https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
317
OʻZBEK VA RUS TILIDA BOʻGʻIN KOʻCHIRISH QOIDALARI
Andijon Davlat chet tillari instituti
talabasi Shamsiddinova Ma’sumaxon Zohidjon qizi
Ilmiy maslahatchi: Abdullayev Sirojiddin Shaxsultanovich
Annotatsiya: Oʻzbek va rus tillari – ikki turli til oilasiga mansub boʻlishiga
qaramay, yozma nutqda boʻgʻin koʻchirish qoidalari muhim oʻrin tutadi. Ushbu
maqolada ikki tildagi boʻgʻin tuzilishi va ularni satr oxirida qanday koʻchirish
mumkinligi tahlil qilinadi, oʻxshash va farqli jihatlar ko‘rib chiqiladi hamda
amaliy misollar orqali tushuntiriladi.
Kalit so‘zlar: boʻgʻin, fonetika, morfologiya, talaffuz, imlo, satrdan satrga
koʻchirish, fonetik birlik, so‘z tuzilishi, savodxonlik, yozma nutq, til qiyosiy tahlili.
Аннотация: Узбекский и русский языки относятся к разным
языковым семьям, однако в письменной речи правила переноса слогов играют
важную роль. В данной статье рассматриваются особенности слогового
строения в обоих языках и анализируются правила переноса слогов в конце
строки. Также обсуждаются сходства и различия между двумя языками,
приводятся практические примеры.
Ключевые слова: слог, фонетика, морфология, произношение,
орфография, перенос слов, фонетическая единица, структура слова,
грамотность, письменная речь, сопоставительный анализ языков.
Annotation: Uzbek and Russian languages belong to different language
families, yet syllable hyphenation rules play an important role in written speech.
This article analyzes the structure of syllables in both languages and examines how
words can be divided at the end of a line. It also compares similarities and
differences between the two languages and provides practical examples.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
318
Keywords: syllable, phonetics, morphology, pronunciation, spelling, word
hyphenation, phonetic unit, word structure, literacy, written speech, comparative
linguistics.
Til – inson tafakkurining ifoda vositasi, jamiyat taraqqiyotining ajralmas
qismi sifatida doimiy rivojlanib boradi. Har bir tilning oʻziga xos fonetik tizimi,
talaffuz xususiyatlari va yozuvga oid meʼyorlari mavjud. Ayniqsa, matn tuzishda,
jumlalarni satrga sigʻdirishda yoki soʻzlarni boʻlib yozishda, yaʼni boʻgʻin
koʻchirish qoidalariga amal qilish til madaniyatining muhim omilidir. Tilshunos
M. Qodirov yozadi: “So‘zni satrdan satrga ko‘chirishda, eng avvalo, uning
morfologik yaxlitligiga e’tibor berish zarur, bu savodli yozuvning mezonidir”.
Boʻgʻin koʻchirishga oid qoidalarni bilish, ayniqsa, matn tahriri bilan
shugʻullanuvchilar, muharrirlar, oʻqituvchilar hamda talabalar uchun zarurdir.
Shuningdek, ushbu bilimlar umumtaʼlim maktablari va OTMlarda til oʻqitish
jarayonida ham dolzarb ahamiyat kasb etadi.
Boʻgʻin – bu talaffuzdagi eng kichik tovush birligi boʻlib, u bir yoki bir
nechta tovushdan tashkil topadi. Akademik Ibrohim G‘afurov taʼkidlaganidek:
“Boʻgʻin — bu talaffuzning eng kichik ritmik birligi bo‘lib, u so‘zning tabiiy
ohangdorligiga xizmat qiladi”.
Har bir soʻz kamida bitta boʻgʻindan iborat boʻladi.
Boʻgʻinlar nutqni ritmik ravishda talaffuz qilishga yordam beradi. Fonetika fanida
boʻgʻinlar, asosan, unli tovush atrofida shakllanadi, yaʼni har bir boʻgʻinda kamida
bitta unli tovush boʻlishi shart. O‘zbek tilshunosi S. Sirojiddinov qayd etadi:
“Bo‘g‘inni aniqlashda unli tovush markaziy o‘rinda turadi, bu esa talaffuz va yozuv
o‘rtasida uyg‘unlikni ta’minlaydi”.
Masalan, oʻzbek tilidagi “kitob” soʻzi ikki boʻgʻindan iborat: ki-tob, rus
tilidagi “школа” soʻzi ham xuddi shunday ikki boʻgʻinga boʻlinadi: шко-ла.
1
M. Qodirov, “O‘zbek tilining grafikasi va imlosi”, 2014.
2
I. G‘afurov, “Til va tafakkur”, 2002
.
3
S. Sirojiddinov, “O‘zbek tilining nazariy asoslari”, 2001
.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
319
Boʻgʻinlar turli tillarda turlicha tasniflanadi. Odatda, quyidagi turlarga
ajratiladi:
Ochiq boʻgʻin – unli bilan tugagan boʻgʻin (masalan, bo-la),
Yopiq boʻgʻin – undosh bilan tugagan boʻgʻin (masalan, mak-tab),
Tarkibiga koʻra – bitta tovushli boʻgʻin (masalan, o), ikki yoki undan ortiq tovushli
boʻgʻinlar (masalan, do‘st).
Oʻzbek va rus tillarida boʻgʻin shakllanishida ayrim umumiyliklar mavjud
boʻlsa-da, ularni yozuvda – xususan, satrdan satrga koʻchirishda – farqlar yuzaga
chiqadi. Boʻgʻin va soʻz boʻlish qoidalarining mazmunini chuqur tushunish uchun
har ikkala til boʻyicha alohida koʻrib chiqish lozim.
Oʻzbek tilida boʻgʻin koʻchirish qoidalari, asosan, fonetik va morfologik
qonuniyatlarga asoslanadi. Soʻzlarni satrdan satrga koʻchirayotganda, talaffuzga
mos boʻlgan boʻgʻin chegarasidan ajratish zarur. Bunda asosiy eʼtibor soʻzning
tabiiy talaffuzi va oʻqilishi buzilmasligiga qaratiladi.
Asosiy qoidalar:
1. Soʻzlar faqat boʻgʻin chegarasida koʻchiriladi.
Masalan: ki-tob, mu-al-lim, daf-tar.
2. Bitta harf satrda yolgʻiz qoldirilmaydi.
Notoʻgʻri:
o-
lim
Toʻgʻri:
ki-
tob
3. Qoʻsh undoshlar (sh, ch, ng) ajratilmaydi.
Masalan: ishchi → ish-chi
4. Qo‘shimchali so‘zlarda qo‘shimchani alohida bo‘g‘inga ajratish mumkin, lekin
talaffuz buzilmasligi kerak.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
320
Masalan: o‘qituvchi → o‘-qi-tuv-chi.
Oʻzbek tilida bo‘g‘in koʻchirishda morfologik birliklarni buzmaslikka harakat
qilinadi. Ayniqsa, qoʻshimchalar yoki soʻz ildizlari notoʻgʻri boʻlinmasligi lozim.
Tilshunos X. Yo‘ldoshev yozadi: “Matnni grafik jihatdan to‘g‘ri tashkil etish — bu
savodxonlikning belgisi. Bo‘g‘inli ko‘chirish bu jihatdan muhim vositadir”.
Rus tilida boʻgʻin koʻchirish qoidalari ham talaffuzga asoslangan boʻlib,
so‘zlarni satrga to‘g‘ri joylashtirishda muhim rol o‘ynaydi. Rus tili fonetikasi
boʻyicha boʻgʻinlar, asosan, unli tovush atrofida shakllanadi va ushbu tilning oʻziga
xos tovush tizimi boʻgʻinlarni boʻlishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Asosiy qoidalar:
1. Boʻgʻin chegarasida koʻchirish talab qilinadi.
Masalan: мо-ло-дец, у-че-ник, ко-ро-ва.
2. Bitta harf alohida satrda qolmaydi.
Notoʻgʻri:
У-
че-ник
Toʻgʻri:
уче-ник.
3. Undoshlar guruhi boʻlganda, talaffuzga qarab ajratiladi.
Masalan: стр-ана emas, стра-на.
4. So‘zlar tarkibidagi qo‘sh undoshlar (двойные согласные) harflar ajratilishi
mumkin, lekin talaffuz buzilmasligi kerak.
Masalan: касса → кас-са
5. Prefiksli va qoʻshimchali soʻzlarda morfologik birliklar buzilmasligi maqsadga
muvofiq, ammo talaffuzga tayaniladi.
Masalan: рас-сказ, по-дру-га.
4
X. Yo‘ldoshev, “O‘zbek tili morfologiyasi”, 2010
.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
321
Oʻzbek va rus tillaridagi boʻgʻin koʻchirish qoidalari fonetik asoslarga
tayansa-da, har ikkala tilning fonologik tizimi va morfologik tuzilishidagi farqlar
tufayli ayrim oʻxshashlik va tafovutlar mavjud.
Oʻxshash jihatlar:
1. Har ikkala tilda ham soʻz faqat boʻgʻin chegarasida koʻchiriladi.
2. Bitta harfni satrda qoldirib ketish taqiqlanadi.
3. Talaffuzga xos boʻgʻin tuzilishiga eʼtibor qaratiladi.
4. Morfologik birliklar (ildiz, qoʻshimcha) imkon qadar saqlanadi.
Farqli jihatlar:
Bu jihatlar har ikki tilning oʻziga xos fonetik va morfologik tizimidan kelib chiqadi.
Oʻzbek tilida soʻzlar, asosan, agglyutinativ (qoʻshimchalar tizimi kuchli) bo‘lsa,
rus tilida flektiv (so‘z shakllari oʻzgaruvchan) tuzilish hukmron.
Boʻgʻin koʻchirish qoidalarini bilish nafaqat imlo madaniyatini oshiradi, balki matn
bilan ishlashda, xususan, tahrir qilish, maketlash va nashriyot ishlarida ancha
yengillik yaratadi. Har bir til foydalanuvchisi oʻz tilining ushbu fonetik
meʼyorlariga eʼtiborli bo‘lishi kerak. Boʻgʻin koʻchirish – bu nafaqat yozuv
texnikasining, balki til madaniyatining ajralmas qismi sanaladi. Oʻzbek va rus
tillarida boʻgʻin tuzilishi va ularni satr oxirida qanday ajratish borasida
umumiyliklar koʻp boʻlsa-da, fonetik va morfologik xususiyatlari tufayli farqlari
ham mavjud. Oʻzbek tilida bo‘g‘in koʻchirishda soʻzning morfologik tuzilishiga,
yaʼni ildiz va qoʻshimchalarning yaxlitligiga eʼtibor beriladi, rus tilida esa urg‘u va
talaffuz oʻzgarishlari koʻproq hisobga olinadi. Har ikkala tilda ham asosiy tamoyil
— bo‘g‘inni talaffuzga mos holda ajratish, satr oxirida bitta harfni qoldirmaslik va
so‘zning ma’noviy yaxlitligini saqlab qolishdir. Mazkur qoidalarning amaliy
qo‘llanilishi matn bilan ishlash jarayonini yengillashtirib, adabiy normaga mos
yozishni ta’minlaydi. Shuningdek, bu bilimlar o‘quvchilarda savodxonlikni
oshirish, matnni grafik jihatdan to‘g‘ri tashkil etish ko‘nikmasini shakllantirishda
muhim ahamiyatga ega.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
322
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1. G‘aniev I. O‘zbek tilining fonetikasiga kirish. – Toshkent: Fan, 2018.
2. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Terminologiya
markazi. O‘zbek tili imlo qoidalari. – T.: O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi, 2020.
3. Касаткин Л. Л. и др. Русская фонетика. – Москва: Просвещение, 2016.
4. Институт русского языка РАН. Орфографический словарь русского языка.
– Москва: АСТ, 2020.
5. Зализняк Л. Русская орфография и пунктуация. – Москва: Наука, 2014.
