change in the process. The research demonstrates that migration is not just a geographical
relocation, but also a social and cultural transformation.
2002
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
The book is based on personal documents—letters, diaries, autobiographies, and other
life records. Through this method, the authors draw broad sociological insights from the
individual experiences of ordinary people.
Keywords: Polish peasants, autobiography, letter, philistine, bohemian, creative.
Empirik sotsiologiya sohasidagi e'tiborli ishlardan birinchi navbatda Chikago maktabi
vakili U.Tomas va F.Znanetskiyning «Polyak dehqoni yevropa va Amerikada» asari sotsiologik
tadqiqotidir.
Uilyam Ayzek Tomas (1863-1947) - Chikago universiteti sotsiologiya professori (1900-
1918), sotsiologiyada psixologizm vakili, sotsiologiya fanining ilk ilmiy jurnali “American
Journal of Sociology ”ning redaktori (1895-1917), shuningdek, Chikago maktabining asoschisi
hisoblanadi.
U.Tomasning F.Znanetskiy bilan birgalikda yozgan 5 jildlik “Polyak dehqoni yevropa va
Amerikada” (1918-1920) nomli kitobida individual va guruhiy maqsad va qadriyatlar tahliliga
asosiy e'tibor qaratilgan. Individ tomonidan vaziyatning aniqlanishi guruh qadriyatlari bilan mos
kelmasa, kapitalistik jamiyatni ko‘pgina kasalliklarga duchor etuvchi ziddiyat va ijtimoiy
dezintegratsiya yuzaga keladi deyiladi. U.Tomas tomonidan shakllantirilgan holatni aniqlash
teoremasi quyidagicha: “Insonlar holatni real deb baholar ekan, ular o‘z oqibatlariga ko‘ra ham
realdir”.
Sotsiologik tadqiqotlar texnikasi rivojida U.Tomas tomonidan ilgari surilgan usul, ya’ni
inson faktorini o‘rganishda shaxsiy hujjatlar (xat, kundalik, avtobiografiya, xotiralar va h.)dan
foydalanish usuli sotsiologiya va sotsial psixologiya fanlarida muhim ahamiyat kasb etdi.
Florian Znanetskiy (1882-1958) sotsiologiyani sotsial tashkilotlar to‘g‘risidagi fan
sifatida baholaydi. Unga ko‘ra, sotsiologiya nafaqat guruhning alohida a’zolari o‘rtasidagi, balki
uning har bir a’zosi va umuman, butun bir guruh tarkibidagi o‘zaro munosabatlarni ham belgilab
beruvchi xulq-atvor qoidalarini o‘rganishidir. Sotsial tashkilotning asosini sotsial institutlar
tashkil etadi. Jamiyatning o‘zgarishi atrof-muhit bilan O‘zaro ta’sirlashuv natijasi sifatida talqin
etiladi. Jamiyat muhitga moslashish natijasida o‘zgaradi, insonlar esa — jamiyatga. U.Tomas va
F.Znanetskiyning «Polyak dehqoni yevropa va Amerikada» kitobi empirik sotsiologiyaga tamal
toshini qo‘ygan asar sifatida mutaxassislar tomonidan empirik sotsiologiyaning xrestomatik,
klassik asari deb ta’riflanadi. Buning sabablari sifatida quyidagilarni keltirish mumkin:
1.Asar asosiga tadqiqot predmeti sifatida olingan aniq va lokal muammo qo‘yilgan. Bu
yerda, polshalik dehqonlarning XX asr boshida AQShga emigratsiyasi haqida, o‘z mamlakatida
qolgan va yangi yashash joyiga ko‘chib o‘tgan polshalik dehqonlarning qiyosiy tavsifi (tahlili)
haqida gap bormoqda.
2003
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
2.Empirik aniq-sotsiologik tadqiqot usullaridan foydalanishga asosiy urg‘u berilgan. Ular
orasida eng muhimi - shaxsiy hujjatlarni o‘rganish usuli bo‘lib chiqdi.
3.Asar mualliflarining vujudga keluvchi ijtimoiy jarayonlarni, optimallashtirishga
qaratilgan xulosa va yakunlarining amaliy tusda ekanligi bilan ajralib turadi: ayrim ijtimoiy
umumiyliklarning yangi hayot sharoitlariga moslashuvi, ko‘rsatib o‘tilgan hodisalar munosabati
bilan, nizolarni yengib o‘tish (yoki ularga yo‘l qo‘ymaslik) shular jumlasidan.
Znanetskiy va Tomas tadqiqotining predmeti Amerikaga ko‘chib o‘tgan, turmushning
yangi shakllari (adaptatsiya) oldida turb qolgan polyak dehqonlarining oilalari edi. Tadqiqotda 8
ta asosiy muammo ajratiladi:
1) sotsial tashkilot turi va individualizmni muvofiqlashtirish muammosi;
2) individual va sotsial faollik muammosi;
3) "anormallik" muammosi;
4) kasb muammosi;
5) jinslararo o‘zaro munosabatlar muammosi;
6) sotsial baxt muammosi;
7) irq va madaniyatlar kurashi muammosi;
8) madaniy hayotni optimal tashkillashtirish muammosi.
Qo‘yilgan barcha masalalar empirik jihatdan o‘rganildi. Masalan, besh jildli kitobning
ikki jildi hech qanday izohlarsiz 28 ta polyak oilasining yozishmalaridan iborat. Bu
yozishmalarning birlamchi tahlili o‘ziga xos tarzda amalga oshirilgan. Masalan, bir guruhga er-
xotinlarning yozishmalari, ikkinchisiga boshqa oilaga turmushga chiqib ketgan qizlarning
yozishmalari ajratilgan. Shuningdek, urf-odatlar, axborotlar, his-tuyg‘ular, adabiy, ishbilarmon
va h.k. guruhlar ajratilgan. Tadqiqotda 8 mingta hujjatdan foydalaniladi.
Mualliflar tomonidan berilgan ikkinchi tadqiqot ususli avtobiografiyalarni o‘rganish
metodidir. Uchinchi jild Amerikaga ko‘chib ketgan Lyubotinlik Vladik Vishnevskiy degan
insonning avtobiografiyasi asosiga qurilgan. Florian Znanetskiy va Uilyam Tomaslar ijtimoiy
hayot shart-sharoitlari o‘zgarishining insonning qarashlari o‘zgarishiga ta’sirini kuzatishga
harakat qilganlar.
Tadqiqotda keltirilgan shaxsiy hujjatlar konkret insonlarning motivatsiyasi dinamikasini
ko‘rishda ishonarlilikni oshiradi. Olingan ma’lumotlar “sotsial xulq-atvorning barqaror
namunasi” ning universal tipologiyasini qurishga yordam berdi.
Znanetskiy va Tomaslar sotsial xarakterning uchta turini ajratib ko‘rsatdilar.
Birinchisi - “filistayn” - barqarorlikka yo‘nalgan, an'anaviy vaziyatlami xush ko‘ruvchi,
konformist va tashqi muhitda o‘zgarishlarga aktiv qarshilik ko‘rsatuvchi insonlar turi.
2004
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Ikkinchisi — “bogemian” - kutilmagan reaksiya vo xulq-atvorlami namoyon etuvchi,
yangi sharoitlarga tez vo oson moslanuvchi insonlar turi.
Oxirgi tur - “kreativ” - aktiv faoliyat yurituvchi, xilma-xillikka moyil va maqsadga
intiluvchan insonlar turi.
Bu asar XX asming boshlari uchun yangilik edi. Konkret faktlarga asoslangan sifatli
xarakter kasb etuvchi materiallardan qurilgani uchun u sotsiologiyada yangi so‘z sifatida qabul
qilindi.
“Polyak dehqoni yevropada va Amerikada” kitobida qadriyat va yo‘l-yo‘riqlar sotsiologik
kategoriya va empirik instrumentariyalarga xos ma’noga ega bo‘lgan asar hisoblanadi. Ikkala
muallifninng ta’kidlashlaricha, Italiyada spirtli ichimliklar sotish do‘konlari ko‘p bo‘lgan, ammo
u yerda ichkilikbozlik darajasi spirtli ichimliklar bilan savdo qilishga qat'iy chegaralar qo‘yilgan
AQSh dagiga nisbatan yuqori bo‘lmagan; og‘ir moddiy sharoitlarda kun ko‘radigan oilalar
polyak dehqonlari jamoasida ko‘p uchragan, qulay moddiy va yashash sharoitlarida yashaydigan
polyak aristokratiyasi orasida, aksincha, oilalarning barham topishi oddiy holga aylangandi.
Znanetskiy va Tomas tomonidan to‘plangan hujjatli manbalarning ko‘rsatishicha, polyak
dehqonlarini iqtisodiy jihatdan rivojlangan mamlakatga ko'chirilishi ular doirasida axloqiy
muhitning yaxshilanishiga olib kelmadi.
Moslashuv (adaptatsiya) davrida - aksincha, axloqning yomonlashuvi va oilaviy
aloqalarning susayishi ko‘zga tashlangan. «Polyak dehqoni yevropada va Amerikada» kitobining
mualliflari fikricha, kishilar hayotining moddiy sharoitlari bilan ular tomonidan axloqiy
me'yorlarga amal qilish o‘rtasida bevosita bog‘liqlik mavjud emas.[1]
Bu asar orqali sotsiologiyada tadqiqotlar o‘tkazishning yangi turi qo‘llanilib, unda zamon
va makon bilan cheklanmagan juda ko‘p dalillar o‘rganilgan. Shunga ko‘ra, tadqiqotlar
o‘tkazishda tekshirishning maxsus tartibi va texnikasi ham qo‘llanila boshladi: kuzatish,
intervyu, anketa tarqatish va modellashtirish, to‘plangan materiallarni statistic jihatdan ishlash,
diagramma, gragiklar tuzish kabilar.[2]
Xulosa qilib aytganda, “Polyak dehqoni Yevropada va Amerikada” asari madaniy
sotsiologiya, muhojirlik tadqiqotlari va etnografiya sohalarining rivojlanishiga kata hissa
qo‘shgan. Bu asar sotsiologiya tarixidagi muhim ilmiy meroslardan biridir. Asar migratsiyaning
shaxsiyat va jamiyatga bo‘lgan ta’sirini real hayotiy hujjatlar asosida chuqur tahlil qilgan.
Mualliflar Polsha dehqonlarining yangi jamiyatga moslashuvini, qadriyatlar tizimidagi
o‘zgarisharni va madaniy transformatsiyalarni tasvirlab, migratsiyani murakkab ijtimoiy jarayon
sifatida ochib berganlar.
2005
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
REFERENCES
1.
Sotsiologiya tarixi Toshkent “Innovatsiya- ziyo” 2020
2.
G.SH.Jiyanmuratova
3.
O‘zbekiston Milliy univertiteti Ijtimoiy fanlar fakulteti, “Sotsiologiya” kafedrasi
“Sotsiologiya ” nomli darslk. Toshkent: “VNESHNVESTPROM” -2023.
4.
https://uz. Wikipedia.org
5.
Jiyanmuratova Gulnoz Sherbutayevna Sotsiologiya tarixi
6.
Darslik / - Toshkent: “Innovatsiya –ziyo ’’
