2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
549
PARLAMENT NAZORATI TUSHUNCHASI HAMDA UNING HUQUQIY TABIATI
Rasulova Tursunoy To‘lqinovna
TDYU Davlat boshqaruvi huquqi mutaxassisligi magistranti.
Telefon: +998-91-595-50-53
.
trasulova87@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15511457
Annotatsiya. Parlament nazorati demokratik davlat boshqaruvining muhim
institutlaridan biri bo‘lib, qonun chiqaruvchi hokimiyatning ijro etuvchi hokimiyat va boshqa
davlat organlari faoliyati ustidan nazorat qilish jarayonini anglatadi. Ushbu mexanizm davlat
hokimiyatining muvozanatliligini ta’minlash, qonunchilikning ijro etilishini monitoring qilish
va fuqarolar manfaatlarini himoya qilishda muhim ahamiyatga ega. Tezisda parlament
nazoratining tushunchasi, uning huquqiy tabiati va amaliy ahamiyati yoritiladi.
Kalit so‘zlari: Davlat, hokimiyatlar bo‘linish prinsipi, parlament nazorati, Parlament
nazorati obyekti va subyektlari, Oliy Majlis, Qonunchilik palatasi.
Abstract. Parliamentary oversight is one of the important institutions of democratic
state governance, representing the process of control of the legislative branch over the activities
of the executive branch and other state bodies. This mechanism is of great importance in
ensuring the balance of state power, monitoring the implementation of legislation and
protecting the interests of citizens. The thesis discusses the concept of parliamentary oversight,
its legal nature and practical significance.
Keywords: State, principle of separation of powers, parliamentary oversight, object and
subjects of parliamentary oversight, Oliy Majlis, Legislative Chamber.
Mamalakatimizda amalga oshirilayotgan keng qamrovli islohotlar jarayonida
parlamentning xususan parlament nazoratining davlat va jamiyat hayotidagi o‘rni va ahamiyati
juda muhim. Parlament o‘ziga xos konstitutsiyaviy nazorat funksiyasiga ega bo‘lib, bugungi
kunda nazariya va amaliyotda mavjud kamchiliklarni aniqlash, ularni bartaraf etish bo‘yicha
taklif va tavsiyalarni ishlab chiqish hamda hayotga tadbiq etish dolzarb ahamiyat kasb etadi.
Chunki, parlament nafaqat qonun chiqaruvchi, balki xalq tomonidan saylangan vakillik
hamda nazorat qiluvchi organ ham hisoblanadi. Parlament tomonidan ilgari qabul qilingan
qonunlar, rivojlanish rejalari va budjetning bajarilishi bo‘yicha hukumat ishining sifatini
nazorat qilish jarayoni parlament nazorati deb ataladi.
Yuridik adabiyotlarda parlament nazorati
instituti tushunchasi hokimiyatning boʻlinishi va ularning oʻzaro munosabati prinsiplarida oʻz
aksini topadigan qonunchilik hokimiyati organlarining anʼanaviy funksiyasi deb taʼriflanadi.
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
550
Parlament nazorati bu
— mustaqil va qonuniy, tizimli vakillik organi faoliyati boʻlib,
uning palatalari, qoʻmita va komissiyalari, palata aʼzolarining ijro hokimiyati va boshqa davlat
organlari va xoʻjalik boshqaruv organlarining inson va fuqarolarning huquqlari va
erkinliklarini, qolaversa, Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasiga rioya qilinishini
taʼminlash hamda konstitutsiyaviy va joriy qonunlarning ijrosini nazorat qilish faoliyati
hisoblanadi
1
.
O‘zbekiston Respublikasida parlament nazorati O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi,
xususan, uning palatalari, qo‘mitalari va komissiyalari, Qonunchilik palatasining siyosiy
fraksiyalari va guruhlari, deputatlar va senatorlar tomonidan amalga oshiriladi. Mazkur nazorat
qonunlar, palatalar qarorlarini tayyorlash va qabul qilish, hukumat a’zolarining, davlat
organlari, xo‘jalik boshqaruvi organlari rahbarlarining o‘z faoliyatiga doir masalalar yuzasidan
axborotini eshitish, deputatlik so‘rovlarini yuborish va hokazolarda amalga oshiriladi.
O‘zbekiston Respublikasining “Parlament nazorati to‘g‘risida” gi qonunning
3-moddasida Parlament nazorati subyektlari haqida ma’lumot berib o‘tilgan bo‘lib,
unga ko‘ra:
O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Qonunchilik palatasi;
O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Senati ;
Qonunchilik palatasining, Senatning qo‘mitalari, komissiyalari;
Qonunchilik palatasidagi siyosiy partiyalar fraksiyalari;
Qonunchilik palatasi deputatlari;
Senat a’zolari;
O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Inson huquqlari bo‘yicha vakili
(ombudsman).
Yuqoridagi qonunining 4-moddasida esa,
Parlament nazorati obyekti -
Davlat
organlarining hamda ular mansabdor shaxslarining O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi
va qonunlarini, O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining (bundan buyon matnda
Oliy Majlis palatalari deb yuritiladi) va ular organlarining qarorlarini, davlat dasturlarini ijro
etish, shuningdek o‘z zimmalariga yuklatilgan vazifalar hamda funksiyalarni amalga oshirish
bo‘yicha faoliyati parlament nazorati obyekti ekanligi ta’kidlab o‘tilgan. Ushbu moddaning
ikkinchi qismida esa, tezkor-qidiruv faoliyatini amalga oshiruvchi organlarning, surishtiruv va
1
Sh. Zulfiqorov.
Oʻzbekiston Respublikasi Milliy gvardiyasi
Harbiy-texnik instituti dotsenti, yuridik fanlar
doktori (DSc).
Davlat hokimiyati tizimida parlamentning roli qanday?//Xalq so‘zi onlayn// 28.04.2021.
https://xs.uz/uz/post/davlat-hokimiyati-tizimida-parlamentning-roli-qandaj
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
551
tergov organlarining, sudlarning ish yurituvidagi muayyan ishlar va materiallarni, shuningdek
ijro ishi yuritish hamda notarial ish yuritishning muayyan materiallarini ko‘rib chiqish bilan
bog‘liq faoliyat parlament nazoratining obyekti bo‘lishi mumkin emasligi aytib o‘tilgan
2
.
Parlament nazorati, mansabdor shaxslarning masʼuliyatini oshirish va fuqarolar ongida
qonunga hurmat ruhini shakllantirishda ham muhim vosita boʻlib hisoblanadi. Parlament
nazorati quyidagi asosiy maqsadlarni ko‘zlaydi:
- Qonunchilikning to‘g‘ri ijro etilishini ta’minlash;
- Davlat organlarining qonuniylik va shaffoflik prinsiplariga rioya qilishini nazorat
qilish;
- Hokimiyatning suiiste’mol qilinishining oldini olish;
- Fuqarolar huquq va erkinliklarini himoya qilish.
Parlament nazorati demokratik jamiyatda hokimiyatning shaffof va hisobdor bo‘lishini
ta’minlaydi. O‘zbekiston Respublikasida Oliy Majlisning nazorat funktsiyalari orqali davlat
organlarining qonunchilikka rioya qilishi, byudjet mablag‘larining maqsadli ishlatilishi va
fuqarolar huquqlarining himoya qilinishi kafolatlanadi. Masalan, Oliy Majlisning Hisob
palatasi orqali davlat byudjetining ijrosi nazorat qilinadi, bu esa moliyaviy intizomni
mustahkamlashga xizmat qiladi.
Mamlakatimizda huquqiy islohotlar amalga oshirilayotgan bir davrda, inson
huquqlarining himoya qilinishida, qabul qilingan qonunlar ijrosining ta’minlanishida, davlat
boshqaruvi hokimiyatlarining o‘zaro bir-birini tiyib turishi va muvozanatini saqlab turishida,
shu bilan birgalikda mamlakatni modernizatsiyalashda parlament nazoratini kuchaytirish
dolzarb ahamiyat kasb etib kelmoqda. Shu nuqtai nazardan, O‘zbekiston Respublikasi
Qonunchilik palatasining nazorat funksiyasini amalga oshirishdan ko‘zlangan asosiy maqsad
ham aynan qabul qilingan qonunlarning samaradorligi va natijaviyligiga erishish hisoblanadi.
Chunki, qabul qilingan qonunlar, eng avvalo, xalqimiz manfaatlariga xizmat qiladi va
ularning huquqlari kafolatlanishini ta’minlaydi. Bundan tashqari, Qonunchilik palatasi
tomonidan parlament nazoratining amalga oshirilishi o‘z navbatida O‘zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasining 11-moddasida belgilab qo‘yilgandek “O‘zbekiston Respublikasi davlat
hokimiyatining tizimi — hokimiyatning qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi va sud hokimiyatiga
2
O‘zbekiston Respublikasining “Parlament nazorati to‘g‘risida” gi 11.04.2016- yildagi O‘RQ-403-son
(
Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 21.04.2021-y., 03/21/683/0375-son, 19.11.2021-y., 03/21/729/1064-
son
;
19.02.2024-y., 03/24/909/0133-son
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
552
bo‘linishi prinsipiga asoslanadi
3
” ya’ni hokimiyatlar bo‘linishi prinsipining to‘laqonli ijrosini
ta’minlashga xizmat qiladi.
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, Parlament nazorati demokratiyada hokimiyat
muvozanatini ta'minlovchi muhim mexanizm hisoblanadi.
U qonun ustuvorligini ta'minlash, davlat boshqaruvida shaffoflikni oshirish va fuqarolar
manfaatlarini himoya qilishda muhim rol o'ynaydi. O‘zbekistonda Oliy Majlis tomonidan
amalga oshirilayotgan nazorat faoliyati mamlakatda demokratik islohotlarni mustahkamlashga
xizmat qilmoqda. Biroq, bu sohada yanada samarali natijalarga erishish uchun parlamentning
mustaqilligini oshirish, fuqarolar ishtirokini kengaytirish va xalqaro tajribadan foydalanish
zarur. Parlament nazorati nafaqat davlat organlarining mas’uliyatini oshiradi, balki xalq va
hukumat o’rtasidagi ishonchni mustahkamlashga yordam beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi.11-modda (Qonunchilik ma’lumotlari milliy
bazasi, 01.05.2023-y., 03/23/837/0241-son)
https://lex.uz/uz/docs/-6445145
2.
O‘zbekiston Respublikasining “Parlament nazorati to‘g‘risida” gi 11.04.2016- yildagi
O‘RQ-403-son
(
Qonunchilik
ma’lumotlari
milliy
bazasi,
21.04.2021-y.,
03/21/683/0375-son,
19.11.2021-y.,
03/21/729/1064-
son;
19.02.2024-y.,
03/24/909/0133-son
3.
Sh. Zulfiqorov.
Oʻzbekiston Respublikasi Milliy gvardiyasi
Harbiy-texnik instituti
dotsenti, yuridik fanlar doktori (DSc).
Davlat hokimiyati tizimida parlamentning roli
qanday?//Xalq so‘zi onlayn// 28.04.2021.
https://xs.uz/uz/post/davlat-hokimiyati-
tizimida-parlamentning-roli-qandaj
3
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi.11-modda (Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 01.05.2023-y.,
03/23/837/0241-son)
https://lex.uz/uz/docs/-6445145
