491
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
G‘ARBIY TURK XOQONLIGI: TARIXI VA DAVLAT TUZILMASI
Yuldosheva Feruza Yashin qizi
Osiyo Xalqaro Universiteti o’qituvchisi.
yuldoshevaftarix@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15399077
Annotatsiya. G‘arbiy Turk xoqonligi Markaziy Osiyo tarixida muhim o‘rin tutgan ilk
o‘rta asrlar davlatlaridan biridir. Ushbu xoqonlik VI asr o‘rtalarida Turk xoqonligining ikki
qismga – Sharqiy va G‘arbiy qismlarga bo‘linishi natijasida yuzaga kelgan. G‘arbiy Turk
xoqonligi o‘z davrida Yevroosiyo mintaqasida siyosiy va iqtisodiy jihatdan kuchli davlat bo‘lgan
bo‘lib, Ipak yo‘lining g‘arbiy tarmog‘i ustidan nazorat qilgan.
Kalit so’zlar: Turk xoqonligi, Ili vodiysi, xoqon, etnos, Ipak yo‘li.
Xoqonlikning tashkil topishi. G‘arbiy Turk xoqonligi 603-yilda Turk xoqonligining
ikkiga bo‘linishi natijasida yuzaga keldi. Bu bo‘linishga sabablardan biri siyosiy ziddiyatlar va
hokimiyat uchun kurashlar edi.
Bo‘linishdan so‘ng, g‘arbiy hududlarda hukmronlik qila boshlagan xoqonlar o‘z
markazlarini Ili vodiysi va Chu daryosi bo‘ylariga joylashtirdilar.
Dastlabki xoqonlardan biri Tardu (Tardu Xoqon) bo‘lib, u o‘zini mustaqil hukmdor deb
e’lon qilgan. G‘arbiy Turk xoqonligi hududi bugungi Qozog‘iston, Qirg‘iziston, sharqiy
Turkiston (hozirgi Shinjon), shuningdek, janubiy Uralgacha bo‘lgan yerlarni o‘z ichiga olgan.
Bu davlat ko‘chmanchi turk qabilalari – tulozlar, og‘uzlar, qarluq va boshqa etnoslar
tomonidan boshqarilgan. Xoqonlik harbiy aristokratiya asosida boshqarilgan bo‘lib, hokimiyat
xoqonlar va ularga yaqin turgan noyonlar qo‘lida bo‘lgan.
G‘arbiy Turk xoqonligi o‘z davrida ko‘plab xorijiy davlatlar bilan diplomatik aloqalar
o‘rnatgan. Ayniqsa, Eronning Sosoniylar sulolasi, Vizantiya imperiyasi va Xitoy Tang sulolasi
bilan olib borilgan diplomatiya muhim ahamiyatga ega bo‘lgan. Vizantiya imperiyasi bilan Ipak
yo‘lidagi savdo manfaatlari ustidan ittifoq tuzilib, Sosoniylarga qarshi birgalikda harakatlar
amalga oshirilga
G‘arbiy Turk xoqonligi davrida ko‘chmanchi turklar va mahalliy dehqon aholi o‘rtasida
madaniy almashinuv kuchaygan. Savdo-sotiq asosiy iqtisodiy faoliyatlardan biri bo‘lgan.
Ayniqsa, Buyuk Ipak yo‘lining g‘arbiy yo‘nalishini nazorat qilish ularga iqtisodiy kuch va
siyosiy nufuz baxsh etgan.
VII asrning ikkinchi yarmiga kelib G‘arbiy Turk xoqonligi ichki nizolar, hokimiyat
uchun kurash va tashqi bosimlar oqibatida zaiflashdi. 657-yilda Xitoy Tang imperatori
qo‘shinlari xoqonlikka bostirib kirib, uning siyosiy mustaqilligiga yakun yasadi.
G‘arbiy Xo‘qonlik kuchli harbiy davlat edi. Harbiy tuzilma ko‘chmanchi turkiy
xalqlarning an’anaviy tizimiga asoslangan bo‘lib, har bir erkak kishi harbiy xizmatga majbur edi.
Lashkar tuzilmasi o‘nlik tizim asosida qurilgan: o‘nlik, yuzlik, minglik va tumanlar. Bosh
qo‘mondon – bog‘a-tarkhan xoqon tomonidan tayinlangan. G‘arbiy Xo‘qonlikda qonunlar
yozma emas, balki og‘zaki an’analar – töre (yoki toru) asosida yuritilgan.
Bu torelar qadimgi turkiy urf-odatlar, ijtimoiy normalar va adolat tamoyillariga
asoslangan.
Sud hokimiyati odatda beklik yoki urug‘ boshliqlari qo‘lida bo‘lgan. Ulug‘ ishlar xoqon
qaroriga bog‘liq bo‘lgan.
492
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
Jamiyat qatlamlarga bo‘lingan:
1. Xoqon va uning qarindoshlari – hukmdor tabaqa;
2. Noyonlar – harbiy va ma’muriy elita;
3. Oddiy qabiladoshlar – dehqonlar, chorvadorlar, hunarmandlar;
4. Qullar – urushda asir olinganlar va ijtimoiy past tabaqa vakillari.
G‘arbiy Turk xoqonligi Markaziy Osiyo tarixida o‘ziga xos iz qoldirgan davlatlardan biri
bo‘lib, u turkiy xalqlarning ilk davlatchilik tajribalarini shakllantirgan.
REFERENCES
1.
Bartold V.V. "Turk xoqonligi va uning parchalanishi", Moskva, 1963.
2.
Gumilyov L.N. "Qadimgi turklar", Toshkent: Sharq, 1993.
3.
Yuldosheva, F. (2024). MIRZO ULUG’BEK KUTUBXONASI VA BUGUNGI
TAQDIRI. Modern Science and Research, 3(12), 741–749. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/-research/article/view/58564
4.
Yuldosheva F. (2024). BOLA TUG’ILISHI BILAN BOG’LIQ MAROSIMLAR O’ZBEK
XALQI HAYOTINING AJRALMAS QISMI SIFATIDA. Modern Science and Research,
3(11),
788–791.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-
5.
Yuldosheva F. Y. qizi. (2023). LEV NIKOLAYEVICH GUMILYOVNING “QADIMGI
TURKLAR” ASARIDA KOʻKTURKLAR YODGORLIKLARI XUSUSIDA. GOLDEN
BRAIN,
1(16),
338–342.
Retrieved
from
https://researchedu.org/index.php//article/view/3908
6.
Yuldosheva F. (2025). MAHMUDXO‘JA BEHBUDIY – MILLATNING O‘Z
TAQDIRINI ANGLASHIDA YORQIN YULDUZ VA MILLIY UYG‘ONISH
DAVRINING RAMZI. Modern Science and Research, 4(1), 420–427. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/scienceresearch/article/view/60832
7.
Yuldosheva, F. & Abdihamidova F. . (2025). BEHBUDIYNI KIM O’LDIRGAN?. Modern
Science
and
Research,
4(1),
359–366.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/63681
8.
Yuldosheva, F. (2025). IBN BATTUTANING “SAYOHATNOMA” ASARI MUHIM
MANBA SIFATIDA. Modern Science and Research, 4(2), 573–580. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/scienceresearch/article/view/66954
9.
Yarashova, M., Yuldosheva, F., & Haqqulov, M. (2025). TA’LIM OLISH TARTIBI:
YANGILANISH VA O’ZGARISHLAR. MASOFAVIY, DUAL VA INKLYUZIV
TA’LIM.
Modern
Science
and
Research,
4(2),
73–80.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/70712
10.
Haqqulov,
M.,
Yarashova,
M.,
&
Yuldosheva,
F.
(2025).
ТARIXIY
KARTOGRAFIYANING
ASOSIY
YO‘NALISHLARI,
SHAKLLANISHI
VA
TARAQQIYOTI. Modern Science and Research, 4(2), 81–91. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/70714
11.
Yuldosheva, F., Haqqulov, M., & Yarashova, M. (2025). QADIMGI TURKIY
XALQLARDA “QUT” MAROSIMI XUSUSIDA. Modern Science and Research, 4(3),
132–136. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/scienceresearch/article/view/72375
493
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
12.
Yuldosheva, F. (2025). ZARDUSHTIYLIK DINI MAROSIMLARI HAQIDA. Modern
Science and Research, 4(2), 5–12. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-
13.
Xayrullayev U., Xayrullayev U., Muydinov, B., & Yuldosheva, F. (2025). POLSHANING
I JAHON URUSHIDAN KEYINGI AHVOLI. Modern Science and Research, 4(4), 36–48.
Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/scienceresearch/article/view/77250
14.
Yuldosheva, F., Muyiddinov, B., & Xayrullayev, U. (2025). AMIR TEMUR VORISLARI:
SIYOSIY, HARBIY VA MADANIY MEROSNING DAVOMIYLIGI. Modern Science
and Research, 4(4), 17–26. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-
15.
Yuldosheva, F., Muyiddinov, B., & Xayrullayev, U. (2025). JAHONDA KINO
SAN’ATINING RIVOJI VA ARXIV HUJJATLARINING SHAKLLANISHI. Modern
Science and Research, 4(4), 27–35. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-
16.
Yuldosheva, F. & Abdilhamidova , F. (2025). AMIR TEMUR VA UNING DAVRIDA
MADANIYAT SOHASIDA AMALGA OSHIRILGAN ISHLAR. Modern Science and
Research,
4(3),
458–467.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-
17.
Yuldosheva F., & Asadova S. (2025). IKKINCHI JAHON URUSHIDA O‘ZBEK
AYOLLARINING ISHTIROKI. Modern Science and Research, 4(4), 389–396. Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/81334
18.
Yuldosheva, F. (2025). IKKINCHI JAHON URUSHIDA O’ZBEKISTONNING
QO’SHGAN HISSASI. Modern Science and Research, 4(4), 1648–1655. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/81178
19.
Yarashova, M., Muyiddinov, B., & Yuldosheva, F. (2025). RAQAMLASHTIRISH
OMILLARI:KELAJAK ASOSIY SOHASI.
Modern Science and Research
,
4
(5), 101–110.
Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/85863
20.
Yarashova, M., Muyiddinov, B. ., & Yuldosheva, F. . (2025). TADQIQOTLARDA
MANBALARNI O’RGANISH: ANIQLASH, TIKLASH, TAHLIL QILISHNING
AHAMIYATI.
Modern
Science
and
Research
,
4
(5),
238–245.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/85827
21.
Yuldosheva F. (2025). XUMAY ONA TIMSOLI: TARIX, AFSONA VA MA’NAVIYAT
QO‘SHILMASI.
Modern Science and Research
,
4
(5), 223–229. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/85822
22.
Srojeva, G. (2025). MIRZO MUHAMMAD HAYDARNING “TARIXI RASHIDIY”
ASARIDA O’RTA OSIYO TARIXINI O’RGANISHDA MUHIM MANBA
SIFATIDA.
Modern Science and Research
,
4
(1), 531-539.
23.
Srojeva, G., & Ormonova, M. (2025). BUXORO SHAHRIDAGI ARK QO’RG’ONI,
SITORAI MOHI XOSA, XO’JA SAROY ME’MORIY YODGORLIKLARI.
Modern
Science and Research
,
4
(1), 533-544.
24.
Srojeva, G. (2024). Solutions, Results And Problems Of Reforms In The Field Of
Education.
Modern Science and Research
,
3
(1), 782-788.
25.
Srojeva, G. (2023). Lower Zarafshan Oasis Tourism Opportunities.
Modern Science and
Research
,
2
(10), 199-204.
494
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
26.
Srojeva, G. (2024). EFFECTIVE FORMS OF SPIRITUAL AND MORAL EDUCATION
AND
EDUCATIONAL
WORK
IN
A
PRESCHOOL
EDUCATIONAL
INSTITUTION.
Modern Science and Research
,
3
(2), 247-253.
27.
Srojeva, G. (2024). Strengthening The Material And Technical Base Of Preschool
Education And Training Institutions.
Modern Science and Research
,
3
(2), 673-681.
28.
Srojeva, G. (2024). The Canadian Economy During The Global Economic Crisis.
Modern
Science and Research
,
3
(2), 57-63.
29.
Srojeva, G. (2024). International Cooperation In The Field Of Education.
Modern Science
and Research
,
3
(2), 1041-1050.
30.
Vahobovna, S. G. (2023). Quyi Zarafshon Vohasi Turizm Imkoniyatlari.
31.
Srojeva, G. (2024). Attention Paid To Preschool Educational Institutions In New
Uzbekistan.
Modern Science and Research
,
3
(2), 258-266.
32.
Srojeva, G. (2023). Continuity In Education-Chief Mezon.
Modern Science and
Research
,
2
(12), 834-839.
33.
Gulbahor, S. (2023). Continuity In Education-Chief Mezon.
Modern Science and
Research
,
2
, 834-839.
34.
Vahobovna, S. G. (2024). Canada during the world economic crisis of 1929-1933.
Ta'Lim
Va Rivojlanish Tahlili Onlayn Ilmiy Jurnali
,
4
(4), 48-54.
35.
Vahobovna, S. G. (2024). Role of Preschool Educational Institutions in Education of a
Perfect Person.
European Journal Of Innovation In Nonformal Education
,
4
(3), 208-214.
36.
Srojeva, G. (2024). 1929-1932-YILLАRDАGI JAHON IQTISODIY INQIROZI
DAVRIDA YAPONIYA.
Nrj
,
1
(2), 118-128.
37.
Muyiddinov, B. (2023). XII-XIII ASRLAR DAVRIDA BUXORODA ILM – FANNING
RIVOJLANISHI. SCHOLAR, 1(28), 341–345.
https://doi.org/10.5281/zenodo.10027071
38.
Muyiddinov Bekali. (2023). MO’G’ULLAR BOSQINI DAVRIDA BUXORONING
AYANCHLI
TAQDIRI. TADQIQOTLAR.UZ, 25(2),
212–215.
Retrieved
from
http://tadqiqotlar.uz/index.php/new/article/view/308
39.
Muyiddinov Bekali. (2023). THE ROLE OF BUKHARA AND OTHER CITIES IN THE
MILITARY
ART
AND
ARMY
STRUCTURE
OF
KHOREZMSHAHS
.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ, 35(3), 55–58.
Retrieved from
https://www.newjournal.org/index.php/01/article/view/10035
40.
Muyiddinov, B. (2024). BARTHOLD'S "СОЧИНЕНИЯ. ТОМ I. ТУРКЕСТАН В
ЭПОХУ МОНГОЛЬСКОГО НАШЕСТВИЯ" THE HISTORY OF THE CREATION OF
THE
WORK.
MODERN
SCIENCE
AND
RESEARCH,
3(1),
699–
https://doi.org/10.5281/zenodo.10552555
41.
Muyiddinov, B. (2024). THE ROLE OF MILITARY REFORMS IN THE BUKHARA
KHANATE IN THE LIFE OF THE STATE UNDER THE SHAYBANIDS. MODERN
SCIENCE AND RESEARCH, 3(2), 646–648.
https://doi.org/10.5281/zenodo.10668887
42.
MB Bahodir o’g’li. (2024). Military Art of Turkish Khaganate in the Early Middle Ages.
European Journal of Innovation in Nonformal Education, 4
(16), 223–227.
https://inovatus.es/index.php/ejine/article/view/2705/2586
43.
XORAZMSHOHIDLAR DAVLATI HAYOTIDA TURKON XOTUNNING O’RNI.
(2024). MEDICINE,
PEDAGOGY
AND
TECHNOLOGY:
THEORY
AND
PRACTICE, 2(4),
463-
https://universalpublishings.com/index.php/mpttp/article/view/5192
495
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
44.
Muyiddinov Bekali Bahodir o'g'li. (2024). The coronation and campaigns of Alexander
The Great. МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ: ТЕОРИЯ И
ПРАКТИКА, 2(5), 400–412.
https://doi.org/10.5281/zenodo.11222912
45.
Muyiddinov Bekali. (2024). COVERAGE OF LEGAL ISSUES IN "AVESTO".
МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ: ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА, 2(6),
222–230.
https://doi.org/10.5281/zenodo.12191420
46.
MUYIDDINOV BEKALI, & QORYOG’DIEV Z. (2022). ABOUT THE CONQUEST OF
BUKHARA BY THE KHOREZMSHAHS. International Journal of Philosophical Studies
and
Social
Sciences, 2(3),
158–161.
Retrieved
from
https://www.ijpsss.iscience.uz/index.php/ijpsss/article/view/383
47.
Muyiddinov Bekali Bahodir o’g’li. (2024). History of State Institutions in the Kushan
State, Which Founded Statehood on the Territory of Central Asia. EUROPEAN
JOURNAL OF INNOVATION IN NONFORMAL EDUCATION, 4(9), 184–188.
Retrieved from
https://inovatus.es/index.php/ejine/article/view/4070
48.
Bahodir o’g’li, M. B. (2024). Avesto is an Ancient Written Monument Containing
Information About the Life of the Peoples of Central Asia.
Miasto Przyszłości
,
53
, 970–
https://miastoprzyszlosci.com.pl/index.php/mp/article/view/4982
49.
Muyiddinov
Bekali.
(2024).
SOMONIYLAR
DAVLATIDA
HARBIYLARGA
BERILGAN E'TIBOR VA HARBIY SAN'AT.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14209121
50.
Muyiddinov
Bekali.
(2024).
O'ZLIKNI
NAMOYON
QILISHDA
XALQ
DOSTONLARINING AMALIY AHAMIYATI VA KITOBIY DOSTONLARNING
O'ZIGA XOSLIGI.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14528916
51.
Sadullayev Umidjon Shokir o'g'li, Muyiddinov Begali Bahodir o'g'li, & Boltayev Oxun
Obid
o'g'li.
(2025).
IBN
SINONING
FALSAFIY
https://doi.org/10.5281/zenodo.14605977
52.
Sadullayev Umidjon Shokir o'g'li, Muyiddinov Begali Bahodir o'g'li, & Boltayev Oxun
Obid o'g'li. (2025). YOSHLAR DUNYOQARASHI SHAKLLANISHIDA MILLIY
TARBIYA VA TAʼLIMNING AHAMIYATI.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14606021
53.
Sadullayev Umidjon Shokir o'g'li, Muyiddinov Begali Bahodir o'g'li, & Boltayev Oxun
Obid o'g'li. (2025). BUXORO AMIRLIGIDA 1900-1910-YILLARDAGI IJTIMOIY-
SIYOSIY HAYOT.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14606101
54.
Muyiddinov Bekali. (2025). ILK O'RTA ASRLARGA OID MUG' ARXIVINING
TOPILISHI VA O'RGANILISHI.
