https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
168
OMONIMLARING OʻZBEK VA RUS TILLARIDAGI QIYOSIY TAHLILI
Andijon davlat chet tillari institute talabasi
Tursunaliyeva Dilafroʻzxon Rahmatjon qizi
Ilmiy maslahatchi: Abdullayev Sirojiddin Shaxsultanovich
Annotatsiya: Maqolada rus va o‘zbek tillaridagi omonimlarning semantik,
fonetik va grammatik xususiyatlari keng qamrovli tarzda tahlil qilingan.
Omonimlarning shakllanish mexanizmlari, ularning lug‘aviy tizimdagi o‘rni va
xalq tafakkuridagi ifodalanish shakllari izohlangan. Shuningdek, har ikki til uchun
umumiy va farqli xususiyatlar qiyosiy tahlil asosida ko‘rsatib berilgan.
Tilshunoslarning nazariy qarashlari asosida omonimlarning nutqdagi roli, estetik
hamda uslubiy imkoniyatlari ochib berilgan.
Аннотация:
В
статье
всесторонне
проанализированы
семантические, фонетические и грамматические особенности омонимов в
русском и узбекском языках. Рассмотрены механизмы формирования
омонимов, их роль в лексической системе и формы отражения в народном
мышлении. Также проведено сравнительное исследование общих и
отличительных черт омонимов в обоих языках. На основе теоретических
взглядов лингвистов раскрыты роль омонимов в речи, их эстетические и
стилистические возможности.
Annotation: The article provides a comprehensive analysis of the semantic,
phonetic, and grammatical features of homonyms in the Russian and Uzbek
languages. It discusses the mechanisms of homonym formation, their role in the
lexical system, and their reflection in popular consciousness. A comparative
analysis of the common and distinctive features of homonyms in both languages is
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
169
also presented. Based on linguistic theories, the article reveals the role of
homonyms in speech, as well as their aesthetic and stylistic potential.
Kalit so‘zlar: Omonim, semantika, fonetika, polisemantika, leksik tizim,
qiyosiy tahlil, grammatik birlik, madaniy tafakkur, xalq og‘zaki ijodi.
Ключевые слова: Омоним, семантика, фонетика, полисемия,
лексическая система, сравнительный анализ, грамматическая единица,
культурное мышление, народное устное творчество.
Keywords: Homonym, semantics, phonetics, polysemy, lexical system,
comparative analysis, grammatical unit, cultural thinking, folk oral creativity.
Til — inson tafakkuri va madaniyatining eng muhim ifoda vositasidir.
Tilshunoslik fanida so‘zlarning ma’nolari va ularning shakl jihatdan o‘zaro
munosabatlari muhim tadqiqot ob’ekti hisoblanadi. Shunday hodisalardan biri —
omonimlardir. Omonimlar tilda alohida ahamiyatga ega bo‘lib, ular muloqot
jarayonining tabiiy boyishini ta’minlaydi. Rus va o‘zbek tillarida omonimlar o‘ziga
xos tarzda shakllangan va har ikki tilda ham semantik hamda grammatik tizimning
faol qismini tashkil etadi.
Mazkur maqolada rus va o‘zbek tillaridagi omonimlarning o‘rni, xususiyatlari,
shakllanish sabablari hamda ularning qiyosiy jihatlari chuqur ilmiy asosda tahlil
qilinadi.
Omonim tushunchasining nazariy asoslari.
Omonimlar (yunoncha homos — “bir xil” va onoma — “ism”) — shakli bir xil,
ma’nosi esa mutlaqo farq qiladigan so‘zlar sifatida izohlanadi
1
Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов. — Москва: Советская энциклопедия, 1966 – 123 c
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
170
Tilshunoslikda omonimlar polisemantizm bilan farqlanadi: polisemantik
so‘zlarda ma’nolar o‘zaro semantik aloqada bo‘lsa, omonimlarda bu aloqa mavjud
emas.
Masalan:
Rus tilida: Коса — o‘roq, коса — soch o‘rimi.
мир (tinchlik) – мир (dunyo).
O‘zbek tilida: Oy — osmon jismi va oy — kalendardagi muddat.
Gul (o‘simlik) – gul (bezakli naqsh).
Qo‘l (tana a’zosi) – qo‘l (hudud yoki yer birligi).
Akademik V.V. Vinogradov omonimlarni uch asosiy turga ajratadi:
a) To‘liq omonimlar—Барак (turar joy turi) – барак (harbiy lager).
b) Qisman omonimlar—(faqat ayrim shakllarda o‘xshash) пишу (yozmoqdaman)
– пишу (ovqatni pishiryapman) – shaxs-yakun shakllari farqli bo‘lsa-da, yozmada
bir xil.
c) Kontekstual omonimlar (faqat ma’lum kontekstda omonimiya yuzaga keladi)—
ol (olmoq feʼli)– ol (sifat, rang); замок(eshik qulfi)–замок(qadimiy saroy).
O‘zbek tilshunosligida ham Sh.R. Mirzaev va M. Jo‘rayev omonimlarni
tasniflashda fonetik, morfologik va semantik mezonlarga asoslanadi.
Rus tilidagi omonimlarning o‘ziga xos xususiyatlari
Rus tilida omonimlar, ko‘pincha, fonetik o‘zgarishlar, qadimgi slavyan
ildizlarining rivojlanishi, so‘z yasalish jarayonlari va qisqarishlar natijasida yuzaga
keladi.
Shakllanish sabablari:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
171
–Fonetik o‘zgarishlar: tovush almashish va qisqarish.
–Leksik va grammatik moslashuvlar.
–Qadimgi va yangi so‘zlarning ustma-ust kelishi.
Misollar:
Лук — sabzavot (piyoz) va лук — kamon.
Брак — nikoh va брак — nuqsonli mahsulot.
Ласточка (qush nomi) – ласточка (nazokatli qizga nisbatan ishlatiladi).
Tasnifi:
Grammatik omonimlar: So‘zlar bir xil shaklda, lekin turli grammatik
kategoriyalarga mansub bo‘ladi (вести — fel va вести — ot).
Leksik omonimlar: Ma’no mutlaqo mustaqil, shakl o‘xshash.
Rus adabiyotida (masalan, Pushkin, Gogol asarlarida) omonimlar poetik vosita
sifatida keng qo‘llanadi.
O‘zbek tilidagi omonimlarning xususiyatlari
O‘zbek tilida omonimlarning shakllanishi ko‘proq tarixiy fonetik
rivojlanish, so‘z ma’nolarining kengayishi, qisqarishi va boshqa tillardan kirib
kelgan so‘zlarning o‘zlashuvi natijasida yuzaga keladi.
Shakllanish sabablari:
–Tarixiy fonetik o‘zgarishlar.
–Semantik kengayish va torayish.
–Arabcha, forscha va turkiy tillardan so‘z o‘zlashuvi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
172
Misollar:
Gul — o‘simlikning ochilgan qismi va gul — bezak.
Yuz — tana a’zosi va yuz — son (100).
Uch – (son) va uch – (harakat: uchmoq).
Bosh (inson bosh qismi) – bosh (biror narsaning boshlanishi).
Til (og‘izdagi aʼzo) – til (so‘zlashish vositasi).
Tasnifi:
Grammatik omonimlar: So‘zlar bir xil shaklda, lekin turli grammatik
kategoriyalarga mansub bo‘ladi (вести — fel va вести — ot).
Leksik omonimlar: Ma’no mutlaqo mustaqil, shakl o‘xshash.
Rus adabiyotida (masalan, Pushkin, Gogol asarlarida) omonimlar poetik vosita
sifatida keng qo‘llanadi.
Rus va o‘zbek tillaridagi omonimlarning qiyosiy tahlili
Mezoni
Rus tili
Oʻzbek tili
Shakllanish
Fonetik
oʻzgarishlar
asosiy
oʻrinda
Fonetik
va
semantik
oʻzgarishlar
birgalikda
Omonimlaring
manbasi
Qadimgi
slavyan
ildizlar,
yangi
til
oʻzgarishlari
Turk, arab, fors tillaridan
oʻzlashgan
Foydalanish
sohalari
Adabiy uslub, ogʻzaki
nutq, kinoya va poetik
maʼnoda
Adabiy
til,
maqollar-
topishmoqlar,
xalq
ogʻzaki ijodi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
173
Misollar
лук (kamon/piyoz),
ключ (kalit/buloq)
oy (osmon jismi/oy),
yuz (bashara/son)
Qiyosiy umumlashma:
Har ikki til omonimlarga boy bo‘lib, ular milliy tafakkur va madaniyatning
ajralmas qismi sifatida xizmat qiladi.
Rus tilida fonetik omonimlar ko‘proq tarqalgan bo‘lsa, o‘zbek tilida semantik
kengayish natijasida shakllangan omonimlar ko‘proq uchraydi.
Omonimlarning madaniy va tafakkurdagi o‘rni
Omonimlar xalq ijodining go‘zalligini oshiradi, so‘z o‘yinlari, maqollar,
topishmoqlar va she’riyatda ifoda imkoniyatlarini boyitadi.
O‘zbek tilida:
Topishmoqlarda:“Ko‘rdim, quyuq emas, olib yedi quyuq emas, o‘zi ham suv emas,
lekin suvsiz yasholmas.” (javobi: Oy — ikki ma’noli omonim).
Rus tilida:Pushkinning she’rlarida omonimlar ritmik va semantik o‘yin yaratishda
keng ishlatiladi.
Omonimlar til estetikasi va kommunikatsiya imkoniyatlarining kengayishida
muhim rol o‘ynaydi.
Omonimlar rus va o‘zbek tillarining leksik tizimida alohida o‘rin tutadi.
Ularning shakllanish jarayonlari va til tizimidagi funksiyalari o‘ziga xos va
qiziqarli tahlil ob’ektidir. Qiyosiy tahlil natijasida ma’lum bo‘ldiki, har bir tilning
tarixiy, madaniy va leksik rivojlanishi omonimlarning shakllanishida asosiy rol
o‘ynagan.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
174
Tilshunoslikda omonimlarni ilmiy tahlil qilish kelgusida lug‘aviy boylikni
chuqurroq o‘rganish va milliy tafakkur xususiyatlarini aniqlashda muhim ahamiyat
kasb etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов. — Москва:
Советская энциклопедия, 1966.
2.
Виноградов В.В. Русский язык. (Грамматическое учение о слове). —
Москва: Высшая школа, 1972.
3.
Мирзаев Ш.Р. O‘zbek tilida omonimlarning shakllanishi va ularning turlari.
— Toshkent: Fan, 1975.
4.
Jo‘rayev M. Hozirgi o‘zbek adabiy tili leksikologiyasi va frazeologiyasi. —
Toshkent: O‘qituvchi, 1992.
5.
Хоментовская Н.Б. Лексикология современного русского языка. —
Москва: Высшая школа, 1990.
6.
Сафаров Ш. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. — Toshkent: O‘zbekiston, 2005.
7.
Сайфуллаева З. Ўзбек тили лексикологияси ва омонимия масалалари.
— Тошкент: Фан, 1983.
8.
Ўзбекистон Миллий Энциклопедияси. 1–12-жилдлар. — Тошкент:
“Ўзбекистон миллий энциклопедияси” ДК, 2000–2007.
