2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
866
O‘RXUN – ENASOY YODGORLIKLARI: TURKIY YOZUV VA TAFAKKUR
ABADIYATI
Ochilova Yulduz Axmad Qizi
O‘zbek tili va adabiyoti yo’nalishi talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15530178
Annotatsiya. Mazkur ishda turkiy xalqlarning ilk yozma manbalari bo‘lgan O‘rxun –
Enasoy yodgorliklarining tarixiy, tilshunoslik va madaniy ahamiyati tahlil etiladi.
Yodgorliklarning topilishi, o‘rganilishi, ularning mazmun-mohiyati, til xususiyatlari va davr
kontekstidagi o‘rni ilmiy asosda yoritilgan. Ayniqsa, bu bitiklarning turkiy yozuv taraqqiyoti,
milliy o‘zlikni anglash, tarixiy xotira va ma’naviy merosni saqlashdagi o‘rni alohida tahlil
qilinadi. Ishda zamonaviy filologik yondashuvlar, tarixiy-comparativ tahlil metodlari va
interaktiv dars uslublaridan foydalanilgan. Annotatsiya talabalarga, tadqiqotchilarga hamda
turkiy tillar tarixiga qiziquvchi keng jamoatchilik uchun foydalidir.
Kalit so’zlar: O‘rxun yodgorliklari, Enasoy bitiklari, turkiy yozuv, tarixiy tilshunoslik,
runik yozuv, epigrafika, til taraqqiyoti, turkiy xalqlar, yozma yodgorliklar, madaniy meros,
milliy o‘zlik, filologik tadqiqot
Аннотация. В данной статье анализируется историческое, лингвистическое и
культурное значение памятников Орхон–Енисей, являющихся одними из первых
письменных источников тюркских народов. Научно раскрываются вопросы их
обнаружения, изучения, содержательной сути, языковых особенностей и их места в
контексте эпохи. Особое внимание уделено роли этих надписей в развитии тюркской
письменности, осознании национальной идентичности, сохранении исторической
памяти и духовного наследия. В исследовании использованы современные
филологические подходы, методы историко-сравнительного анализа и интерактивные
формы преподавания. Аннотация будет полезна студентам, исследователям, а также
широкой аудитории, интересующейся историей тюркских языков.
Ключевые слова: Орхонские памятники, Енисейские надписи, тюркская
письменность, историческое языкознание, руноподобное письмо, эпиграфика, развитие
языка, тюркские народы, письменные источники, культурное наследие, национальная
идентичность, филологическое исследовани
Abstract.This article analyzes the historical, linguistic, and cultural significance of the
Orkhon–Yenisei inscriptions, which are among the earliest written records of Turkic peoples.
It provides a scholarly exploration of their discovery, study, semantic content, linguistic
features, and their role within the historical context. Special attention is given to the
importance of these inscriptions in the development of Turkic writing, the understanding of
national identity, and the preservation of historical memory and spiritual heritage. The study
employs modern philological approaches, historical-comparative analysis methods, and
interactive teaching techniques. This annotation is useful for students, researchers, and a
broad audience interested in the history of Turkic languages.
Keywords: Orkhon inscriptions, Yenisei texts, Turkic script, historical linguistics,
runic writing, epigraphy, language development, Turkic peoples, written monuments, cultural
heritage, national identity, philological research.
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
867
Bizga ma’lumki, dunyodagi har bir tilning qadimgi tarixini o‘rganish orqali uning qay
tarzda boyigani, taraqqiy etganini bilishimiz mumkin. O‘rxun – Enasoy yodgorliklari VI – X
asrlarda yaratilgan bo‘lib, Kultegin bitiktoshi, Bilga xaqon bitiktoshi, Tunyuquq bitiktoshi,
O‘ngin bitiktoshi eng muhim yodgorliklardan sanaladi. Ushbu yodgorlik bizga nima bera
oladi? Biz tilga olingan quyidagi yodgorliklar orqali qadimgi tilning taraqqiyotidan boxabar
bo‘lamiz. Shuningdek, VI asrdan XVIII asrga qadar bo‘lgan davrdagi yashab o‘tgan
xalqlarning turmushi, urf-odatlari, dini, ilmi, madaniyati haqida ma’lumot berib, bizning
madaniyatshunoslik, adabiyot, ona tili fanlariga katta rivoj bo‘lishida dasturlamal vazifasini
o‘tab kelmoqda. Ushbu yodgorlikni akademik litselarda o'quvchilarga an'anaviy metodlar
asosida ularning bilimlarini oshirib, qadimgi turkiy yodgorliklarning qanchalik muhim manba
ekanligini tushuntirishdir.
Akademik litseylarda qadimgi turkiy yodgorliklarni o'rganish usullariga interaktiv
darslar,raqamli platformalar,vizual materiallar misol tariqasida keltirishimiz mumkin.Qadimgi
yozma yodgorliklarni o'rgatish o'quvchilarda milliy o'zlikni anglash,milliy g'urur,iftixor
tuyg'ularining shakllanishiga sabab bo'ladi. Ushbu tezis orqali turkiy yodgorliklar akademik
litsey bosqichida o'quvchilarga zamonaviy va innovatsion metodlar orqali o'rgatish yo'llari
tahlil qilinadi.
O'rxun
Enasoy
bitiktoshlari
kabi
yodgorliklar
orqali
qadimgi
tilning
leksik,sintaktik,morfologik xusisiyatlarini o'rganish imkoniyati yaratiladi,Qadimgi turkiy
yodgorliklar-bu nafaqat tilsgunoslik balki madaniyatshunoslik,tarix va adabiyot fanlari uchun
muhim manbadir.
Qadimgi turkiy yodgorliklarni o'rgatishda zamonaviy texnologiyadan foydalanish
misol tariqasida internet saytlari orqali Mongoliya,Sibir ya'ni qadimgi manbalarning paydo
bo'lgan joylariga o'quvchilarni sayohat ettirish milliy o'zlikni anglashiga turtki
beradi.Vatanimizning bu kabi milliy yodgorligi yosh avlodlar uchun muhim va qadimiyligi
bilan ajralib turadi.
Xulosa.
O‘rxun – Enasoy yodgorliklari turkiy xalqlarning eng qadimiy va eng muhim
yozma manbalaridan biri bo‘lib, ular orqali biz turkiy tillarning rivojlanish bosqichlari,
qadimgi turklarning ijtimoiy-siyosiy hayoti, dunyoqarashi va madaniy qadriyatlari haqida
bebaho ma’lumotlarga ega bo‘lamiz. Ushbu yodgorliklar nafaqat tarixiy yodnomalar, balki
tilshunoslik, epigrafika va filologiya fanlari uchun ham muhim tadqiqot obyekti hisoblanadi.
Yodgorliklarning topilishi va ilmiy asosda o‘rganilishi turkiy yozuv taraqqiyoti
tarixida yangi bosqichni boshlab bergan. Ular orqali yozma nutq madaniyati, ifoda vositalari,
sintaktik va leksik birliklarning shakllanishi kuzatiladi. Ayniqsa, bu bitiklarda ifodalangan
milliy o‘zlik, vatanparvarlik, tarixiy xotira va xalq ruhiyati bugungi kunda ham o‘z
ahamiyatini yo‘qotmagan.
Shu bois, O‘rxun – Enasoy yodgorliklarini o‘rganish va ularni yangi pedagogik
yondashuvlar orqali yoshlarga yetkazish turkiy merosni asrab-avaylash va uni kelajak avlodga
yetkazishda muhim ahamiyat kasb etadi.
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
868
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
ABDUGANIEVNA, S. R. The Role of Semiotics in Literature. JournalNX, 6(09),
190-193.
2.
Rayhonoy, S., & Murodov, G. (2020). Structural semiotic analysis of a literary text.
International Journal of Scientific and Technology Research, 9(2), 3319-3323.
3.
Муродов, Г., & Саидова, Р. (2017). Интерпретация терминов и их анализ.
Молодой ученый, (13), 703-705.
4.
Saidova, R. A. (2020). SEMIOTIC SQUARE AND BINARY OPPOSITION.
Theoretical & Applied Science, (2), 201-205.
5.
Abduganievna, S. R. Semiotic Analysis of a Literary Text. International Journal on
Integrated Education, 3(3), 51-56.
6.
Истамова, Ш. М. (2021). ХАЛҚ ОҒЗАКИ ИЖОДИ ВА ЁЗМА АДАБИЁТ
НАМУНАЛАРИДА ТУШ МОТИВЛАРИДАН ФОЙДАЛАНИШНИНГ ЎЗИГА
ХОСЛИГИ: Истамова Шоҳида Махсудовна, филология фанлари буйича фалсафа
доктори. Образование и инновационные исследования международный научно-
методический журнал, (6), 16-19.4.
7.
Makhsudovna, I. S. (2023). Dreams as a Means of Psychological Analysis.
8.
Истамова, Ш. М.
Поэтико-композиционные функции сна в художественном
произведении
(Doctoral dissertation, (PhD) по филологии: 10.00. 02/Истамова
Шохида Махсудовна).
9.
Истамова, Ш. М. СНОВИДЕНИЯ И СИМВОЛ В ХУДОЖЕСТВЕННЫХ
ПРОИЗВЕДЕНИЯХ.
Сборник
научных
статей
по
итогам
работы
Международного научного форума
, 72.
10.
Анъанавий туш рамзларининг поэтик матнда берилиши ШМ Истамова - Новое
слово в науке и практике: гипотезы и …, 2017
11.
Maxsudovna, I. S., & To’ymurodovna, Q. G. (2024, February). BOSHLANG’ICH
SINFLARDA
DIDAKTIK
VOSITALARDAN
FOYDALANISHNING
AHAMIYATI. In International conference on multidisciplinary science (Vol. 2, No. 2,
pp. 59-64).
12.
Истамова, Ш. М., & Шарипова, М. Б. (2024). ЛИТЕРОНОМИК ТАЖНИС
САНЪАТИ АЛИШЕР НАВОИЙ ИЖОДИДА. Экономика и социум, (5-2 (120)),
1072-1075.
a.
Maxsudovna, I. S., & Qizi, S. M. S. (2022). The role and importance of puzzles in the
development of intellectual abilities of primary school students. ACADEMICIA: An
International Multidisciplinary Research Journal, 12(2), 209-213.
13.
Maxsudovna, I. S., & To’ymurodovna, Q. G. (2025). ONA TILI VA O’QISH
SAVODXONLIGI DARSLARIDA ZAMONAVIY TEXNOLOGIYALARDAN
FOYDALANISH
(KAHOOT,
EDUCAPLAY
KABI
PLOTFORMALAR
MISOLIDA). PEDAGOGIK TADQIQOTLAR JURNALI, 2(2), 177-180.
14.
Jalilovna, Q. Z., & Maqsudovna, S. I. (2024). O ‘QISH SAVODXONLIGI
DARSLARIDA LUG ‘AT USTIDA ISHLASH USULLARI. Methods of applying
innovative and digital technologies in the educational system, 1(2), 184-186.
15.
Jalilovna, Q. Z., & Maqsudovna, S. I. (2024). LUG’AT USTIDA ISHLASHNING
LINGVISTIK ASOSLARI VA VAZIFALARI. PEDAGOG, 7(6), 186-189.
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
869
16.
Sulaymonovich, S. F., & Maqsudovna, I. S. (2020). Types of lexical meanings.
Journal of Critical Reviews, 7(6), 481-484.
17.
Шарипова М. Б., Садуллоева М. Б. К. ПРОФЕССИЯ «УЧИТЕЛЬ» И ЕЁ РОЛЬ В
ОБЩЕСТВЕ //Проблемы педагогики. – 2020. – №. 1 (46)
18.
Шарипова М. Б., Мустакимова Г. А. Наследие мыслителей в эстетическом
воспитании учащихся начальной школы //Вестник магистратуры. – 2019. – №.
10-5. – С. 48-49.
19.
Sharipova M. B., Nizomova S. S. THE ARTISTIC IMAGE OF THE IMAGE OF"
WATER" IN THE POEM //УЧЕНЫЙ XXI ВЕКА. – 2018. – №. 11. – С. 75.
20.
Шарипова М. Б., Муродова Ш. Ш. ХУДОЖЕСТВЕННАЯ ИНТЕРПРЕТАЦИЯ
ОБРЯДОВ В ЭПОСЕ «АЛПОМИШ» //Научный журнал. – 2020. – №. 9. – С. 32-
34.
21.
Шарипова М. Б. и др. ПРОФЕССИЯ «УЧИТЕЛЬ» И ЕЁ РОЛЬ В ОБЩЕСТВЕ
//Проблемы педагогики. – 2020. – №. 1. – С. 24-25.
22.
Baxshilloyevna M. S., Shuhratovna M. S. Description and interpretation of wedding
customs in the epic" Alpomish" //Middle European Scientific Bulletin. – 2021. – Т.
11.
23.
Sharipova M. " Alpomish" dostoni-o'zbek xalqi tarixi badiiy ifodasi //ЦЕНТР
НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz). – 2020. – Т. 1. – №. 1.
24.
Sharipova M. O'quvchi yoshlar tarbiyasida o'lmas an'ana va marosimlarning ahamiyati
//ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz). – 2020. – Т. 1. – №. 1.
25.
Sharipova M. Qahramonlik eposi-milliy madaniyatimizning nodir xazinasi ("
Alpomish" dostoni misolida) //ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz). –
2020. – Т. 1. – №. 1.
26.
Sharipova M. O'lmas an'ana va marosimlar-ma'naviyatimizning nodir xazinasi
//ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz). – 2020. – Т. 1. – №. 1.
27.
Ахмедова М. Ш., Шарипова М. Б. ВОСПИТАНИЕ РЕБЕНКА НА ОСНОВЕ
НАРОДНЫХ ТРАДИЦИЙ //Молодежь в науке и культуре XXI в.: материалы
междунар. науч. – 2016. – С. 118.
28.
Шарипова М. Б., Истамова З. Особенности этического воспитания детей
дошкольного возраста //Вестник магистратуры. – 2020. – №. 1-5. – С. 39.
29.
Шарипова М. Б., Саьдуллаева М. Б. К. РАЗВИТИЕ ТВОРЧЕСКИХ
СПОСОБНОСТЕЙ ДЕТЕЙ В ДОШКОЛЬНОМ ОБРАЗОВАНИИ //Проблемы
педагогики. – 2020. – №. 6 (51).
30.
Шарипова М. Б., Ашурова Ф. А. Межличностные отношения в дошкольном
возрасте //Вестник магистратуры. – 2020. – №. 1-5. – С. 35.
31.
32.
Maxbuba Baxshilloyevna Sharipova, Laylo Mirzo Qizi Muslimova XALQ
DOSTONLARINI
O’RGATISHNING
AMALIY
AHAMIYATI
HAMDA
DOLZARBLIGI (“ALPOMISH” DOSTONI MISOLIDA) // Scientific progress. 2021.
№7. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/xalq-dostonlarini-o-rgatishning-amaliy-
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
870
ahamiyati-hamda-dolzarbligi-alpomish-dostoni-misolida
(дата
обращения:
22.12.2021).
33.
Maxbuba Baxshilloyevna Sharipova, Gulshoda Fazliddin Qizi Ravshanova
QAHRAMONLIK DOSTONLARINING O’ZIGA XOSLIGI: MILLIY RUH VA
AN’ANALAR
//
Scientific
progress.
2021.
№7.
URL:
https://cyberleninka.ru/article/n/qahramonlik-dostonlarining-o-ziga-xosligi-milliy-ruh-
va-an-analar (дата обращения: 22.12.2021).
34.
Maxbuba
Baxshilloyevna
Sharipova,
Nilufar
Zavqiddin
Qizi
Shokirova
«ALPOMISH» DOSTONI – BADIIY BARKAMOL ASAR // Scientific progress.
2021. №7. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/alpomish-dostoni-badiiy-barkamol-
asar (дата обращения: 22.12.2021).
35.
Maxbuba Baxshilloyevna Sharipova, Mehrangiz Jamshid Qizi Nozirova O’ZBEK
XALQ DOSTONLARINI O’QITISHDA KOMPYUTER IMKONIYATLARI //
