Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Pedagogical principles of development of students'
creative abilities based on innovative technologies
Mukaddas KARIMOVA
1
Ferghana Branch of the Institute for Retraining and Advanced Training of Specialists in Physical
Culture and Sports
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received May 2023
Received in revised form
15 June 2023
Accepted 25 June 2023
Available online
15 July 2023
This article discusses the content of the development of
students' creative abilities based on innovative technologies, a
competency-based approach, information and computer
technologies, mass media, multimedia, an electronic album, an
electronic atlas, virtual stands, an imitation virtual simulator,
multimedia products, audio and video-visual materials, video
animations, presentations.
2181-
1415/©
2023 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss5/S-pp205-213
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
students,
creativity,
innovative technologies,
information media.
Talabalarning
kreativ
qobiliyatlarini
innovatsion
texnologiyalar asosida rivojlantirishning pedagogik
asoslari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
talabalar,
kreativ qobiliyat,
innovatsion texnologiyalar,
axborot vositalari.
Ushbu maqolada talabalarning kreativ qobiliyatlarini
innovatsion texnologiyalar asosida rivojlantirish mazmuni,
kompetentli yondashuv, axborot texnologiyasi, axborot
vositalari, multimedia, elektron albom, elektron atlas, virtual
stendlar, immitatsion virtual trenajyor, audio va video vizual
materiallar, video animatsiyalar haqida fikrlar bildirilgan.
1
Associate Professor, Ferghana Branch of the Institute for Retraining and Advanced Training of Specialists in
Physical Culture and Sports
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2023) / ISSN 2181-1415
206
Педагогические принципы развития творческих
способностей студентов на основе инновационных
технологий
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
студент,
креативность,
инновационные
технологии,
средства массовой
информации.
В данной статье рассматривается содержание развития
творческих
способностей
студентов
на
основе
инновационных технологий, компетентностного подхода,
информационно
-
компьютерных
технологий,
средств
массовой
информации,
мультимедиа,
электронного
альбома, электронного атласа, виртуальных стендов,
имитационного виртуального тренажера, мультимедийной
продукции, аудио
-
и видеовизуальных материалов,
видеоанимации, презентаций
.
Jahondagi globallashuv va ta
’
limning integratsiyalashuvi jarayonlarida bo
‘
lajak
mutaxassislarning kasbiy-ijtimoiy tayyorgarligini rivojlantirish masalasi dolzarb
vazifalardan biri sifatida belgilanmoqda.
Zamonaviy dunyoning innovatsiyalariga moslashish, doimiy yangilanuvchi jamiyat
hayotiga yosh avlodni tayyorlash va uni zamon talablariga muvofiq takomillashtirish
jarayonlarida faol ishtirok etish qobiliyatini rivojlantirish oliy ta
’
lim muassasasi
pedagogini muhim kasbiy vazifasi hisoblanadi.
O
‘
zbekistonda kadrlar tayyorlashning sifat darajasini oshirish, xalqaro standartlar
asosida oliy malakali mutaxassislar tayyorlash uchun zarur shart-sharoitlarni yaratish,
har bir oliy ta
’
lim muassasasini jahonning yetakchi ilmiy-ta
’
lim muassasalari bilan yaqin
hamkorlik aloqalari o
‘
rnatishi, o
‘
quv jarayoniga xalqaro ta
’
lim standartlariga asoslangan
ilg
‘
or pedagogik texnologiyalar, o
‘
quv dasturlari va o
‘
quv-uslubiy materiallarini keng
joriy qilish, talabalar, ilmiy-pedagog kadrlarni zamonaviy kasbiy bilimlari va kreativ
qobiliyatlarini rivojlantirishda innovatsion texnologiyalardan samarali foydalanish
dolzarb masalalardan biridir.
Prezidentimizning
“2019
-2021-yillarda O
‘
zbekiston Respublikasini innovatsion
rivojlantirish strategiyasini tasdiqlash to
‘
g
‘
risida
”
gi farmonida
“
Jamiyat va davlat
hayotining barcha sohalari shiddat bilan rivojlanayotgani islohotlarni mamlakatimizning
jahon sivilizatsiyasi yetakchilari qatoriga kirish yo
‘
lida tez va sifatli ilgarilashini
ta
’
minlaydigan zamonaviy innovatsion g
‘
oyalar, ishlanmalar va texnologiyalarga
asoslangan holda amalga oshirishni taqozo etadi
”, [1]
deb alohida ta
’
kidlangan.
Shuningdek, Prezidentimizning 2019-yil 24-may kuni O
‘
zbekiston Milliy
universitetida oliy ta
’
lim va ilmiy-tadqiqot muassasalari rahbarlari, akademiklar, olimlar,
yosh tadqiqotchilar bilan bo
‘
lgan uchrashuvda ta
’
kidlaganidek
, “
Iste
’
dodli yoshlarni izlab
topish va ularni maqsadli tarbiyalash borasidagi ishlarni kuchaytirish kerak
”.
Ana
shundan kelib chiqqan holda, ta
’
lim ustuvorligi, ta
’
lim mazmuni va tuzilishi o
‘
zgarmoqda,
yoshlarga aynan pedagogik-psixologik bilimlar berilsa-da, umid qilamizki, ularni o
‘
z
atrofida ro
‘
y berayotgan islohotlarga xolis baho berish, o
‘
zi va o
‘
zgalar ruhiyati sir-
asrorlariga befarq bo
‘
lmaslik, o
‘
z layoqatlarini o
‘
stirishning elementar vositalaridan
boxabar bo
‘
lishga yordam beradi. Chunki shaxsgina o
‘
z qobiliyati, iqtidori, layoqati,
tafakkuri, diqqati, xarakteri xususiyatlarini bilib, uni to
‘
g
‘
ri yo
‘
naltira olsa, bu nafaqat
shaxsning o
‘
ziga, balki jamiyat uchun ham katta naf keltiradi [2].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2023) / ISSN 2181-1415
207
Oliy o
‘
quv yurti talabalarining kreativ qobiliyatlarini innovatsion texnologiyalar
asosida rivojlantirish muammosini hal qilishning asosiy shartlari talabalarining bu
boradagi kreativ nazariy g
‘
oyalarini o
‘
z ichiga oladi. Talabalarining kreativ qobiliyatlarini
innovatsion texnologiyalar asosida rivojlantirish muammosi bo
‘
yicha keng ilmiy-tadqiqot
ishlari olib borilmoqda.
Jumladan, pedagog olimlardan O.Jamoliddinova, O.Musurmonova, N.Egamberdieva,
E.Yuzlikaeva, Sh.Sharipov, Sh.Shodmonova, M.Urazova, va boshqalarning ilmiy
izlanishlarida, ta
’
lim oluvchilarda kreativ qobiliyatlarini rivojlantirishning bo
‘
lajak
mutaxassislarni kasbiy-innovatsion tayyorgarligini shakllantirishdagi o
‘
ziga xos jihatlari,
kreativ sifatlarni rivojlantirishga ta
’
sir etuvchi ijtimoiy omillar, shaxsning faolligi,
shuningdek, ta
’
lim oluvchilarda tanqidiy, kreativ tafakkurni shakllantirish yo
‘
llari va
shakllari, mavjud pedagogik shart-sharoitlari, didaktik ta
’
minoti, shuningdek pedagogik
kreativ mazmuni yoritib berilgan.
Innovatsion ta
’
lim va axborot-kommunikatsiya texnologiyalari vositasida ta
’
lim
oluvchilarda o
‘
z-o
‘
zini ijodiy faollashtirish, kreativ ishlanmalar (mahsulotlar)ni
yaratishga xizmat qiluvchi shaxsga yo
‘
naltirilgan erkin ta
’
lim muhitini tashkil etish
A.Abduqodirov, N.Azizxodjaeva, U.Begimqulov, J.Yo
‘
ldoshev, Yu.Kruglova, I.Ridanova,
V.Slastenin, N.Sayidahmedov, O
’.
Tolipov, G.Chijakova, B.Xodjaev, Ya.G
’
afforov, M.Tilakova,
S.Toshtemirovalarning ilmiy tadqiqotlarida asoslangan.
Talabalarning kreativ qobiliyatlarini innovatsion texnologiyalar asosida
rivojlantirish mazmuni deganda talabalarning egallashi lozim bo
‘
lgan bilim, ko
‘
nikma,
malaka va kompetensiyalarning aniq belgilangan hajmi va ko
‘
lami tushuniladi.
Talabalarning kreativ qobiliyatlarini innovatsion texnologiyalar asosida
rivojlantirish tarkibida quyidagilar aks etadi: olam va inson haqidagi bilimlar; faoliyatni
amalga oshirish usullari; ijodiy faoliyat tajribasi; atrof-muhitga emotsional-faoliyat
tajribasi.
Talabalarning kreativ qobiliyatlarining innovatsion texnologiyalar asosida
takomillashib borish omillariga quyidagilarni kiritish mumkin:
1)
jamiyatda fan, texnika va madaniyatning rivojlanganlik darajasi;
2)
jamiyat tomonidan qo‘yiladigan ijtimoiy buyu
rtma;
3)
ta’limning maqsad va vazifalari;
4)
innovatsion rivojlanish darajasi;
5)
axborotlarning hajmi va ko‘lami;
6)
talabalarning kreativ qobiliyatlari [32].
Zamonaviy sharoitda fan va texnika rivoji ta’lim va uning natijalariga qo‘yiladigan
talablarni
tubdan o‘zgartirishni talab etmoqda va ana shu asosdan kelib chiqqan holda
talabalarning
kreativ
qobiliyatlarini
innovatsion
texnologiyalar
asosida
takomillashtirish hozirgi kundagi muhim masalalardan biridir.
Chunki oliy ta’lim muassasalarida tashkil etilayotgan o‘quv
-tarbiya jarayonining
mohiyati talabalarning ehtiyojlari va qobiliyatlarini rivojlantirish emas, balki o‘quv
fanlari bo‘yicha asosan bilimlarni axborot
-
verbal tarzda yetkazish, ko‘nikma va
malakalarni shakllantirishdan iborat bo‘lib qolmoqd
a. Bunday reproduktiv tarzda
o‘zlashtirilgan ma’lumotlar talabaning kreativ qobiliyatlarini rivojlantirishga yetarlicha
imkon bermaydi. Oqibatda talabalarda juda ko‘p axborotlarning behuda
jamg‘arilayotganligi, ta’limning samarasi past bo‘lishi va uning re
al voqelikka mos
kelmasligi kabi tafovutlar ko‘zga tashlanmoqda.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2023) / ISSN 2181-1415
208
Bunday muammoli vaziyatdan chiqish uchun oliy ta’limda talabalarning kreativ
qobiliyatlarini innovatsion texnologiyalar asosida rivojlantirishda ta’lim jarayoniga
kompetent yondashuvni joriy etish maqsadga muvofiqdir.
Hozirgi kunda pedagogik hamjamiyatda kompetensiya va kompetentlik, ulardan
qaysi biri tayanch (universal) hisoblanishi, ularni shakllantirish va baholash usullarini
aniqlash jarayoni jadallik bilan bormoqda, mazkur tushunchala
rni aniqlashtirish bo‘yicha
qizg‘in munozaralar davom etmoqda.
Kompetent yondashuv o‘quvchidan alohida
-
alohida bilim va ko‘nikmalarni
o‘zlashtirishni emas, balki ularni yaxlitlikda egallashni talab etadi. Mazkur talab bilan
bog‘liqlikda o‘z navbatida o‘qitish metodlarini tanlash tizimi ham o‘zgarishga uchraydi.
O‘qitish metodlarini tanlash va amaliyotda qo‘llash o‘z navbatida ta’lim jarayonida
qo‘yiladigan talablarga muvofiq keladigan kompetensiya va funksiyalarni
takomillashtirishni talab etadi.
Yuqorida
t
a’kidlab
o‘tilganidek,
kompetent
yondashuv
oliy
ta’limni
modernizatsiyalash nuqtai nazaridan yangi pedagogik voqelik hisoblanadi. Mazkur
yondashuv doirasida amaliy faoliyat tajribasi, kompetensiya va kompetentlikni didaktik
birliklar sifatida ko‘rib chiqish hamda ta’limning an’anaviy uch elementi (triada) –
“Bilim
-
Ko‘nikma –
Malaka”ni oltita birlik (sikstet) –
“Bilim
-
Ko‘nikma
- Malaka - Amaliy faoliyat
tajribasi - Kompetensiya
–
Kompetentlik tarzida tahlil etilishi talab etiladi.
Talabalarning kreativ qobiliyatlarini innovatsion texnologiyalar asosida
rivojlantirishda pedagogik kreativ muhim ahamiyat kasb etadi. Pedagogik kreativlik
–
pedagogning an’anaviy pedagogik fikrlashdan farqli ravishda ta’lim va tarbiya jarayonini
samaradorligi ta’minlashga xizmat qiluvchi yangi g‘oyalarni yaratish, shuningdek, mavjud
pedagogik muammolarni ijobiy hal qilishga bo‘lgan tayyorgarligini tavsiflovchi qobiliyati
quyidagi ikki holatni kafolatlay olishi zarur:
1) o‘qituvchilar tomonidan o‘quv fanlarini past o‘zlashtir
ayotgan va ularini
o‘rganishni zerikarli deb hisoblayotgan talabalar e’tiborlarini fan asoslarini
o‘zlashtirishga jalb etish;
2) o‘qituvchilarga talabalarda kreativ fikrlash va ijodiy faoliyat natijalarini
rag‘batlantirishga xizmat qiladigan strategiya va
vositalarni tavsiya etish qilish orqali
auditoriyada ulardan samarali foydalanishlari uchun imkoniyat yaratish.
Kreativlik
–
shaxsning yaratuvchanlik, ijodkorlik xislatlari bilan bog‘liq ko‘nikmalar
majmui sifatida namoyon bo‘ladi. Kreativlik o‘z ichiga mu
ammolarga nisbatan yuqori
darajadagi sezgirlik, intuitsiya, natijalarni oldindan ko‘ra bilish, fantaziya, tadqiqotchilik
va refleksiyani qamrab oladi.
Tadqiqotchi N.Fayzullaeva pedagogik tafakkurga ega bo‘lish uchun talabalar
pedagogikaga oid bilimlarni p
uxta o‘rganish asosida quyidagi ko‘nikma, malakalarni
o‘zlashtira olishlari zarur deb hisoblaydi: pedagogikaning asosiy g‘oyalari, konsepsiyalari,
pedagogik hodisalarning rivojlanish qonuniyatlarini bilish; pedagogikaning eng muhim
nazariy g‘oyalari, asosi
y kategoriyalari va tushunchalarini bilish; asosiy pedagogik
faktlarni bilish; ta’lim va tarbiyaning umumiy uslubi haqidagi amaliy bilimlarni egallash
[4.102].
1) ular tomonidan ko‘p savollar berilishini rag‘batlantirish va bu odatni qo‘llab
-
quvvatlash;
2
) bolalarning mustaqilligini rag‘batlantirish va ularda javobgarlikni kuchaytirish;
3) bolalar tomonidan mustaqil faoliyatni tashkil etilishi uchun imkoniyat yaratish;
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2023) / ISSN 2181-1415
209
4) bolalarning qiziqishlariga e’tibor qaratish.
Kreativlik bo‘yicha olib borilgan tad
qiqotlar va kreativ nazariyachilarining ishlari
talabalarda kreativlik ko‘nikmasini shakllantirishda qo‘llanma sifatida xizmat qiladi. Bu
auditoriyadagi muhit, talabalarda fikrlash tarzining shakllanishi, o‘qituvchining
yondashuv va strategiyalari elementl
arini o‘z ichiga oladi.
Talabalarda kreativ fikrlash ko‘nikmalarini shakllantirishda o‘qituvchi alohida
o‘rin tutadi. Bu jarayonda “o‘qituvchining roli auditoriyada kreativ muhitini yaratishdan
iborat. Pannels va Klakstonlar qayd etganlaridek, muhit (auditoriya haqida gap ketganida
maqsad va vazifalar) kreativni shakllantirishga ta’sir etadi, boshqa tadqiqotchi Piirtoning
fikricha esa, kreativ tavakkal qilishni talab etadi. Vaholanki, o‘qituvchi sinfda talabalar
o‘zini erkin seza oladigan va o‘z fikrlari, g‘oyalari bilan bo‘lisha oladigan muhit yaratishi
lozim [10].
Talabalar o‘z kreativ g‘oya va fikrlarini turli yo‘llar bilan ifoda etishlari mumkin va
ular buni qadrlamoqlari lozim. Talabalar miyada yuz berayotgan jarayonlarni yanada
faollashtirish uchun o
‘rnatilgan qonun qoidalar, standartlardan chetga chiqib, turli
savollar berishda erkin harakat qilishlari kerak. O‘qituvchi talabalardagi kreativlikni
noodatiy g‘oyalarni o‘rtaga tashlash va ularni verbal va noverbal tarzda rag‘batlantirish
orqali qo‘llab
quvvatlaydi.
O‘qituvchining talabalar berayotgan kreativ g‘oyalariga nisbatan to‘g‘ri munosabati
ularning mumkin bo‘lgan va mumkin bo‘lmagan shartlarni anglashida muhim ahamiyatga
ega. Mazkur elementlarning barchasi o‘qituvchi
-talaba munosabatining muhim qismi
bo‘lib, talabalar muvaffaqiyatini ta’minlaydi. Muayyan omillar pedagoglarda kreativ
sifatlar, malakalarini rivojlantirishga to‘sqinlik qiladi. Shu sababli pedagogik jarayonda
o‘qituvchilar ushbu omillarni bartaraf etishga e’tibor qaratishlari lozim.
Quyidagi omillar shaxsda kreativni rivojlantirishga to‘sqinlik qiladi.
1) o‘zini tavakkaldan olib qochish;
2) fikrlash va xatti-
harakatlarda qo‘pollikka yo‘l qo‘yish;
3) shaxs fantaziyasi va tasavvurining yuqori baholanmasligi;
4) boshqalarga tobe bo‘lish;
5) har qanday holatda ham faqat yutuqni o‘ylash.
Kreativ muhitda o‘qituvchi talabalar diqqat
-
e’tiborini jalb etish maqsadida biror
bir yangilikdan foydalanadi. Qiz
iquvchanlik va shubhani uyg‘otuvchi ma’lumot,
talabalarni o‘ziga jalb etib, ularda o‘qishga bo‘lgan intilishni kuchaytiradi. Olib borilgan
miya tadqiqotlari shuni ko‘rsatdiki, yangilik hamisha miyani faollashtiradi. O‘qituvchi
talabalarni yangi ma’lumot va
manbalar bilan ta’minlaganda yoki yangi strategiyalarni
qo‘llaganda, miya “uyg‘onadi” va e’tibor qaratadi.
Masalan, biror bir adabiy asar qahramoni yoki tarixiy shaxsga o‘xshab kiyinish,
tarixiy buyum yoki zamonaviy predmetlardan foydalanish, musiqa eshittirish, latifalar
aytish, sinf xonasidagi jihozlar o‘rnini almashtirish, o‘yinlar o‘ynash (bu o‘rta maktab
o‘quvchilari va oliy ta’lim muassasalari talabalariga ham birdek taalluqli), dars shaklini
o‘zgartirish.
Kreativ muhitda o‘qituvchi talabalarga tez
-tez tanlash imkonini beradi. Tanlov
kreativlikni shakllantirishda muhimdir va u talabalarni ruhlantirib, ularga o‘qishni
nazorat qilish imkonini beribgina qolmay, balki huquq va imkoniyatlarini kengaytiradi.
Tanlov huquqi nafaqat o‘qituvchi
-talaba munosabatini yaxshilash, balki har ikki tarafning
ham individualligini ifodalashga zamin yaratadi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2023) / ISSN 2181-1415
210
Tanlov huquqi faqat bir tomonlama bo‘lishi ham mumkin, ya’ni tanlov talaba
tomonidan mustaqil ravishda amalga oshirilishi va yakuniy natija ikki yoki undan ko‘p
shaklda taqdim etilishi mumkin.
Xorijiy mamlakatlarning ta’lim tizimi amaliyotida shaxs kreativ sifatlarida
shakllantirish yoki rivojlantirishga xizmat qiladigan ko‘plab metod va strategiyalar
qo‘llaniladi. Ushbu metod va strategiyalarning didaktik ahamiyat
i shundaki, ular talaba
va o‘quvchilarni o‘quv materiallari yuzasidan chuqur o‘ylashga majbur qiladi.
Shu sababli bu metod va strategiyalarni kreativ sifatlari nihoyatda past rivojlangan
o‘quvchi va talabalar bilan ishlash jarayonida samarali qo‘llab bo‘lm
aydi. Kreativ shaxslar
ikki toifaga bo‘linadi, degan fikr ilgari suriladi:
1.
Katta kreativlar
(“katta K”). Ular o‘zlari faoliyat olib borayotgan sohaning
yetakchilari bo‘lib, sohada doimo o‘zgarishlarni sodir etishga intiladi.
2.
Kichik kreativlar
(“kichik K”). Ular o‘zlarining kreativ sifatlaridan faqatgina
kundalik hayotda muayyan foydaga erishish uchun foydalanadi [3.16].
Aksariyat talabalar o‘zlarini kreativ shaxs emas, deb hisoblaydi. Ularning
nazarlarida kreativ go‘yoki ular yetisha olmaydigan orz
u va u faqat iqtidorli
shaxslardagina namoyon bo‘ladi. Bunday fikrga ega talabalar kreativ sifatlariga egalik o‘z
sohasining yetakchilari (ya’ni “katta K” toifasiga kiruvchi shaxslar), san’at sohasida tahsil
olayotgan yoki faoliyat yuritayotgan talabalarda
bo‘lishiga ishonadilar.
Talabalar qachonki kreativ shaxs bo‘lish uchun o‘z sohasining yetakchisigina
bo‘lish shart emasligi tushunsalar, o‘zlarida kreativ sifatlarini samarali shakllantirishga
muvaffaq bo‘ladi.
Shundagina ular o‘zlarini past baholashga barham berib, yangi, ilg‘or g‘oyalar bilan
o‘zlarini namoyon etishlari, ta’lim jarayoni kun sayin faollik ko‘rsatishga muvaffaq
bo‘ladilar, ta’lim olishga bo‘lgan qiziqishlari ortadi, o‘zlashtirish ko‘rsatkichlari yanada
yaxshilanadi.
O’zlarini baland bah
olay boshlab, kreativ sifatlarni namoyon etish borasida mavjud
ko‘rsatkichlardan ko‘ra yuqori natijalarga erishishga intiladilar. Amaliyotning
ko‘rsatishicha, talabalar qancha ko‘p kreativ sifatlarini namoyon etsalar, shuncha ko‘p
faollikka erishadilar.
Talabalarning kreativ qobiliyatlarini innovatsion texnologiyalar asosida
rivojlantirish vositalari quyidagi axborot, shu jumladan, kompyuter texnologiyasi
yordamida pedagog tomonidan kreativ yondashuv asosida tayyorlanib, ta’lim jarayonida
samarali foydalani
sh mumkin bo‘lgan ijod mahsulotlari sanab o‘tiladi.
Multimedia
–
bir necha ko‘rinishdagi: elektron shakldagi grafik, matnli, raqamli,
ovozli, musiqali, video, audio, fotografiya, harakatlanuvchi obrazlar (animatsiyalar) va
boshqa axborotlarni uzatuvchi kompyuter texnologiyalari uchun taalluqli umumiy
tushuncha.
Elektron albom
–
rasmlar, suratlar, chizmalar va boshqar grafik tasvirlar hamda
ularning izohlarini o‘zida aks ettiruvchi elektron shakldagi to‘plam.
Elektron atlas
(yun. “Atlas” –
birinchi bo‘lib
, osmon globusini yaratgan afsonaviy
Liviya podshosining nomidan)
–
muayyan o‘quv moduli (o‘quv fani) bo‘yicha tavsiya
etilgan va o‘ziga xos grafik tasvirlarga ega bo‘lib, o‘quv maqsadlariga ko‘ra foydalaniladi.
Raqamli video lavhalar
–
o‘quv moduli (o‘quv fani) bo‘yicha bilim, ko‘nikma va
malakalarni o‘zlashtirishga yordam beradigan ma’lumotlarni o‘z ichiga olgan 3D
o‘lchamdagi zamonaviy o‘quv manba.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2023) / ISSN 2181-1415
211
Virtual stendlar
–
1) real ob’yekt, predmet, jarayon, voqea va hodisalarning
elektron modeli; 2) matn, rasm, sxema, jadval, diagramma va b. shakldagi axborot,
jarayon hamda virtual muhitlarni yaratish, saqlash, ishlov berish, raqamlashtirish va
tizimli ravishda amalga oshirishni ifodalovchi komputerli vosita
Immitatsion virtual trenajyor
(ingl. “train” –
“tarbiyalamoq”, o‘qitmoq”, “mashq
qildirmoq”) –
elektron shakldagi o‘quv
-
mashqlantiruvchi qurilma bo‘lib, u yordamida
mehnat faoliyatining real sharoiti modellashtiriladi, muayyan faoliyat (m: mashina
(mexanizm)ni boshqarish, murakkab stanokda ish bajarish yoki harbiy texnika sirlarini
o‘zlashtirish) ko‘nikmalari shakllantiriladi, ko‘nikmalar malakalarga aylantiriladi hamda
hosil bo‘lgan malakalar takomillashtiriladi. Axborot texnologiyalarining imkoniyati va
pedagoglarning kasbiy faoliyatlariga ijodiy yondashishlari natijasida yaratilgan
multimedia mahsulotlari, audio va video materiallar, xususan, video animatsiyalar ham
ta’lim jarayonida faol qo‘llaniladi.
Multimedia mahsulotlari
–
o‘zida AKTning dasturiy va texnik imkoniyatlari
asosida audio, video, matn, g
rafika va animatsiya effektlari asosida o‘quv materialini
tinglovchilarga yetkazib berilishini mujassamlashtirgan ishlanma (mahsulot)lar.
Audio va video vizual
materiallar
–
o‘quv axborotlarini komputer texnologiyasi
yordamida ovozli va vizual shaklda qab
ul qilinishini ta’minlovchi materiallar.
Video animatsiyalar
–
chizilgan (rasmli) yoki kichik hajmli obraz (hajmiy,
qo‘g‘irchoq yoki o‘yinchoqli ob’yekt)larni harakatga keltirish va bu harakatning har bir
bosqichini ketma-ket suratga olinganligini ifodalovchi elektron tasvirlar.
Prezentatsiya
(taqdimot; lot. “praesentatio” –
taqdim etish)
–
muayyan mavzu
yoki muammo bo‘yicha o‘quv (ilmiy, amaliy) xarakterdagi materiallarning ish qog‘ozlari
(oddiy yoki vatman qog‘ozlar) hamda axborot
-kommunikatsion vositalar (komputer,
proyektor, protsessor va b. qurilmalar) yordamida taqdim etilishi
Mohiyatiga ko‘ra, axborot texnologiyalari yordamida tayyorlangan va ta’limiy
maqsadlarda foydalaniladigan ijod mahsulotlar talabaning bilish faoliyatini
faollashtirishi, uning
o‘quv materialini o‘zlashtirish maqsadlari bilan qurollantirish, o‘quv
materialini tushunishi va o‘zlashtirishini kuchaytirish, fanlararo aloqani chuqurlashtirish
imkoniyatiga ega bo‘lishi lozim. Buning uchun elektron shakldagi ijod mahsulotlari turli
jarayon va hodisalarni tushunishni osonlashtirishga, tajribalarni bajarish usullari bilan
tanishtirishga, laboratoriya jihozlarida ishlashni yengillashtirishga yo‘naltirilgan bo‘lishi
zarur [3.27].
O‘qitish texnologiyasini takomillashtirish
-
ta’lim samaradorl
igini oshirishning
muhim omili. Shuning uchun o‘qituvchilik kasbi rivojlanishining hozirgi bosqichidan
o‘qituvchilardan o‘quv jarayonini tashkil etish haqidagi bilimlarni puxta egallab, o‘quv
jarayonini texnologiyalar asosida tashkil etish haqidagi bilimlar tizimini egallash talab
etilmoqda. O‘qitish jarayonida qo‘llaniladigan har qanday texnik vosita, shu jumladan,
komputerlardan turli maqsadlarda foydalaniladi. Ilmiy va amaliy jihatdan asoslangan har
qanday texnologiya quyidagi uch belgiga ko‘ra xarakterlanadi: jarayonni o‘zaro bog‘liq
bosqichlarga
ajratish;
maqsadga
erishishga
yo‘naltirilgan
ish
-amallarni
muvofiqlashtirilgan holda bosqichma-bosqich bajarish; natijaga erishishning muqarrar
sharti bo‘lgan ish
-
amallarning bajarilishini qat’iy ta’minlash. Bunday talablar ta’limni
axborotlashtirish konsepsiyasining pedagogik dasturiy vositalarini ishlab chiqishda asos
qilinib olinadi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2023) / ISSN 2181-1415
212
Hozirgi vaqtda ta’limni bosqichma
-bosqich axborotlashtirish asosida yagona
axborot muhitini yaratish dasturi joriy etilmoqda. B
ugungi kunda o‘qituvchilar ta’lim
jarayonida axborot texnologiyalarini o‘quv faoliyatining quyidagi turlarida qo‘llamoqda:
yangi nazariy materiallarni o‘rganish va bayon etishda; komputer dasturlaridan
foydalanib, virtual laboratoriya ishlarini o‘tkazishda; o‘rganilgan o‘quv materialini
mustahkamlash, nazorat qilish va tekshirishda; talabalarning mustaqil ishlarida; ochiq
darslar, telekonferensiyalar, audiokonferensiyalar, namunaviy mashg‘ulotlarni
o‘tkazishda.
Axborot va kommunikatsiya texnologiyalari ma’lum didaktik imkoniyatlarga ega.
Axborot va kommunikatsiya texnologiyalarining didaktik imkoniyatlaridan foydalanish
ta’lim jarayonini jadallashtirishga, shuningdek ta’lim oluvchilarning aqliy qobiliyatini
rivojlantirishga, bilish faoliyatini faollashtirishga, bilimlarni mustaqil egallashga
yo‘naltirilgan metodikalarni yaratishga zamin tug‘diradi. Axborot va kommunikatsiya
texnologiyalarining didaktik imkoniyatlari qatoriga quyidagilarni kiritish mumkin:
-axboro
t va kommunikatsiya texnologiyalari ham foydalanuvchilar o‘rtasida
interfaol muloqot o‘rnatish(bu interfaol muloqot shu bilan xarakterliki, bunda
foydalanuvchining har bir so‘roviga sistema javob qaytaradi va aksincha, sistema
“replikasi” foydalanuvchidan ma’lum ishni amalga oshirishni talab etadi);
-
o‘rganilayotgan ob’yekt, jarayon haqidagi o‘quv axborotlarini komputerda aks
ettirish(ekranda yaqqol ko‘rsatish: o‘rganilayotgan ob’yektni, uning tarkibiy qismlarini
yoki ularning modellarini; jarayonni yoki uning modelini, shu jumladan, uning real
olamda bevosita ko‘rinmaydigan qismi modelini; o‘rganilayotgan jarayonning tadqiq
etilayotgan qonuniyatini grafik talqin etish);
-
o‘rganilayotgan yoki tadqiq etilayotgan ob’yektlar, ularning o‘zaro munosabatlari,
real, shuningdek virtual sharoitda yuz beradigan hodisalar, jarayonlarni komputer
yordamida modellashtirish;
-
taqdim etilayotgan o‘quv materialini tasvirlar yordamida tushuntirish;
- gipermedia asosida axborotlarni taqdim etish;
-katta hajmdagi axborotlarni arxivlash va saqlash;
-hisoblash, axborot-izlash faoliyati jarayonini avtomatlashtirish;
-tajriba-
sinovlarni yoki ularning elementlarini o‘quv jarayonida ko‘p marta
takrorlash, tajriba natijalarini qayta ishlash;
-
o‘quv faoliyati va bilimlarni o‘zlashtirish
natijalarini nazorat qilishning axborot-
metodik ta’minoti jarayonini avtomatlashtirish va boshqarish.
Xulosa qilib aytishimiz mumkinki, oliy ta’lim muassasalari va ulardagi o‘quv
-
tarbiya jarayonini modernizatsiyalash, pedagog mutaxassislar tayyorlash tizimi sifat
–
monitoringini oshirish, bo‘lajak o‘qituvchilarni zamonaviy kasbiy bilim, malaka va
ko‘nikmalar bilan qurollantirish, ularda kasbiy faoliyatga nisbatan akmeologik
motivatsiyani shakllantirish pedagog mutaxassislarning kreativ kompetentligini
rivojlantirish jarayonidagi muhim vazifalardan sanaladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
:
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “2019
-2021-
yillarda O‘zbekistonda
Respublikasini innovatsion rivojlantirish strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risida” 2018
-yil
21-sentabr,PF-5544-son Farmoni.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2023) / ISSN 2181-1415
213
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Yoshlarni ma’naviy
-axloqiy va
jismoniy barkamol etib tarbiyalash, ularga ta’lim
-tarbiya berish tizimini sifat jihatidan
yangi bosqichga ko‘tarish chora
-
tadbirlari to‘g ‘risida” gi PQ
-3907-sonli Qarori. Xalq
so‘zi 2018
-yil 15-avgust.
3. R.J.Ish
muxamedov, Innovatsion texnologiyalar yordamida ta’lim samaradorligini
oshirish yo‘llari. –
T.: TDPU, 2005-y.
4. N.Fayzullaeva, Pedagogik bilimlar
–
o‘qituvchi kasbiy mahoratining nazariy asosi
//Uzluksiz ta’lim j. –
T.: 2006. 6-son.
–
102-b.
4
. Кларин М.
В. Инновационные модели обучения. Исследование мирового
опыта. Монография. М: Луч, 2016. 640 с.
6. Karimova, M. O., & Saidullaeva, A. R. (2020). Pedagogical basis of the use of
universal and national values in the spiritual and moral education of children in the
family. PalArch's Journal of Archaeology of Egypt/Egyptology, 17(7), 8547-8555.
7. Karimova, M., & Tuychieva, R. (2019). THE PEDAGOGICAL BASICS OF TRAINING
STUDENTS FOR PROFESSIONAL, MORAL AND EDUCATIONAL FUNCTION. Scientific
Bulletin of Namangan State University, 1(10), 311-317.
8
. Никитин О. Д. Развитие креативности как основа профессиональной
подготовки студентов педагогических вузов: автореф. дис. ... канд. пед. наук.
-
М.,
2009. -
22 с
9
. Утёмов В.В., Зинковкина М.М., Горев П.М. Педагогика креативности:
прикладной курс научного творчества. / Учеб. пособие.
-
Киров: АНОО
«Межрегиональный ЦИТО», 2013.
-
С. 212.
