https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
156
TURKIY TILLARDA SHEVASHUNOSLIK VA ADABIY TIL
ME’YORLARI
Andijon Davlat chet tillari instituti talabasi
Dadajonova Mohinur Mirzaolim qizi
Ilmiy maslahatchi: Abdullayev Sirojiddin Shaxsultanovich
Annotatsiya: Ushbu maqolada turkiy tillar doirasida shevashunoslik
masalalari, shevalarning tasnifi va ularning adabiy tilning shakllanishidagi o‘rni
va roli tahlil qilinadi. Shevalarning lingvistik xususiyatlari fonetik, leksik va
grammatik nuqtai nazardan tahlil qiinadi, adabiy til me’yorlariga ularning ta’siri
tarixiy va zamonaviy misollar asosida yoritib beriladi. Turkiy tillarning ichki
tafovutlari shevashunoslik yondashuvi orqali tushuntiriladi, adabiy tilning
normativ qoidalari va ularning shakllanish mexanizmlari yoritiladi. Maqola turkiy
tilshunoslik, dialektologiya va adabiy til nazariyasiga oid ilmiy izlanishlar uchun
muhim nazariy va amaliy manba bo‘lib xizmat qiladi.
Аннотация:
В
данной
статье
рассматриваются
вопросы
диалектологии в рамках тюркских языков, классификация диалектов и их
роль в формировании литературного языка. Лингвистические особенности
диалектов анализируются с фонетической, лексической и грамматической
точек зрения, а их влияние на нормы литературного языка освещается на
основе исторических и современных примеров. Внутренние различия
тюркских языков объясняются с позиции диалектологического подхода,
раскрываются нормативные правила литературного языка и механизмы их
формирования. Статья представляет собой важный теоретический и
практический источник для научных исследований в области тюркского
языкознания, диалектологии и теории литературного языка.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
157
Annotation: This article explores the issues of dialectology within the scope
of Turkic languages, the classification of dialects, and their role in the formation
of the literary language. The linguistic features of dialects are analyzed from
phonetic, lexical, and grammatical perspectives, and their influence on literary
language norms is illustrated through historical and contemporary examples. The
internal distinctions of Turkic languages are explained using a dialectological
approach, and the normative rules of the literary language along with their
formation mechanisms are described. The article serves as a valuable theoretical
and practical resource for scholarly research in Turkic linguistics, dialectology,
and literary language theory.
Kalit so‘zlar: Turkiy tillar, shevashunoslik, adabiy til, til me’yorlari, shevalar,
normativ til, dialekt, o‘zbek tili, tilshunoslik, adabiy til va sheva munosabati.
Ключевые слова: тюркские языки, диалектология, литературный язык,
языковые нормы, диалекты, нормативный язык, диалект, узбекский язык,
лингвистика, соотношение литературного языка и диалектов.
Keywords: Turkic languages, dialectology, literary language, language
norms, dialects, normative language, dialect, Uzbek language, linguistics,
relationship between literary language and dialects.
Turkiy tillar shevashunosligida mavjud bo’lgan ilmiy adabiyotlarda, sheva,
lahja, dialekt atamalari turlicha ma’nolarda qo’llanib kelinmoqda. Bu atamalarning
ma’nosi bir-biriga o‘xshashdir. Sheva so‘zining lug‘aviy ma’nosiga to’xtaladigan
bo’lsak, u forscha so’z bo’lib, ovoz, til, so’zlashish, yo’sin, ravish kabi ma’nolarni
bildiradi. Shevalar har bir tilning mintaqaviy o‘zgarishlarini aks ettiruvchi jonli
ko‘rinishlardir. Ular fonetik, morfologik, sintaktik va leksik xususiyatlari bilan
adabiy til me’yorlaridan farq qiladi. Har bir sheva tili rivojlanishining tarixiy
bosqichlari, mahalliy madaniyat va ijtimoiy omillar ta’sirida shakllangan o‘ziga
xos tizimiga egadir. Shevalarni o‘rganish orqali tilning qadimgi holatlari va
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
158
o‘zgarish jarayonlarini aniqlash, til taraqqiyoti haqida to‘liqroq tasavvur hosil
qilish mumkin bo‘ladi. Shu boisdan, shevashunoslik nafaqat dialektologiya
doirasidagi masala, balki umumiy tilshunoslik, tarixiy tilshunoslik va
etnolingvistik tadqiqotlar uchun ham muhim ilmiy manba vazifasini bajaradi.
Tilshunos olimlar "sheva" tushunchasini o’z ilmiy qarashlari asosida farqli
ravishda ta’riflashgan. Jumladan, mashhur olim V. V. Vinogradov shevani "bir
tilning hududiy ko‘rinishi bo‘lib, o‘zining fonetik, grammatik va leksik o‘ziga
xosliklari bilan farqlanuvchi nutq shakli"
deb ta’riflaydi. A. A. Reformatskiy esa
shevani "adabiy tildan farqlanuvchi, ammo o‘z ichki tizimiga ega bo‘lgan
mintaqaviy til shakli"
sifatida ko‘rsatgan. O‘zbek tilshunosi Sh. Sirojiddinovning
fikricha, "sheva xalqning turmush tarzini, tarixiy rivojlanishini va madaniy
xususiyatlarini aks ettiruvchi nutq shaklidir". Shuningdek, E. D. Polivanov
shevalarni tilning tirik va dinamik qatlami sifatida baholab, ular orqali tildagi
qadimiy elementlarni aniqlash mumkinligini ta’kidlagan. Umuman olganda,
olimlarning ta’riflaridan kelib chiqadiki, sheva nafaqat mintaqaviy farqlanish
vositasi, balki tilning tarixiy va ijtimoiy taraqqiyoti ifodasidir. “Lahja” arabcha soʻz
boʻlib, ravish, tarz , yoʻsin, sheva kabi maʼnolarini bildiradi. Lahja - bu bir tilning
hududiy yoki ijtimoiy guruhlarga xos bo‘lgan, fonetik, grammatik va leksik
jihatdan ozgina farqlanuvchi nutq shaklidir. Lahja, ko‘pincha, adabiy tildan
sezilarli darajada chetga chiqmaydi, balki mintaqaviy yoki guruhiy o‘ziga xoslik
sifatida namoyon bo‘ladi. Tilshunos A. A. Reformatskiy lahjani "bir til doirasida
mavjud bo‘lgan kichik fonetik va leksik farqlar tizimi"
Vinogradov esa lahjani shevaga nisbatan torroq qamrovli va adabiy tilga yaqinroq
nutq shakli sifatida tavsiflagan. Umuman olganda, lahja tilning mahalliy rang-
barangligini ifodalaydi va tilshunoslikda uni o‘rganish tildagi tabiiy rivojlanish
1
Виноградов В. В. Русский язык: грамматическое учение о слове. —
М.: Наука, 1986. —
С.
123.
2
Реформатский А. А. Введение в языковедение / под ред. В. А. Виноградова. —
5-
е изд., испр. —
М.:
Аспект Пресс, 2004. —
536 с.
3
Реформатский А. А. Введение в языковедение / под ред. В. А. Виноградова. —
5-
е изд., испр. —
М.:
Аспект Пресс, 2004. —
416
с.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
159
jarayonlarini aniqlash uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Dialekt - bir tilning
mintaqaviy yoki ijtimoiy guruhlarga xos, leksik, fonetik, grammatik va sintaktik
jihatdan farqlanuvchi nutq shaklidir. U tilning to‘liq tizimiga, adabiy normaga
nisbatan o‘ziga xos o‘zgarishlarni ifodalaydi, lekin u hali ham tilning umumiy
strukturasi va grammatikasi bilan bog‘liqdir. Dialektlar, asosan, geografik yoki
ijtimoiy omillar tufayli yuzaga keladi va ular ma’lum bir hududda yoki guruhda
ishlatiladi. Shevashunoslik, ya’ni dialektologiya, aynan tilning mahalliy
xususiyatlarini, ularning shakllanish va rivojlanish jarayonlarini ilmiy asosda
o‘rganadi. Turkiy tillar shevashunosligi sohasida yetuk olimlardan biri E. R.
Tenishev o’zining “Turkiy tillar dialektologiyasi asoslari” nomli asarida turkiy
tillarning dialektik tarkibini tahlil qilishda tarixiylik va tipologik yondashuvni
uyg‘unlashtirgan. Bundan tashqari, S. A. Baskakov shevalarning fonetik
o‘zgarishlari, morfologik shakllanishi va leksik xususiyatlarini tahlil qilib, turli
tarmoqlarning ichki rivojlanish bosqichlarini aniqlashga intilgan.
Adabiy til – keng ijtimoiy ehtiyojlarga xizmat qiladigan, ma'lum me’yor va
qoidalarga asoslangan, uslubiy jihatdan boy til shaklidir. Tarixiy jihatdan olganda,
har qanday adabiy til o‘zining boshlang‘ich manbayini shevalardan oladi. Shevalar
esa adabiy tilga nisbatan ko‘proq og‘zaki nutqning jonli shaklini, o‘ziga xos leksik,
fonetik va grammatik xususiyatlarini saqlab qolgan. Turkiy tillar tarixida adabiy
tilning shakllanishi har doim muayyan sheva bazasiga tayangan. Masalan, qadimgi
turkiy adabiy tili Orxon-Yenisey hududidagi qabilaviy shevalarga asoslangan
bo‘lsa, keyinchalik qarluq, qipchoq va o‘g‘uz shevalari turli adabiy tillarning
poydevoriga aylangan. Ayniqsa, O‘rta asr turkiy adabiy tillarida adabiy til va
shevalarning o‘zaro munosabati ijtimoiy-siyosiy sharoitlar bilan chambarchas
bog‘liq bo‘lgan. Adabiy tilning rivojlanishida shevalar muhim rol o‘ynagan: ular
adabiy tildagi leksik boylikni kengaytirgan, ma’lum fonetik va grammatik
shakllarni adabiy tilga olib kirgan. Shu bilan birga, adabiy til shevalar ta’sirini
chegaralashga intilgan va o‘zining umumxalq tiliga xos standartlarini
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
160
mustahkamlashga harakat qilgan. Do‘stqorayevning ta’kidlashicha, shevalardan
adabiy tilga kirib kelgan unsurlar ko‘pincha silliqlangan, normallashtirilgan holda
qabul qilingan.
Turkiy tillarda adabiy til me’yorlarining shakllanishi bevosita jamiyatning
ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi, madaniy va siyosiy hayoti bilan uzviy bog‘liq holda
kechgan. Til me’yorlarining shakllanishi til taraqqiyotining belgilovchi omili
bo‘lib, u tilning ifoda imkoniyatlarini kengaytirishga, uslubiy rang-baranglikni
ta’minlashga xizmat qilgan. O'. Qorayev turkiy adabiy tillarning shakllanish
tarixini quyidagi bosqichlarga ajratadi:
Qadimgi bosqich (VII–X asrlar): Orxon-Yenisey bitiklari adabiy til sifatida
qadimgi turkiy tilning shakllanganidan dalolat beradi. Bu bosqichda adabiy til
asosan epigrafik yodgorliklar orqali namoyon bo‘lgan.
O‘rta asr bosqichi (XI–XIV asrlar): Yusuf Xos Hojibning "Qutadg‘u bilig",
Mahmud Koshg‘ariyning "Dīwān lug‘āt at-Turk" kabi asarlari adabiy tilning leksik
va grammatik boyishiga asos bo‘ldi.
Chig‘atoy adabiy tili davri (XIV–XVI asrlar): Alisher Navoiy ijodi bu davr
adabiy tilining eng yuqori bosqichiga yetishini ko‘rsatadi. Chig‘atoy turkiysi
adabiy me’yorlarni shakllantirishda muhim rol o‘ynagan.
Zamonaviy bosqich (XIX–XXI asrlar): Mustaqil turkiy xalqlarning (o‘zbek,
turk, qozoq, uyg‘ur va boshqalar) adabiy tillari shakllandi va o‘z milliy adabiy
me’yorlariga ega bo‘ldi.
Qorayev ta’kidlaganidek, shevalardan olingan leksik, fonetik va grammatik
unsurlar adabiy tilni jonlantirgan, unga uslubiy rang-baranglik baxsh etgan. Shu
bilan birga, adabiy tilning asosiy vazifasi umumxalq tilining yagona va tushunarli
shaklini ta’minlash bo‘lgani uchun, shevalar ta’siri ma’lum darajada chegaralangan
va me’yorlashtirilgan.
Bugungi kunda turkiy tillarda adabiy me’yorlarning mavjudligi tilni rasmiy,
ilmiy, adabiy va ommaviy axborot sohalarida yagona va aniq aloqa vositasi sifatida
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
161
ishlatish imkonini bermoqda. Adabiy tilning me’yorlari orqali turkiy xalqlar o‘z
madaniy merosini saqlab, zamonaviy talablarga mos ravishda til taraqqiyotini
davom ettirib kelmoqda.
Adabiy til va shevalar o‘rtasida bir qancha muhim tafovutlar mavjud:
Fonetik farqlar - talaffuzdagi o‘ziga xosliklar shevalarda yaqqol ko‘zga
tashlanadi. Masalan, ayrim hududlarda “q” tovushi o‘rniga “k” ishlatiladi (“qiz”
o‘rniga “kiz”).
Leksik farqlar - shevalarda bir ma’noni anglatadigan so‘zlarning turlicha
shakllari uchraydi. Masalan, "non" o‘rniga "tandir", "ota" o‘rniga "doda" deyilishi
mumkin.
Grammatik farqlar - fe’l shakllari, ko‘plik yoki egalik qo‘shimchalari har bir
shevada o‘ziga xos tarzda qo‘llaniladi. Masalan, “keldim” o‘rniga ayrim shevalarda
“keldimman” yoki “keldimen” shakllari ishlatiladi.
Adabiy til esa bu farqlilikni muayyan uslubiy me’yorlar asosida yagona
shaklga keltirishga intiladi. Me’yorlashtirish jarayoni orqali adabiy til jamiyat
uchun qulay, tushunarli va umumiy qabul qilingan aloqa vositasiga aylanadi. Bu til
rasmiy hujjatlar, ommaviy axborot vositalari, ilm-fan va ta’lim sohalarida asosiy
vosita sifatida xizmat qiladi. Shevada talaffuz, so‘zlar, ba’zan grammatik
qurilmalar ham adabiy tildan farq qiladi. Masalan, Farg‘ona vodiysida
“borayapman” o‘rniga “boryapman” yoki “boryappan” deyiladi. Bunday farqlar
ba’zan so‘zlarning shaklida, ma’nosida va qo‘llanishida ham namoyon bo‘ladi.
Adabiy til muloqotda aniq, ravon va tushunarli bo‘lishni ta’minlasa, sheva
insonlarga yaqinlik, samimiyat va mahalliylik ruhini beradi. Shu bois, adabiy til
ta’lim va rasmiy faoliyatda afzal ko‘rilsa, sheva kundalik hayotda tabiiy muloqot
vositasi bo‘lib xizmat qiladi. Adabiy tilda uslubiy silliqlik va boylik mavjud bo‘lib,
u keng auditoriyaga mo‘ljallangan. Sheva esa insonning tug‘ilgan joyi, madaniyati
va shaxsiy til odatlarini aks ettiradi. Ko‘pincha bolalar dastlab shevada
gaplashishni o‘rganadi, keyinchalik esa maktab orqali adabiy tilni egallaydi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
162
Adabiy tilni yaxshi o‘zlashtirish, yozma va og‘zaki nutq madaniyatini
rivojlantiradi. Biroq shevalar tilda xilma-xillik va boylik manbai hisoblanadi.
Shuning uchun har ikkala ko‘rinish o‘z o‘rnida muhim va qadrlidir.
Xulosa o‘rnida shuni aytishimiz mumkinki, turkiy tillarning adabiy me’yorlari
va ularning shakllanish bosqichlari ko‘p asrlik tarixiy jarayonlarning natijasi
bo‘lib, til taraqqiyotining muhim qirrasini tashkil etadi. Adabiy til va shevalar
o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar adabiy tilni boyitib, uni ijtimoiy hayotning barcha
sohalarida faol ishlatiladigan qulay va ta’sirchan aloqa vositasiga aylantirgan.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Баскаков, С.А.
Введение в изучение тюркских языков
. – Москва:
Наука, 1962.
2.
Do‘stqorayev, O.
Turkiy tillar tarixi
. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy
Ensiklopediyasi, 2008.
3.
Jo‘rayev, T.N. “Shevalar va adabiy til munosabati”.
O‘zbek tili va
adabiyoti
jurnali, 2003.
4.
Qayumov, M.
Adabiy til va uslub masalalari
. – Toshkent: O‘qituvchi,
1992.
5.
Qorayev, O.
Turkiy tillarning adabiy me'yorlari va ularning
shakllanish bosqichlari
. – Toshkent: Fan, 2017.
