https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
311
ZAMONAVIY O’ZBEK TILIDAGI YANGI SO’ZLAR VA ATAMALAR
Andijon Davlat chet tillari institute Talabasi
To‘g‘anboyeva Nilufar Shukurjon qizi
Ilmiy maslahatchi: Abdullayev Sirojiddin Shaxsultanovich
Annotatsiya: mazkur maqolada zamonaviy o‘zbek tilidagi yangi so‘zlar va
atamalar masalasi yoritilgan. Unda neologizmlarning yuzaga kelish sabablari,
ularning turlari, kelib chiqish manbalari, sohaga oid taqsimoti va jamiyatga ta’siri
tahlil qilingan. Tilshunoslik nazariyasi asosida yangi so‘zlar qanday shakllanishi
va ularni to‘g‘ri qo‘llash muhimligi asoslab berilgan.
Kalit so’zlar: zamonaviy o‘zbek tili, yangi so‘zlar, neologizm, atamalar,
o‘zlashma so‘zlar, lingvistik omillar, til taraqqiyoti, chet tillar ta’siri
Аннотация: в данной статье рассматривается проблема новых слов и
терминов в современном узбекском языке. Анализируются причины
появления неологизмов, их типы, источники заимствования, распределение
по сферам и влияние на общество. Подчёркивается важность правильного
употребления новых слов в соответствии с нормами узбекского
литературного языка.
Ключевые слова: современный узбекский язык, новые слова, неологизмы,
термины, заимствованные слова, лингвистические факторы, развитие
языка, влияние иностранных языков
Annotation: this article explores the issue of new words and terms in the
modern Uzbek language. It analyzes the reasons behind the emergence of
neologisms, their types, sources of borrowing, field-specific distribution, and their
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
312
impact on society. The importance of using these new terms in accordance with the
norms of the Uzbek literary language is emphasized.
Keywords: modern Uzbek language, new words, neologisms, terminology,
loanwords, linguistic factors, language development, influence of foreign
languages
Har bir millatning madaniyati va tafakkuri, avvalo, uning tilida mujassam
bo‘ladi. Tildagi har qanday o‘zgarish, yangilanish jamiyatdagi ijtimoiy, siyosiy,
texnologik taraqqiyotlar bilan chambarchas bog‘liq. O‘zbek tili ham o‘zining uzoq
tarixiy rivojlanish jarayonida ko‘plab o‘zgarishlarni boshdan kechirgan, ayniqsa,
bu rivojlanish davrida, XXI asrda, globalizatsiya, axborot texnologiyalarining keng
tarqalishi natijasida yangi so‘zlar va atamalar paydo bo'lmoqda. Bu yangilanishlar
texnologiya, internet, siyosat, madaniyat, iqtisodiyot kabi sohalarning taraqqiyoti
bilan bog‘liq.
Neologizmlar deb tilga yangi kirib kelgan, ilgari mavjud bo‘lmagan yoki
ma’lum darajada yangicha ma’no kasb etgan so‘z va atamalarga aytiladi. Yangi
so‘zlarning paydo bo‘lishi tabiiy jarayon bo‘lib, u tilning doimiy rivojlanib
borayotganligidan dalolat beradi. Bu jarayon ayniqsa zamonaviy jamiyatda texnika
va texnologiyalar, yangi ilmiy kashfiyotlar, ijtimoiy hodisalar, internet
madaniyatining keng tarqalishi natijasida jadallashdi. Neologizmlarning
shakllanishida ikki asosiy omil muhim rol o‘ynaydi. Bular: ekstralingvistik va
intralingvistik omillar.
Ekstralingvistik omillar (tashqi sabablar): bular orasiga texnologik
taraqqiyot, xalqaro aloqalarning kuchayishi, internet, ijtimoiy tarmoqlarning
ta’siri, xorijiy madaniyatlar bilan aloqa kabi omillar kiradi. Masalan, “onlayn dars”,
“videoqo‘ng‘iroq”, “platforma”, “ilova”, “target”, “kontent” kabi atamalar
bevosita global taraqqiyot mahsuli sifatida tilga kirib keldi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
313
Intralingvistik omillar (ichki sabablar): tilning o‘z qonun-qoidalari asosida
yangi so‘zlar yaratish — bu o‘zbek tilining o‘zida mavjud morfologik va leksik
imkoniyatlardan foydalanish orqali amalga oshadi. Masalan, “raqamlashtirish”,
“axborot maydoni”, “ko‘p funksiyali qurilma”, kabi iboralar.
Zamonaviy o‘zbek tilidagi yangi so‘zlarni ikki guruhga ajratish mumkin:
•
O‘zlashtirilgan so‘zlar — bu chet tillardan, ayniqsa ingliz tilidan kirib
kelayotgan so‘zlar: “kompyuter”, “startup”, “bloger”, “deadline”, “server”,
“repost”.
•
Yaratilgan so‘zlar — bu o‘zbek tilida mavjud bo‘lgan birliklar asosida
yangicha iboralar, terminlar hosil qilish: “raqamli iqtisodiyot”, “sun’iy
intellekt”, “ijtimoiy tarmoq”, “ilmiy-innovatsion tizim”.
Ba’zi hollarda o‘zlashtirilgan so‘zlar o‘zbek fonetik va morfologik qoidalariga
moslashtiriladi, masalan: “blogerlik”, “postlash”.
Chet tillaridan o‘zlashmalar va ularning moslashuvi: zamonaviy o‘zbek
tiliga eng ko‘p so‘z ingliz tilidan kirib kelmoqda. Ularning ayrimlari bevosita
(to‘g‘ridan-to‘g‘ri), ayrimlari esa tarjima asosida o‘zlashtirilmoqda. Ilmiy
yondashuvda muhim jihatlardan biri – terminlarning o‘zbek tili qonuniyatlariga
moslashtirilgan shaklda qo‘llanishini ta’minlashdir. Aks holda, tilshunoslar til
madaniyatiga salbiy ta’sir va chalkashliklar yuzaga kelishini ta’kidlaydilar.
Shuning uchun har bir yangi atama o‘zbek tiliga uyg‘un, ravon va tushunarli
shaklda ifodalanishi zarur.
Yangi so‘zlarning sohalar bo‘yicha taqsimoti: bugungi kunda yangi so‘zlar
asosan quyidagi sohalarda ko‘p uchramoqda:
•
Ijtimoiy tarmoqlar: kontent, trend, follower, like, storiеs
•
Iqtisodiyot va moliya: frilans, kriptovalyuta, brending, startap, marketing
•
Ta’lim: onlayn dars, vebinar, test platformasi, STEAM-ta’lim
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
314
•
Sog‘liqni saqlash: karantin, izolyatsiya, vaksinatsiya, infodemiya,
pandemiya
•
Texnologik taraqqiyot (masalan: “smartfon”, “bloger”, “videoqo‘ng‘iroq”)
•
Ijtimoiy va siyosiy o‘zgarishlar (“karantin”, “pandemiya”, “onlayn
ta’lim”)X5B
•
Chet tillar, ayniqsa ingliz tilidan so‘zlar kirib kelishi (“startup”, “target”,
“deadline”)
•
Ichki ehtiyoj — eski so‘zlar yetarli bo‘lmaganida yangi iboralar yaratiladi
(“to‘lov tizimi”, “mobil ilova”)
Neologizmlarning shakllanishi nafaqat til ichidagi ehtiyoj, balki jamiyatdagi
madaniy, iqtisodiy va siyosiy o‘zgarishlar bilan bevosita bog‘liq. Masalan, internet
texnologiyalarining keng tarqalishi natijasida “onlayn”, “blog”, “kontent”,
“straim” kabi tushunchalar o‘zbek tilida kundalik iste’molga kirib keldi. Ular
zamonaviy texnologiyalar vositasida yuzaga kelgan yangi madaniy muhit
ifodachilaridir. Shuningdek, zamonaviy yoshlar tilida keng uchrayotgan “kringe”,
“frilans” kabi atamalar jamiyatdagi yangi ijtimoiy-iqtisodiy qatlamlar
shakllanayotganini ko‘rsatadi. Bu holat Pirmatova D. Ulug‘bek qizining fikricha,
“tilimizda mavjud bo‘lmagan yangi tushunchalarni ifodalash uchun lozim bo‘lgan
atamalar o‘zlashtirilishiga sabab bo‘lmoqda”.
madaniyatlararo ta’sir kuchayadi, bu esa tilning rivojlanishiga sabab bo‘lsa-da,
ba’zida milliylik mezonlariga zid tushunchalarning ham kirib kelishiga olib keladi.
Shu bois neologizmlarni tanlashda selektiv, ehtiyotkorlik bilan yondashish muhim
hisoblanadi.
Neologizmlarning tarjima va qabul jarayoni murakkab bosqichlar hisoblanadi.
So‘nggi yillarda o‘zbek tiliga xorijiy tillardan, xususan ingliz tilidan kirib
1
Pirmatova D. U. O‘zbek adabiy tiliga chet tillaridan o‘zlashayotgan terminlar masalasi. — in-academy.uz, 2023
– 2-bet
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
315
kelayotgan so‘zlar soni sezilarli darajada ortdi. Ushbu leksik birliklar
o‘zlashtirilayotganda ularning ma’nodosh variantlarini yaratish yoki tarjima
asosida moslashtirish zarurati tug‘iladi. Masalan, “deadline” so‘zining “so‘nggi
muddat”, “feedback” so‘zining “aloqa fikri” tarzida ifodalanishi bunga misol bo‘la
oladi. Tilshunos Go‘zal Qo‘ziboyevaning ta’kidlashicha: “Har qanday yangi atama
xalq tiliga singishi uchun uning ma’nosi ravshan, talaffuzi qulay va ko‘p
ishlatiladigan bo‘lishi lozim”.
Shuningdek, tarjima jarayonida so‘zlar semantik
jihatdan o‘zgarib boradi. Nizamova Salomat o‘z tadqiqotida shunday deydi:
“Yangi siyosiy va texnologik neologizmlarni tarjima qilishda ular turg‘un atamaga
aylanishiga qadar muqobil variantlar sinovdan o‘tadi”.
yaratish jarayonining murakkab, ammo zarur bosqich ekanligini ko‘rsatadi.
Yangi so‘zlarning to‘g‘ri va o‘rinli ishlatilishi til madaniyati uchun juda muhim.
Har bir yangi atama o‘zbek tilining ichki qonun-qoidalariga moslashtirilib
qo‘llanilsa, til boyiydi va ravshanlashadi. Aks holda, chalkashliklar, noto‘g‘ri
talaffuz va tushunmovchiliklar paydo bo‘ladi. Yangi atamalar, agar ular o‘zbek
tilining grammatik va leksik qonuniyatlariga moslashsa, tilni boyitadi,
zamonaviylashtiradi va xalqaro muloqotga mos qiladi. Biroq, ba’zi hollarda so‘zlar
to‘g‘ridan-to‘g‘ri tarjima qilinmaydi yoki chalkash ishlatiladi. Bu esa til
madaniyatiga salbiy ta’sir o‘tkazishi, tilda sun’iylik va rasmiylikni kuchaytirishi
mumkin. Shuning uchun, tilshunoslar yangi atamalarning muvofiqligini, to‘g‘ri
talaffuz va yozuvini nazorat qilishlari, ularni o‘zbek adabiy tiliga moslashtirishga
intilishlari lozim.
Zamonaviy o‘zbek tilidagi yangi so‘zlar va atamalar – bu til rivojining muhim
ko‘rsatkichi. Bu jarayonni nazorat ostida olib borish, ilmiy asosda tahlil qilish,
yangiliklarni ommalashtirish orqali o‘zbek tili nafaqat boyiydi, balki zamon bilan
2
Qo‘ziboyeva G. S. Tilimizga kirib kelgan neologizmlar va ularning tahlili. — “Ilmiy izlanishlar”, 2022 – 4-5-
betlar
3
Nizamova S. Amerika matbuotidagi neologizmlarni tarjima qilishning o‘ziga xos xususiyatlari. — “ORIENS”
ilmiy jurnali, 2023 – 7-8-betlar
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
316
hamnafas tilga aylanishi ta’minlanadi. Ayniqsa, yoshlar va ziyolilar bu jarayonda
yetakchi rol o‘ynashlari, milliy tilimizning zamonaviy yuzini shakllantirishga hissa
qo‘shishlari lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
D. Jo‘raqulova, “Zamonaviy til va atamalar”, Toshkent, 2022
2.
A. Karimov, “Axborot texnologiyalari va tilga ta’siri”, 2023
“O‘zbek tilidagi neologizmlarning ekstralingvistik va intralingvistik omillari” —
in-academy.2023
3.
“O‘zbek adabiy tiliga chet tillaridan o‘zlashayotgan terminlar masalasi” —
in-academy.uz
4.
– O‘zbek tiliga oid maqolalar portali
5.
Qo‘ziboyeva G. S. Tilimizga kirib kelgan neologizmlar va ularning tahlili.
— “Ilmiy izlanishlar”, 2022.
6.
Nizamova S. Amerika matbuotidagi neologizmlarni tarjima qilishning
o‘ziga xos xususiyatlari. — “ORIENS” ilmiy jurnali, 2023.
7.
Pirmatova D. U. O‘zbek adabiy tiliga chet tillaridan o‘zlashayotgan
terminlar masalasi. — in-academy.uz, 2023.
8.
Abjalova M. O‘zbek tiliga xorijiy tillardan kirib kelgan iqtisodiy va biznes
sohadagi neologizmlar. — ResearchGate, 2022.
9.
Sobirova N. Ingliz va o‘zbek tillaridagi ilova qurilmalar tipologiyasi. —
BuxDU, 2023.
