2024
OCTOBER
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 1
|
ISSUE 8
259
O‘ZBEK ADABIYOTIDA IRIM SO‘ZLARINING QO‘LLANISHI
Ochilova Yulduz Axmad qizi
Buxoro davlat pedagogika institute,
Tillar fakulteti O'zbek tili va adabiyoti ta'lim yo’nalishi 4-bosqich talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.13986551
Annotatsiya. Ushbu maqolada biror maqsad, niyat bilan qilingan xurofiy tadbir (masalan,
to‘ydan yaxshi niyat bilan biror narsa olib ketish; dard-baloni qaytarish, ziyon-zahmatdan, ko‘z
tegishdan saqlash uchun biror narsani boshdan o‘girib tashlash va boshqalarda qo’llaniladigan
irimlar haqida ma’lumotlar keltirilgan).
Kalit so’zlar: irim, aytim, folklor, adabiy meros, janr, obraz, tahlil, ilmiy faoliyat.
THE USE OF IRIM WORDS IN UZBEK LITERATURE
Abstract. In this article, a superstitious event made with a purpose, intention (for example,
taking something from a wedding with good intentions; turning something away from one's head
in order to ward off pain, damage, trouble, eye contact, etc.) information about the used irims is
given).
Key words: irim, saying, folklore, literary heritage, genre, image, analysis, scientific
activity.
УПОТРЕБЛЕНИЕ СЛОВ ИРИМ В УЗБЕКСКОЙ ЛИТЕРАТУРЕ
Аннотация. В данной статье суеверное событие, совершаемое с определенной
целью, намерением (например, взятие чего-либо со свадьбы с благими намерениями;
отворачивание чего-либо от головы, чтобы отвести боль, вред, неприятности,
зрительный контакт и т.п.) дана информация об использованных иримах).
Ключевые слова: ирим, поговорка, фольклор, литературное наследие, жанр, образ,
анализ, научная деятельность.
Har bir xalqning o’z urf-odati, irimi mavjud. Ular bu odat va irimlarga o’ta jiddiy
yondashishadi, ishonishadi. Bilamizki, o’zbek xalqi azaldan bolajon xalq. Yevropa madaniyatida
esa farzandlarini balog’at yoshiga yetgandan so’ng qaramog’idan chiqarishadi. O’zbek xalqi
farzandini jonidan ortiq suyadi, ammo tanganing ikki tomoni bo’lgani kabi bola tarbiyasida
qarg’ish so’zlari juda ham xavfli rol o’ynab kelmoqda. Bolani qarg’aganda uning ongostiga
joylanadi. Chunki olimlarning tajribasidan malum bo’lganki, insonga qanday so’z aytsa u ong
ostiga joylanadi.
2024
OCTOBER
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 1
|
ISSUE 8
260
Inson tanasida suv yig’ilib eng kop qismi bosh miyada saqlanadi. Miyaga saqlangan
suvning esa xotirasi bor ekan.Agar farzandiga sen garangsan deb aytsa ota yoki onasi bu uning
miyasidagi suvning xotirasiga joylanarkan.Bu esa o’z navbatida farzandning kelajagida katta og’ir
jarohat qoldiradi(hattoki o’lim bilan ham yakunlanishi mumkin)
Masalan “Yer tartgir” qarg’ishi - ertaroq bu olamni tark etib, yer seni bag’riga ertaroq olsin,
ma’nosini bildirib keladi.
Bu asosan qipchoq shevasida qo’llanib kelingan. Irim so’zlari esa xalq orasida asrlar
davomida asosan qariyalar orasida juda ham mashhur bo’lib kelgan.
Ayniqsa qariyasi bor xonadonlarda irim so’zlari oila a’zolari ongiga juda ham yaxshi
singdirilgan bo’ladi. Odatda, oilali ayollarimizning burni qichisa o’zi o’ziga go’sht yeyin deb uch
marotaba aytgan (aytish davomida qo’lini musht qilib burniga o’zi urgan). Bu bilan ayol o’z
o’rnida eridan tayoq yemasligini oldini olish irimi hisoblangan. Bu irim Qashqadaryo hududida
ham Buxoro hududida ham shakllangan. Irim so’zlari imom hatiblar tomonidan taqiqlanadi.
Masalan: “Kech payti uy supirilmaydi”, ushbu irim so’zini yoqlamagan.
Chunki ertadan kechga qadar ishlaydigan ayollarimiz kechki vaqtga uy supurishni
mo’ljallaydi, sharoiti shuni taqazo etadida.
Masalan:
1.
Supurgini qo'lga bermaydi –
yomon bo’ladi, qo’lidan bergan kishining sog’lig’iga
yomon ta’sir etadi
2
.Qaychini ochiq qoldirmaydi –
sababi uyda janjal bo’lishi mumkin.
3.
Kul bilan musurni aralashtirmaydi
– yomon bo’ladi, odatda to’y ko’ngilsiz voqeaga
aylanishi mumkin degan fikr mavjud.
4.
Qalampirni qo'lga bermaydi
– Odatda achchiq narsa qo’lga emas, balki tokcha ustiga
beriladi.
Shu ma’qul ko’rilib kelinmoqda xalq orasida.
5
.Supurgini tik qo'ymaydi
– yomon vaziyatlarni keltirib chiqarishi mumkin, yomon
bo’ladi.
6.
Otasining oyoq kiyimiga sabzi solish -
Uylanmoqchi bo'lsa o'g'il bolalar dadasining
oyoq kiyimiga sabzi solib qo’yishsa demakki, o’g’li uylanishni xohlayapti degan ma’noda. Bu
holat aslida o’zbek millatining hayosining bir belgisidir.
7.
Shirinlik yeyish
- belgili qizlarning nonsindiraridagi konfetni irim qilib bo'yqizlar yeydi,
shundan keyin bo’y qizlarga ham sovchi kelib to’y bo’lib ketsin ilohim deyilgan shu bilan boy
badavlat bo’lsa bo’y qizlarga ham yuqsin ma’nosida ham shu holat sodir etilib kelinmoqda.
2024
OCTOBER
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 1
|
ISSUE 8
261
8.
To’qqiz ochish marosimi
-bo’y qizlar belgili qizlarning kuyov tomonidan kelgan
to'qqizini irim qilib to'y bo'lay deb birinchi ochadi!
9.
Kasal kishini qorong'uda so'rab bormaydi
– odatda bu mumkin emas, bemor kishining
sog’lig’iga yomon ta’sir etishi mumkin, asosan kunduzi so’rab borgani yaxshi deyilgan.
10.
Janozadan kelgandan so'ng birdan uyga kirilmaydi –
avval ustidagi nimchasi yoki
ayollar boshidagi katta ro’molini hovliga yechib qo’yib, keyin uyga kirishi kerak deyilgan
11.
Tirnoqni seshanba kuni olmaydi
– bu kuni tirnoq olish mumkin emas, yomon
vaziyatlarni keltirib chiqarishi mumkin deyilgan.
12.
Kech payti tirnoq olmaydi –
kech payti emas yorug’ payti tirnoq olishi kerak, bordiyu
bu paytda olsa, yomon holatlarni, ko’ngilsiz holatlarni keltirib chiqarishi mumkin deyilgan
13.
Sugal chiqqanda
- qo'ldan sugal chiqsa, qurbaqaga yalatsa yaxshi bo'ladi.
14.
Belgili qizlarning boshiga ro’mol o’rashi
- begili qilingan qizlar boshiga ro'mol o'rab
yuradi, chunki egali hisoblanadi.
15.
Erkaklarning boshiga do’ppi kiyishi
- marakaga erkaklar boshiga do'ppi kiyib borishi
kerak.
16.
Ta’ziyaga borayotgan ayollar ro’mol o’rashlari
-biron kishi o'tib qolganda ayollar
boshiga katta ro'mol o'rab borishi shart
17.
Qontalash
- Biron oilada biron kishi kuchli og'ir dard bilan yotib qolganda sog'ayib
ketishi uchun xalqqa qontalash qilinadi.
18. Ba’zi xalqlarda juma kuni
13-sana
ga to’g’ri kelsa, baxtsizlik keltiradi degan irim bor.
Bu irimning kelib chiqishi haqida bir necha rivoyatlar mavjud.
Ulardan biri Qadimgi Ahd diniy kitobidan olingan. Unda yozilishicha shu kuni Qobil ukasi
Hobilni o’ldirgan. O’shandan beri juma kuni 13-sanaga to’g’ri kelsa, bu kun baxtsizliklar belgisiga
aylanib qolgan.
Yana bir rivoyat bo’yicha bu kun tampliyerlar ordeni voqeasi bilan bog’liq. 1307 yilning
13 oktyabri juma kuniga to’g’ri kelgan. Aynan shu kuni Fransiya qiroli Phillip IV papa Kliment
V ning muhri bosilgan maxfiy hujjatga tayanib, orden a’zolarini hibsga olishni buyuradi. Orden
a’zolari dinga qarshi chiqishda va fahsh ishlarida ayblanadi. Natijada orden tarqatib yuboriladi,
hibsga olingan tampliyerlar esa qiynoqqa solinib, so’ngra qatl qilinadi.
19.Ostonadan turib narsani oldi-berdi qilish mumkin emas.
Gap shundaki, qadim
zamonlarda o’liklar kuli uy ostonasi tagiga ko’milgan. Shuning uchun ostonada turib oldi-berdi
qilish ularning ruhini bezovta qilishi mumkin deb hisoblanar edi. Aynan ana shu sababli ostonada
o’tirish ham mumkin emas.
2024
OCTOBER
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 1
|
ISSUE 8
262
Bundan tashqari ostona – bexavotir uy bilan xavfli dunyo yoki yanaham qo’rqinchlisi –
tiriklar dunyosi bilan o’liklar dunyosi o’rtasidagi chegara hisoblanadi.
20.
Yarim yo’ldan qaytish mumkin emas.
Bu irim ham ikki dunyo oralig’i hisoblangan
ostona bilan bog’liq. Maqsadiga erisholmasdan yarim yo’lda qaytayotgan odam kuchsiz holda
bo’ladi. Bu esa ruhlar bezovtaligiga sabab bo’ladi. Yoki bizning olamga kirib olishni istagan
mavjudodlar uchun imkoniyat bo’ladi.
21.
Soat hadya qilish mumkin emas.
Hattoki hozirgi o’ta madaniyatli zamonda ham soat
hadya qilish nomaqbul sovg’a hisoblanadi. Bu irim qadimgi Xitoydan kirib kelgan. Unda
aytilishicha soatni sovg’a sifatida qabul qilish janozaga taklif qilishni bildiradi.
22.
Pichoqdan narsa yeb bo’lmaydi.
Qadim zamonlardan beri pichoq nafaqat mehnat
quroli, balki har xil dushmanlardan va ins-jinslardan himoyalanish vositasi, deb hisoblanib
kelingan. Shuning uchun ham irim bo’yicha pichoqdan narsa yeyish ins-jinslarni g’azabini
keltirish mumkin, bu esa o’z navbatida odamni jaxhldor va agressiv qilishi mumkin degan
tushuncha mavjud.
23.Chorrahadan hech nars aolish mumkin emas.
Aytishlaricha, agar biror kasallik yoki
baxtsizlikni qandaydir narsaga o’tkazib, keyin bu narsani chorrahaga tashlab ketilsa, ins-jinslar
ularni olib ketadilar. Aynan shuning uchun ham chorrahadan topib olingan narsani olish
ko’ngilsizliklar olib kelishi mumkin. Topib olingan narsa qanchalik qimmatbaho bo’lsa, kasofati
ham shunchalik kuchli bo’ladi
24.Bir poy oyoq kiyimda yurish mumkin emas.
Bu irim ham qadim zamonlardan beri
mavjud. Odamlarning aytishicha, bir poy oyoq kiyim kiyish erta yetim bo’lishga olib kelar ekan.
25. Singan oynaga qarash mumkin emas.
Aytishlaricha, singan oynaga qarash baxtsizlik
olib kelishi mumkin.
26.
Ijobiy yoki salbiy axborot belgisini ifoda etuvchi irim-sirim bilan bog‘liq til
birliklari.
Bunday irim-sirimlar ma’lum maqsadga yo‘nalmaydi. Ular bir narsapredmet, hayvon,
raqam, rang kabi birliklar orqali anglanadigan ijobiy yoki salbiy belgiga ega irim-sirim bilan
bog‘liq til birliklaridir.
Bunday irim-sirimlarda tavsifiy matn ishtirok etmaydi balki nutq suppozitsiyasida uning
belgisi anglaniladi.
Misol uchun: taqa- omad belgisi, siniq oyna- baxtsizlik belgisi va hakazo.
Xulosa qilib aytganda, o`zbek xalq irimlari ajdodlarimizning yaxshilik va yomonlik,
ezgulik va yovuzlik, hayot va o`lim haqidagi qadimiy e`tiqodiy qarashlari asosida yuzaga kelgan
bo`lib, kundalik turmushda ularga amal qilish o`ziga xos an`ana hisoblanadi:
2024
OCTOBER
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 1
|
ISSUE 8
263
⎯
biron-bir falokat sodir bo’lmasligi uchun;
⎯
ziyon-zahmatga yo‘liqmaslik
⎯
xatarning oldini olish chorasini qilmoq, qidirmoq;
⎯
irim tarzida biror narsa qilmoq.
REFERENCES
1.
Uraeva, D. S., Sharipova, M. B., Zaripova, R. I., & Nizomova, S. S. (2020). THE
EXPRESSION OF THE NATIONAL TRADITIONS AND BELIEFS IN UZBEK
PHRASEOLOGICAL UNITS.
Theoretical & Applied Science
, (6), 469-472.
2.
Рахимов Ф. Б., Шарипова М. Б. МЕСТО ИННОВАЦИЙ В РЕШЕНИИ
СОВРЕМЕННЫХ ПРОБЛЕМ НЕПРЕРЫВНОГО ОБРАЗОВАНИЯ //Academy. –
2020. – №. 5 (56).
3.
Шарипова М. Б., Садуллоева М. Б. К. ПРОФЕССИЯ «УЧИТЕЛЬ» И ЕЁ РОЛЬ В
ОБЩЕСТВЕ //Проблемы педагогики. – 2020. – №. 1 (46)
4.
Шарипова М. Б., Мустакимова Г. А. Наследие мыслителей в эстетическом
воспитании учащихся начальной школы //Вестник магистратуры. – 2019. – №. 10-5.
– С. 48-49.
5.
Sharipova M. B., Nizomova S. S. THE ARTISTIC IMAGE OF THE IMAGE OF"
WATER" IN THE POEM //УЧЕНЫЙ XXI ВЕКА. – 2018. – №. 11. – С. 75.
6.
Шарипова М. Б., Муродова Ш. Ш. ХУДОЖЕСТВЕННАЯ ИНТЕРПРЕТАЦИЯ
ОБРЯДОВ В ЭПОСЕ «АЛПОМИШ» //Научный журнал. – 2020. – №. 9. – С. 32-34.
7.
Шарипова М. Б. и др. ПРОФЕССИЯ «УЧИТЕЛЬ» И ЕЁ РОЛЬ В ОБЩЕСТВЕ
//Проблемы педагогики. – 2020. – №. 1. – С. 24-25.
