ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1268
ONA QO’YLARNI TO’LA QIMMATLI VA QIMMATSIZ OZIQLANTIRISHNING
YANGI TO’G’ILGAN QO’ZILAR QONIDAGI LEYKOGRAMMANING HOLATIGA
TA’SIRI
Ochilov Behzod Salimovich
Narbayeva Sayqal Xudayarovna
Maxmudov Umidjon Maxmud o’g’li
Samarqand davlat tibbiyot universiteti
Akademik litsey biologiya o’qituvchilari.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15279325
Annotatsiya.
Ona qo’ylarni to’la qimmatli va to’la qimmatsiz oziqlantirishning yangi
to’g’ilgan qo’zilar qonining leykogrammasiga ta’siri, leykositlarning umumiy miqdori,
limfositlar, monositlar, yosh hujayralar, neytrofillarning umumiy miqdorlari o’rganilgan.
Kalit so’zlar:
Leykositlar, bazofillar, eozinofillar, neyrofillar, limfositlar, monositlar,
yosh hujayra, og’iz suti, antitana, interferon, lizotsem, immunoglobulin.
THE EFFECT OF FEEDING EWES WITH COMPLETE AND NON-VALUE FEEDING
ON THE LEUKOGRAMMA IN THE BLOOD OF NEWBORN LAMBS.
Abstract.
The effect of feeding ewes with complete and complete non-complete feed on
the leukogram of newborn lambs, the total number of leukocytes, lymphocytes, monocytes, young
cells, and neutrophils, was studied.
Keywords:
Leukocytes, basophils, eosinophils, neutrophils, lymphocytes, monocytes,
young cells, colostrum, antidiv, interferon, lysozyme, immunoglobulin.
ВЛИЯНИЕ КОРМЛЕНИЯ ОВЦЕМАТОК ПОЛНОЦЕННЫМ И НЕНОРМАЛЬНЫМ
КОРМЛЕНИЕМ НА ЛЕЙКОГРАММУ В КРОВИ НОВОРОЖДЕННЫХ ЯГНЯТ.
Аннотация.
Изучено влияние кормления овец полнорационными и неполноценными
комбикормами на лейкограмма новорожденных ягнят, общее количество лейкоцитов,
лимфоцитов, моноцитов, молодых клеток и нейтрофилов.
Ключевые слова:
лейкоциты, базофилы, эозинофилы, нейтрофилы, лимфоциты,
моноциты, молодые клетки, молозиво, антитела, интерферон, лизоцим, иммуноглобулин.
KIRISH.
Ma’lumki monositlar mononukleotidli fagositar tizimda asosiy dominantlik qiluvchi
hujayralar hisoblanadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1269
Ular birinchilardan bo’lib begona yot qismlarni qarshi oladilar va odatda birinchilardan
bo’lib mikroorganizmlar bilan o’zora aloqaga kirishadi. Bundan shunday xulosa qilishimiz
mumkinki, qon tarkibidagi monositlar darajasining past bo’lishi ularning fagositarli faolligini
pasaytiradi, yani nazorat guruhi qo’zilari organizmining chidamliligini pasayishiga olib keladi.
Shunday qilib ona qo’ylarni bo’g’ozlik davrida muvozanatlashtirilmagan ratsion bilan
oziqlantirish, ular organizmining spitsifik va spitsifik bo’lmagan omillarini susaytiradi, bu esa
yangi to’g’ilgan qo’zilarning immunobiologik holatida o’z aksini topadi. Leykositlarning
fiziologik roli ko’p qirrali. Begona yot oqsillarni fagositoz qilish bilan bir vaqtda hujayraviy va
gumorolli imunitetlarning hosil bo’lishida ishtirok etadi, to’qimalarning regeneratsiyasida,
taksinlarning adsorbsiyalaydi va parchalaydi va bakterasid ta’siriga ega bo’lgan lizotsim,
interferon, fermentlarni sekretsiya qiladi. Demak qon tarkibidagi leykositlarning miqdori
organizmning spisefik va nosfesifik himoya omillari holatini o’zida aks ettiradi.
Shu bois yangi to’g’ilgan qo’zilar qoni tarkibidagi leykositlarning umumiy miqdorini
aniqlash, ular organizmi rezistentligining barvaqt va obektiv ko’rsatkichlari hisoblanadi.
Leykositlarning umumiy miqdorini aniqlashda gemotakrit ko’rsatkichlarini ham bilish
maqsadga muvofiqdir, chunki plazma va shaklli elimentlarning bir biriga bo’lgan foizli nisbatini
bilish, qon tarkibidagi har bir komponentning nisbiy va mutloq ortishini yoki kamayishining
aniqlash imkonini beradi.
TADQIQOT MATERIALLARI VA USULLARI.
Tekshirishlarimizning dastlabki bosqichida to’la qimmatli va to’la qimmatsiz ratsionlar
bilan oziqlantirilgan ona qo’ylarni va ulardan olingan qo’zilar qonining leykogramma holatiga
ta’siri o’rganildi. Shu maqsadda juft analoglar usuli bo’yicha ikkita jaydari qo’zilar, har qaysida
10 boshdan guruhi shakllantirildi.
Har ikkala guruh qo’zilar qonidagi leykosutlarning umumiy miqdori, yosh hujayra,
tayoqcha yadroli neytrofillar, segment yadroli neytrofillar, limfositlar, monositlar miqdorlarini
og’iz suti emguniga qadar va bir kecha kunduz o’tgandan keyin aniqladik.
Yangi to’g’ilgan qo’zilarda Og’iz suti emguniga qadar va ber kecha – kunduzdan keyin
nazorat guruhi hayvonlari qonidagi leykositlarning umumiy miqdori tajriba guruhidagi
qo’zilarga nisbatan 0.20 x10
9/l
va 0.60 x 10
9/l
ga ko’p bo’lishi aniqlandi.
Limfositlar bo’yicha ham ko’rsatkichlarni o’rganish ma’lum darajada qiziqish uyg’otdi.
Nazorat va tajriba guruhlari qo’zilarining gemotakritini aniqlashning ko’rsatishicha,
birinchi bu ko’rsatkichlar – 35.4 % va 35.8 % ni tashkil etgan bo’lsa, ikkinchisida 36.5% -36.9%
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1270
ni tashkil etdi. Demak nazorat guruhi qo’zilari qonidagi leykositlar miqdorining jiddiy
bo’lmagan ortiqligi – ko’pligi gemotokrit ulchamni oshishi, yani qonni juda aniq quyuqlashuvi
bilan ta’minlanadi.
OLINGAN NATIJALAR VA ULARNING TAHLILI.
Olingan ma’lumotlarni qiyosiy o’rganish shuni ko’rsatdiki, tajriba guruhi qo’zilari
qonidagi limfositlarning miqdori og’iz suti qabul qilishigacha va og’iz suti istemol qilinganidan
keyin bir kecha – kunduz o’tgach nazorat guruhi qo’zilari qonidagiga nisbatan 0.42 x 10
9/l
va
0.48 x 10
9/l
yoki 7.1 % va 8.2 % ga yuqori bo’lishi aniqlandi (1 – jadval ).
Ma’lumki limfositlar immun tizimning markaziy zvenosining taqdim etadi. Ular himoya
antitanalarini sintezini, begona hujayralarning lizisini amalga oshirish bilan birga, immune
xotirani, xususiy mutant hujayralarning yuqotilishini, tamin etib toksinlarni ushlab qolish rolini
tamin etadi. Shu bois, limfositlarning nisbiy va mutloq ko’rsatkichlarini aniqlash, immune
tizimining holatini baholash imkonini beradi.
Ona qo’ylarni to’la qimmatli va to’la qimmatsiz oziqlantirishning yangi to’g’ilgan
qo’zilar qonining leykogrammasiga ta’siri, 10
9/l
.
1 – jadval.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1271
Yuqorida qayd qilinganidek, qon tarkibidagi limfositlar miqdorining kam bo’lishi immun
tiziming sustlashishini ko’rsatsa, ko’p bo’lishi esa uning yuqori mobilizatsiyasini ko’rsatadi.
Odam va hayvonlar organizmining spitsefik va spitsefik bo’lmagan himoya omillari
baholashda faqatgina leykositlar va limfositlar miqdorini bilishgina muhim bo’lmay balki ularni
bir biriga bo’lgan nisbatini ham bilish zarurdir. Bu esa kasalga chalingan hayvonlarni
immunobiologik statusini holatini aniqlash imkoniyatini beradi, o’z navbatida zarur
korreksiyalar olib borishga imkoniyat yaratadi.
Olib borilgan hisob kitoblarning ko’rsatishicha nazorat guruhidagi qo’zilar qoning
leykositar – limfositar indeksi tajriba guruhi qo’zilari qonidagidan 1.2 martaga yuqori ekanligi
aniqlandi.
Nazorat guruhi qo’zilari qonidagi liykositar indeks.
LI =
=
= 0.79 og’iz suti emgunga qadar
LLI =
=
= 0.78 to’qqanidan bir kecha kunduz o’tgach.
Tajriba guruhi qo’zilari qonidagi liykositar indeks
LI =
=
= 0.88 og’iz suti emgunga qadar
LLI =
=
= 0.96 to’qqanidan bir kecha kunduz o’tgach.
Himoyaning spisefik bo’lmagan omillarini baholashda neytrofillarning nisbiy va mutloq
ko’rsatkichlaridan tashqari neytrofillar indeksini, yani ularning yosh va yetilgan shakllarining
nisbatini ham bilish muhim ahamiyatga ega. Shu bilan birga mutloq ko’rsatkichlarni aniqlash
sog’lom hayvonlarda qaysi to’rdagi leykositlarning miqdori qancha ekanligini kasal hayvonlarda
ularning qaysilari taqchil yoki miyoridan ortiq ekanligini aniqlash imkonini beradi. Nazorat
guruhidagi qo’zilar qonining neytrofilli indeksini o’rganish shuni ko’rsatdiki, neytrofillarning
voyaga yetmagan turlari, yani yosh va tayoqcha yadroli neytrofillarning turlari og’iz suti
emgunga qadar 4 marta va bir kecha – kunduzdan keyin tajriba guruhi qo’zilari qonidagiga
nisbatan 3 marta ortiq bo’lishini ko’rsatdi. Bundan shunday xulosa qilishimiz mumkinki, nazorat
qo’zilari organizmining rezistentligi tajriba guruhi qo’zilarinikidan jiddiy darajada past ekan.
Tajribalar davomida nazorat guruhi qo’zilari qonining neytrofil indeksi
NI =
=
= 0.56 og’iz suti emgunga qadar
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1272
NI =
=
= 0.49 to’g’ilganidan bir kecha kunduz o’tgach.
Tajribalar guruhi qo’zilari qonidagi neytrofil indeksi
NI =
=
= 0.14 og’iz suti emgunga qadar
NI =
=
= 0.16 to’g’ilganidan bir kecha kunduz o’tgach.
Mayda shakildagi netrofillarning jiddiy darajada ko’payishi, yani yadroning chap
tomonga og’ishi, qizil ilikda yetilgan shakldagi neytrofillar zahirasining tamom bo’lganligidan
dalolat beradi, bu esa yetilmagan shakldagi neytrofillarning qonga tushirilishiga olib keladi.
Xolbuki, qon tarkibida yetilmagan shakldagi neytrofillar miqdorining jiddiy darajada
ortishi, neytrofillarning umumiy fagositar faolligini past bo’lishini ko’rsatadi, demak himoyaning
spitsefik bo’lmagan himoyasi past bo’ladi. Eozinofillar miqdorining o’zgarishi haqidagi
ma’lumotlar ham bir muncha qiziqish taqdim etadi.
1 – jadvaldan ko’rinib to’ribdiki, tajriba guruhi qo’zilari qonidagi eozinofillarning
miqdori og’iz suti emguniga qadar va to’g’ilganidan keyin bir kecha kunduz o’tgach 0.26 x 10
9/l
ni yoki umumiy leykositlar miqdorining 3.42 % ni tashkil etgan bo’lsa, nazorat guruhi qo’zilari
qonida esa umuman uchramadi.
Qator tadqiqot ishlarida eozinofillar E va Q immunoglobulinlarning faolligini oshirib,
organizmning himoyasida muhum rolni o’ynashi ko’rsatib berilgan.
Bundan tashqari ular B – limfositlar faolligini o’zgartiradi, yani gumorolli immune
tizimini ko’chaytiradi. Qayd qilingan holatlar, bizga nazorat guruhi qo’zilari organizmida
(qonida) immunoglobilunlarning faolligi tajriba guruhi qo’zilarinikidan jiddiy darajada past
ekanligidan dalolat beradi. Monositlar bo’yicha ham farqlar aniqlandi.
Olib borilgan tekshirishlarimizning natijalari nazorat guruhi qo’zilarining qonidagi
monositlarning miqdori og’iz suti emguniga qadar va to’g’ilishdan bir kecha kunduz o’tgach
tajriba guruhi qo’zilari qonidagiga nisbatan mos holda 0.21 x 10
9/l
va 0.20 x 10
9/l
ga yoki 2.8 va
2.81 % ga kam bo’lishini ko’rsatdi.
XULOSA
Ona qo’ylarni bo’g’ozlik davrida barcha tuyimli moddalar bilan muvozanatlashtirilmagan
ratsionlar bilan boqilishi ulardan olingan qo’zilarni spitsifik immune tizimining faolligini
pasaytiradi, qo’zilarning immunobiologik holatining pasayishi limfosatopeniya monosatopeniya
hamda eozinofillarning bo’lmasligi bilan tasdiqlanadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1273
REFERENCES
1.
Гетманец В.Н. Кисломолочные напитки из козьего молока // Вестник Алтайского
государственного аграрного университета. – 2016. – №11(145).
2.
Данилова Е. Биоценность козьего молока: стакан козьего молока помогает
сохранить здоровье // Домашняя энциклопедия для вас. – 2014. – №6.
3.
Ерохин А.И., Карасев Е.А., Ерохин С.А. Мясная продуктивность коз разных
направлений продуктивности // Овцы, козы, шерстяное дело. – 2018.
4.
Желтова О.А., Шувариков А.С., Пастух О.Н., Гладырь Е.А. Желтова, О.А.
Фракционный состав молочного белка молока коз разных пород и генотипов //
Зоотехния. – 2011. – №4.
5.
Крючкова В.В. Технология молока и молочных продуктов (Учебное пособие) //
Персиановский. – Изд-во Донской ГАУ. – 2018.
6.
Мастерских Д.Г., Шувариков A.C. Свойства молока коз зааненской породы разного
возраста // Овцы. Козы. Шерстяное дело. – 2004. – №3
7.
Меренкова С.П., Фильков А.А. Разработка технологии сыров, обогащенных
ореховой смесью // Научный журнал НИУ ИТМО. Серия «Процессы и аппараты
пищевых производств». – 2021. – №1.
8.
Москаленко Л.П., Филинская О.В. Козоводство (Учебное пособие) // СПб: Лань,
2012.
9.
Нурулло
М.
Разработка
адаптированной
технологии
национального
кисломолочного продукта катык из пермеата обезжиренного молока // Автореферат
дисс. ... к.т.н. – Ставрополь, 2021.
10.
Перевалова Ю.Н. Качество молока коз зааненской породы в зависимости от
сезонов года // Сборник статей. – Москва. – Изд-во РГАУ-МСХА, 2009.
11.
Приданова И.Е., Хататаев С.А., Шувариков А.С., Пастух О.Н. Молочная
продуктивность, состав и свойства молока коз зааненской породы в разные
периоды лактации // Овцы, козы, шерстяное дело. – 2015. – №4
12.
Селионова М.И., Багиров В.А. О некоторых итогах научного обеспечения
овцеводства и козоводства Российской Федерации // Овцы и козы, шерстное дело. –
2014. – №1.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1274
13.
Фатихов А.Г., Хаертдинов Р.А. Технологические свойства козьего молока //
Учёные записки Казанской государственной академии ветеринарной медицины им.
Н.Э.Баумана. – 2016. – Т.226.
14.
Хайруллина Г.Ф. Молочная продуктивность коз зааненской породы при
использовании высокобелковых кормов из семян масличных культур //
Автореферат дисс. ... к.сель.-хоз.н. – Ульяновск, 2019.
15.
Цэнд-Ауюш Ч. Разработка технологии кисломолочных продуктов на основе
козьего молока // Автореферат дисс. … к.т.н. – Улан-Удэ, 1997.
16.
Шувариков А.С., Пастух О.Н., Жукова Е.В., Жижин Н.А. Оценка молочной
продуктивности и качества молока коз в зависимости от породы и генотипа по гену
BLG (бета-лактоглобулина) // Известия ТСХА. – 2019.
17.
Щетинина Е.М. Расширение рынка сметаны за счет использования новых видов
сырья // Ползуновский вестник. – 2020. – №1.
18.
Щетинина Е.М., Ходырева З.Р. Исследования состава и свойств молока,
полученного от разных пород коз // Вестник Алтайского государственного
аграрного университета. – 2014. – №4(114).
19.
Кугенёв П.В., Барабанщиков Н.В. Методики постановки опытов и исследований по
молочному хозяйству // Москва. – 1973.
20.
Кугенёв П.В., Барабанщиков Н.В. Практикум по молочному делу // Москва. – Изд-
во «Колос». – 1978. – С.61-213.
21.
Алёшина М.Н. Молочная продуктивность и качество молока зааненских коз разных
популяций // Автореферат дисс. … к.сель.-хоз.н. – Москва, 2015.
