https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
163
RUS VA OʻZBEK FRAZEOLOGIYASINING LINGVISTIK
XUSUSIYATLARI
Andijon Davlat chet tillar instituti talabasi
Karimjonova Dilnura Isroiljon qizi
Ilmiy maslahatchi: Abdullayev Sirojiddin Shaxsultanovich
Annotatsiya: ushbu maqolada dunyoda oʻrganilishi va grammatikasi
jihatidan qiyin boʻlgan rus tili va oʻzbek tilidagi frazeologik birliklaridagi ma'no
jihatidan o'xshashliklari, leksik ma'no xususiyatlari haqida soʻz boradi.
Frazeologizmlarning funksional-pragmatik jihatlari tadqiq qilinadi.
Kalit soʻzlar: leksema, frazeologik birlik, stilistik funksiya, grammatik
aspekt, antonim frazeologik birliklar.
Аннотация: в данной статье говорится о сходстве по смыслу,
особенностях лексического значения во фразеологических единицах русского
языка и узбекского языка, которые сложны в изучении и грамматике в мире.
Изучаются функционально-прагматические аспекты фразеологизмов.
Ключевые слова:
лексема, фразеологизм, стилистическая
функция, грамматический аспект, антоним фразеологизмов.
Bugungi kunda nafaqat yurtimizda, balki dunyo miqyosida ham chet tillarini
oʻrganishga talab ortib bormoqda. Lekin, ayrim til oʻrganayotgan yoshlar uchun
biror bir tilni grammatik qoidalar asosida oʻrganish unchalik muhim emasdek
koʻrinmoqda. Ayniqsa tillardagi funksional jihatlar, ularda qoʻllaniladigan
uslublarning bir-biriga mos kelmasligi yoshlarni tilni «Ohiri yoʻq bilimlar
majmuasi» degan qarashga olib kelmoqda.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
164
Darhaqiqat, har bir til oʻziga yarasha qonuniyatlar, tamoyillarga ega tizimdir.
Ularni puxta oʻzlashtirish uchun esa, mana shu qonuniyatlarga asoslangan holda
bilim olish va olingan bilimlarni amaliyotda ham qoʻllay olish talab etiladi. Har
bir til leksik va grammatik jihatdan oʻrganiladi. Hozir munozara qilmoqchi boʻlgan
mavzuyimiz ham tilni leksik taraflama oʻrganish, ya'ni, rus va oʻzbek tillarida
frazeologik birliklar va ular oʻrtasidagi bogʻliqlik mavzusidir.
Rus tili ham, oʻzbek tili ham soʻz jihatidan juda boy tillar hisoblanadi. Bu
fikrimga dalil sifatida bobokalonimiz Alisher Navoiyning oʻz asarlarida 200365 ta,
buyuk rus adibi Aleksandr Sergeyevich Pushkinning esa 21193 ta soʻz
ishlatganlarini keltirish mumkin. Har bir til oʻzining etimologiyasi, leksik-semantik
birliklari mavjud va shu qatorda turgʻun birikmalar, ya'ni frazeologik birliklar
jihatidan ham boy boʻladi. Yuqorida ta'kidlab oʻtgan ikki tilimiz, oʻzbek va rus
tillari ham ushbu jihatdan yetarlicha manbalarga ega tillar hisoblanadilar.
Frazeologiyaga tushunchasi tilshunoslikka 1905 yilda gʻarb olimi Sh. Bali
tomonidan kiritilgan. Rus tilshunosligida uning shakllanishi A.A Potebnya, I.I
Sreznevskiy, A.A Shaxmatov kabi olimlar bilan bogʻliq. Oʻzbek tilshunosligida
esa, frazeologiya yuzasidan tadqiqlar oʻtgan asrning 50-yillarida boshlangan
boʻlib, Sh. Rahmatullayev, B. Yoʻldoshev, A. Mamatov, M. Sodiqova kabi olimlar
tomonidan ilmiy ishlar olib borilgan. Abdulla Qodiriy, Said Ahmad, Abdulla
Qahhor, Hamid Olimjon kabi mashhur yozuvchilarning asarlari oʻrganilib, ulardagi
frazeologik birliklar lugʻat sifatida shakllantirilgan.
Frazeologizm tushunchasini har kim har xil ta'riflaydi. Kimdir turgʻun
birikma, kimdir ibora, yana kimdir esa idioma deb ataydi. Bularning barini
jamlagan holda «Frazeologizm-ikki va undan ortiq soʻzdan tashkil topgan, oʻz
ma'nosini yoʻqotib faqatgina koʻchma ma'noda qoʻllana oladigan, ma'no jihatidan
bir gapga teng keladigan birikmadir» degan xulosaga kelamiz. Iboralarda mavjud
boʻlgan soʻzlarni nutq jarayonida oʻzgartirish mumkin emas, aks holda ulardagi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
165
ma'no umuman oʻzgarib ketadi. Iboralar uzoq yillardan beri nutq va yozilayotga
asarning ta'sirli va qiziqarli chiqishi, tinglovchi va oʻqivchilarni oʻziga birday jalb
qilishi uchun koʻplab yozuvchi va notiqlar tomonidan keng qoʻllanib kelinadi.
Darhaqiqat, ular asarning ta'sirchanligini oshirib, ijobiy yoki salbiy boʻyoq
vazifasini bajaradi.
Ayrim mustaqil soʻz turkumlari kabi iboralar ham oʻzaro sinonimlik,
omonimlik va antonimlik hosil qiladilar. Bir biriga ma’nodosh boʻlgan iboralar
sinonim iboralar hisoblanadi. “Kulini koʻkka sovurmoq-Yer bilan yakson qilmoq”
-ushbu iboralar sinonim iboralarga misol boʻla oladi. Qarama qarshi ma’noli
iboralar antonim iboralar sanaladi, masalan, “Dunyoga kelmoq-Dunyodan
oʻtmoq”- bu iboralarning biri tugʻilmoq ma’nosini anglatsa, ikkinchisi vafot etmoq
ma’nosini bildiradi. Bunday iboralar bizning ona tilimizda ham, rus tilida ham
bisyor. Masalan, “У черта на куличках-Под носом “– ushbu iboralaning
birinchisi uzoq degan ma’noni anglatsa, ikkinchisi yaqin degan ma’noni bildiradi.
Shakli bir xil, ma’nosi har xil boʻlgan iboralar esa, omonim, ya’ni, shakldosh
iboralar deyiladi. “Boshga koʻtarmoq-
Boshga koʻtarmoq “- ushbu iboralarning biri ijobiy ma’noda qoʻllaniladi,
ya’ni hurmat qilmoq, e’zozlamoq ma’nosida. Ikkinchisi esa shovqin solmoq
ma’nosini anglatadi. Tilimizda omonim iboralar ham bisyor.
Oʻzbek adabiyotining yorqin namoyondalari oʻzlarining barcha asarlarida
frazeologik birliklardan keng miqyosda foydalanishgan. Misol uchun Abdulla
Oripovning quyidagi she’rini olamiz:
Hikmatli gaplarga quloq solmoq darkor,
Quloq solmoq darkor xalqning soʻziga.
Adibning bu baytida “Quloq solmoq” iborasi qoʻlangan boʻlib, eshitmoq,
tinglamoq ma’nolarini ifodalaydi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
166
Rus adiblari ham oʻzbek adiblari kabi turgʻun birikmalardan keng miqyosda
foydalanishadi. Ushbu ikki tilda uchraydigan iboralar ba'zan soʻzma -soʻz tarjima
qilgan holatlarda oʻz ma'nosini saqlab qoladi, ayrimlari esa umuman boshqa ma'no
anglatadigan birikma sifatida hosil boʻlishi ham mumkin. Iboralardan koʻp
foydalangan adiblardan biri Ivan Krilov boʻlib, u oʻzining deyarli barcha
masallarida iboralardan foydalangan. Uning iboralaridan birini misol qilib
keltirsak, “Как в масле сыр кататься”, ushbu ibora soʻzma soʻz tarjima qilinsa
“sariyogʻichidagi pishloq kabi “degan ma’noni anglatadi, lekin bu birikmaning asl
ma’nosi “Toʻqchilikda, farovon hayotda yashash” degan ma’noni anglatadi. Endi
esa ikki til muhokamasiga oʻtsak. Rus va oʻzbek tillarida bir -biriga ekvivalent
boʻla oladigan va boʻla olmaydigan iboralarni ham koʻrib chiqamiz.
“Язык доведёт до Киева “-“Sorab-soʻrab Makkani topibdi”
Yuqoridagi ikki ibora ikki millatning an’analarini saqlagan holda tarjima
qilingan. Rus tilidagi iboraning ma’nonosi "Til Kiyevgacha eltadi” boʻlsa, uni
tarjima qilishda diniy an’analarga mos kelishi ta’minlangan. Qadim davrlarda
Kiyev shahri rus millatining poytaxti boʻlganligi sababli markaz shahar
hisoblangan. Makka shahri esa musulmonlar uchun markaz shahar hisoblanadi.
“Как снег на голову “-“Tomdan tarasha tushganday”
Ushbu ikki iboralar biror voqea hodisaning kutilmaganda ròy berganini
bildiradi. Rus tilida qoʻllangan ibora soʻzma soʻz tarjima qilganda “Boshga tushgan
qor kabi” degan ma’noni anglatadi. Lekin oʻzbek tilida ushbu iborani oʻquvchilarga
toʻgʻri va aniq yetkazish maqsadida ona tilimizdagi ibora bilan moslashtirib tarjima
qilingan.
Hozirgacha koʻrib chiqqan iboralarimiz ma’no jihatidan oʻxshash boʻlsa ham,
soʻzma soʻz tarjima qilganda bir xil ma’no anglatmaydi. Soʻzma soʻz tarjima
qilganda ham bir xil ma’no anglatadigan iboralarga misol keltiramiz:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
167
“Между двух огней”-“Ikki oʻt orasida”
“ Капля в море”-“Dengizdan tomchi”
Yuqoridagi iboralar rus tilida ham oʻzbek tilida ham bir xil ma’no anglatadi.
Birinchi misoldagi iboralar “ilojsizlik” ma’nosida qoʻllansa, ikkinchi misoldagi
iboralar “oz miqdorda” degan ma’noni anglatadi.
Rus tilidagi iboralar kelib chiqishi va ma’no jihatidan 5 turga boʻlinadi:
•Diniy(“Bibliya” dan olingan) iboralar(Библейские)
•Kasb-hunar bilan bogʻliq iboralar(мастерские)
•Afsonalar( qadimgi Rim va Yunoniston afsonalari) bilan bogʻliq iboralar
(мифологические)
•Soʻzlashuvdagi iboralar(разговорные)
•Muallifiga ega iboralar(авторские)
Tilshunoslikning boshqa birliklari kabi iboralarni ham qunt bilan oʻrganish,
ulardagi leksik va grammatik jihatlarga e’tibor berish har bir til oʻrganishni
istayotgan inson uchun muhim vazifadir. Dastlab natijaga erishish murakkabdek
koʻrinsada, insonning oʻzida xohish boʻlsa koʻz ilgʻamas marralarga ham yetish
mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.Bekoeva.M.T.“ Теория общей фразеологии”
2. Erkaboyeva Nargiza “Oʻzbek tilidan ma’ruzalar toʻplami”
3.Karimova Shahloza “Ingiliz va oʻzbek tillarida frazeologik
intensifikatorlarning funksional-pragmatik tadqiqi”.
