Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_3-to’plam_Iyun -2025
262
ISSN:3030-3621
UO‘K.633.2.03
YAYLOV YERLARIDAN FOYDALANISH BO‘YICHA XORIJIY
TAJRIBALAR
Erkinova M.L
Assistant Professor, Karshi State
Technical University.
Erkinova@uzdavyerloyiha.uz
Abstract.
This article analyzes the experience of leading countries in the use,
management and evaluation of pasture lands. In particular, it discusses land use
practices, taxation systems, leasing policies, and modern monitoring technologies in
countries such as the USA, China, Kazakhstan, Russia, Canada, and Australia. The
article also addresses the application of NDVI and other vegetation indices in pasture
monitoring.
Keywords.
Pasture, assessment, NDVI, climate change, pasture lands.
Аннотация.
В статье анализируется опыт ведущих стран в использовании,
управлении и оценке пастбищных угодий. В частности, рассматриваются
практики использования земли, налоговые системы, аренда, а также
современные технологии мониторинга в таких странах, как США, Китай,
Казахстан, Россия, Канада и Австралия. Также обсуждается применение NDVI и
других индексов растительности для мониторинга пастбищ.
Ключевые слова.
Пастбища, оценка, NDVI, изменение климата,
пастбищные угодья.
Annotatsiya.
Ushbu maqolada yetakchi davlatlarning yaylov yerlaridan
foydalanish, ularni boshqarish va baholash bo‘yicha tajribalari tahlil qilinadi. Xususan,
AQSh, Xitoy, Qozog‘iston, Rossiya, Kanada va Avstraliya mamlakatlari misolida yer
resurslaridan foydalanish shakllari, soliq tizimlari, ijaraga berish siyosati hamda
zamonaviy monitoring usullari yoritilgan. NDVI va boshqa vegetatsiya indekslari
orqali yaylov monitoringi masalalari ham ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar.
Yaylov, baholash, NDVI, iqlim o‘zgarishi, yaylov yerlari.
Asosiy qism.
Ma’lumki, har bir mamlakat yer resurslaridan foydalanish bo‘yicha
turli tajribalarga ega hisoblanadi. Bu bo‘yicha bir qator xorijiy olimlarni olib borgan
ilmiy izlanishlariga nazar soladigan bo‘lsak, ular tomonidan ulkan ishlar
bajarilganligini ko‘rish mumkin. Xusuan, (Andriishin, Loyko, 1980) fikriga ko‘ra, yer
sathi cheklanganligini hisobga olsak, har bir qarich yer sayyoramiz uchun muhim
yashash makoni bo‘lgani va uni ehtiyot qilish lozimligi hozirgi kunning muhim
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_3-to’plam_Iyun -2025
263
ISSN:3030-3621
vazifalaridan biri hisoblanadi. Yer ulkan boylik manbai ekanligini to‘laroq bilish uchun
sayyoramiz maydoni (1-jadval) keltirib o‘tilgan [1;b-19].
1-jadval
Yer sayyorasining o‘tloq va yaylov yerlari umumiy maydoni (Andriishin,
Loyko, 1980)
[1;b-20].
Yer kategoriyasi
Umumiy mln.ga
Umumiy maydonga nisbatan foiz
Yer fondiga
nisbatan
Quruqlik
Yer
yuzasi
Jami Yer fondi:
13,392
100
89,8
26,2
O‘tloq va yaylovlar
3,046
22,7
20,4
6,0
1-jadvalga ko‘ra, 1980-yilda yaylovlar maydoni 22,7% ni tashkil qilgan.
Yerni qishloq xo‘jaligida foydalanish darajasi geografik materiklar, qit’alar va
mamlakatlar bo‘yicha juda har xilligini ko‘ramiz, chunki u tabiiy va iqtisodiy sharoitlar
bilan uzviy bog‘liqdir (2-jadval).
2-jadval
Materiklar (A), geografik kengliklar (B), mamlakatlar (V) bo‘yicha yerdan
foydalanish darajasi, foiz (Ryabchikov, 1972)
[1;b-21-22].
Materiklar, geografik kengliklar va
mamlakatlar
O‘t-butazor, yaylov va tabiiy
pichanzorlar, foiz hisobida
A
Yevropa
Osiyo
Afrika
Shimoliy - Markaziy Amerika
Janubiy Amerika
Avstraliya
Antarktida
Umumiy quruqlik
19
15
23
18
19
51
0
19
B
Ekvatoriallar
Subekvatoriallar
Tropik
subtropik
Mo‘tadil iqlim
Subarktika Antarktida
12
25
32
27
13
1
V
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_3-to’plam_Iyun -2025
264
ISSN:3030-3621
MDH (22,4 mln.
km
2
)
Kanada (9,9 mln.
km
2
)
Xitoy (9,9 mln.
km
2
)
AQSh (9.5 mln.
km
2
)
Braziliya (8,5 mln.
km
2
)
Avstraliya (8.5 mln.
km
2
)
Hindiston (3,2 mln.
km
2
)
Argentina (2.7 mln.
km
2
)
18
12
27
23
14
54
7
40
2-jadvalda yaylov yerlari maydonining 1972-yildagi holatini ko‘rishimiz
mumkin. Avstraliya materigida 51%, Afrika materigida 23% ni tashkil qiladi.
Geografik kengliklarga qaraydigan bo‘lsak, Tropik iqlim mintaqasida 32%, subtropik
iqlim mintaqasida 27% ni tashkil qiladi. Mamlakatlardan esa Avstraliyada 54%,
Argentinada 40% hamda Xitoyda 27% yaylov yerlari mavjudligi aniqlangan.
3-jadval
Dunyodagi eng katta davlatlar ekin maydonlari va yaylovlar
[2].
Dunyo mamlakatlari
Yaylovlar (million
gektar)
Mamlakat maydoni
(%)
Avstraliya
414,5
54,2
Xitoy
400,0
42,9
AQSH
239,2
26,1
Qozog‘iston
186,8
69,9
Braziliya
185,0
21,9
Argentina
142,0
51,9
Ushbu jadvalga ko‘ra, Qozog‘istonda yaylov yer maydoni 186,8 mln.ga teng,
Avstraliyada 414,5 mln.ga hamda Argentinada 142,0 mln.gani tashkil qiladi.
AQSH -
Qo‘shma Shtatlar chegaralaridagi yerlarning 36% o‘tloq hisoblanadi.
Amerika Qoʻshma Shtatlarining gʻarbiy qismi 53% oʻtloqlardan iborat. Taxminan 1
610 000
𝑘𝑚
2
yaylovlar xususiy mulkdir. Yer boshqaruvi byurosi taxminan 676 000
𝑘𝑚
2
jamoat yaylovlarini boshqaradi va AQSh o‘rmon xizmati yana taxminan 380 000
𝑘𝑚
2
ni boshqaradi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_3-to’plam_Iyun -2025
265
ISSN:3030-3621
Chorvadorlar ushbu umumiy yaylovning bir qismini ijaraga olishlari va chorva
mollarining soni va turiga, shuningdek, foydalanish muddatiga qarab to‘lovlarni
to‘lashlari mumkin.
1-rasm.
Amerika Qo‘shma Shtatlari yaylovlari
Ushbu rasmda yaylovlar quyidagicha guruhlarga bo‘linadi:
Shag‘al dasht
(Sagebrush Steppe)
Sho‘r cho‘l butazorlari
(Salt Desert Shurbland)
Qisqa o‘tloqli dasht
(Short Grass Prairie)
Baland o‘tloqli dasht
(Tall Grass Prairie)
Yillik yaylovlar
(Annual Grasslands)
Tinch okean o‘ti
(Pacific Bunchgrass)
Cho‘l butazorlari & Yaylovlar
(Desert Shurbland & Grasslands)
Aralash yaylov
(Mixed Prairie)
Ayrim shtatlarda chet elliklar yaylov va suvlardan foydalana olmaydi. Ba’zan
ular investitsiyalar va dehqonchilikdan olingan daromadlar to‘g‘risida maxsus hisobot
taqdim etishlari kerak. Narxlar bozor tomonidan tartibga solinadi. Minimal va
maksimal maydonga nisbatan hech qanday cheklovlar yo‘q. Har bir shtatda soliqlar har
xil. Soliq stavkasi uchastkaning maydoniga bog‘liq. Nyu-Meksikoda 1 gektar uchun 1
dollardan Rod-Aylendda 1 gektar uchun 140 dollargacha o‘zgarib turadi. Narx yerning
qiymatiga bog‘liq bo‘lishi mumkin [3].
Xitoy davlatida
yaylovlar eng yirik yer resursini tashkil etadi va mamlakat
hududining qariyb 41 foizini egallaydi. Xitoy kontekstidagi yaylovlar shimoli-
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_3-to’plam_Iyun -2025
266
ISSN:3030-3621
sharqdagi sobiq Manchuriyaning yaylovlari va o‘rmon-dashtlaridan tortib turli xil
ekotiplarni o‘z ichiga oladi (Qinghai-Tibet platosining baland tog‘li yaylovlari;
Xitoyning Buyuk Gʻarbiy qismidagi (yarim) qurgʻoqchil dasht va choʻllari). Bunday
geografik va ekologik xilma-xillik tufayli yaylovlardan foydalanish faqat yaylov va
ozuqa ishlab chiqarish bilan cheklanmaydi, balki o‘tloqlar va o‘rmonlarning
qo‘shimcha mahsulotlarini ekspluatatsiya qilish, shuningdek, mineral resurslarni
o‘zlashtirish uchun ham keng tarqalgan. Xitoydagi jami taxminan 393 million gektar
yaylovning 84 foizi yoki 331 million gektari chorvachilik uchun yaroqli hisoblanadi
[4].
Yaylov yerlaridan samarali foydalanish va zamonaviy uskunalar bilan
masofadan zondlash orqali ular monitoringini yuritishda Xitoy olimlari tomonidan
qator ilmiy amaliy yutuqlarga erishilgan.
Jumladan, C.Wang, D.Zhang, W.Renlarning [5;457-462-b.] e’tirof etishicha,
vegetatsiya indekslari o‘simliklarning holatini aks ettiruvchi samarali va empirik
ko‘rsatkichlar hisoblanadi, bunda ular yer va ekologik sharoitlarni tavsiflagani holda,
ko‘p ishlatiladigan o‘simlik indekslari nisbatni o‘z ichiga oladi. Mualliflar tomonidan
vegetatsiya indeksi (RVI – Ratio Vegetation Index), o‘simliklarning normallashtirilgan
farqi indeksi (NDVI – Normalized Difference Vegetation Index), tabiiy o‘simliklar
indeksi (EVI – Environmental Vegetation Index), yashil o‘simliklar indeksi (GVI –
Green Vegetation Index), perpendikulyar o‘simliklar indeksi (PVI – Perpendicular
Vegetation Index), tuproqga moslashtirilgan vegetatsiya indeksi (SAVI – Soil
Adjusted Vegetation Index) va tabiiy o‘simliklarning farqi indeksi (DVIEVI –
Difference Environmental Vegetation Index) kabilarni aniqlash bo‘yicha ilmiy va
amaliy tadqiqotlar olib borganlar.
Qozog‘iston
davlatidagi yaylov yerlari bo‘yicha tadqiqot olib borgan olimlar
N.M.Kairbekov,
A.Z.Mukhametova,
S.A.Uspanov,
D.A.Kairbekova,
A.Z.Khabibullinani fikriga ko‘ra,
Qozogʻiston yaylovlar maydoni boʻyicha dunyoda
beshinchi, yaylovlar maydonining qishloq xoʻjaligi hayvonlari soniga nisbati boʻyicha
birinchi oʻrinda turadi. Qozog‘istonda 42,2 million gektar maydonni yil davomida
ishlatish mumkin bo‘lgan yaylovlar egallaydi. Ularning koʻpchiligi Qozogʻistonning
janubi va gʻarbida, Ile, Sirdaryo va Jaiyq daryolari vodiylarida, shuningdek, choʻl
zonasining nam qumli massivlari hududlarida joylashgan [6].
Qozogʻiston Respublikasining yem-xashak yerlari 191,6 million gektar yoki
hududning 70,3 foizini egallaydi, shundan yaylovlar 186,5 million gektar, pichanzorlar
esa 5,1 million gektardir. Tabiiy yem-xashak yerlari yaylov ozuqasining asosiy manbai
va yetishtirilgan pichanning salmoqli qismi hisoblanadi. Respublika yaylovlarining 77
foizi tekislik, shu jumladan 25 foizi qumloqda joylashgan; tog‘lar va kichik adirlarning
qiyalik yaylovlari 18% ni tashkil qiladi; vodiy va pasttekisliklar - 5%. Pichanzorlarning
asosiy maydonlari sel va daryo vodiylarida toʻplangan – 71%; tekisliklar pastliklarida
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_3-to’plam_Iyun -2025
267
ISSN:3030-3621
- 23%, tog‘larning mayin yon bag‘irlarida - 6%. Pichanzorlarning oʻsimliklari
intrazonaldir. “Qozogʻiston Respublikasining tabiiy yem-xashak yerlari tasnifi”ga
koʻra, tabiiy yem-xashak yerlari quyidagi zonalarga boʻlinadi: oʻrmon-dasht va dasht
(19%), chala choʻl (12%), choʻl (39%), kichik adirlar (16%), togʻ oldi tekisliklari (9%)
va togʻlar (5%).
Avstraliya
qit’asining o‘tloqlari taxminan 80% ni egallaydi [7].
Qishloq
xo‘jaligi yerlarining narxi: gektariga 1600 dollar. Avstraliya sanoat-agrar mamlakat
bo‘lib, maydoni 7,6 million km². Qishloq xoʻjaligi yerlari mamlakat hududining 53%
ni tashkil qiladi. Ekin maydonlari 6% ni egallaydi. Yerning 77 foizi xususiy mulkdir.
Mamlakat hududining 61 foizini 136 mingga yaqin fermer va chorvachilik xo‘jaliklari
egallaydi. Qishloq xoʻjaligi Avstraliya iqtisodiyotining asosiy tarmoqlaridan biridir.
Avstraliyada uchta asosiy qishloq xo‘jaligi zonalari mavjud. Ko‘p yog‘ingarchilik,
dalalar va yaylovlar hududi. Yomg‘irning ko‘p yog‘adigan zonasiga Tasmaniya oroli
va sharqiy qirg‘oqning tor qirg‘oq zonasi kiradi. Bu zonada goʻsht va sut yetishtirish
rivojlangan. Eng samarali fermer xo‘jaliklari Avstraliyaning janubi-sharqida -
Viktoriya shtatida, Tasmaniya orolida va Yangi Janubiy Uels shtatida joylashgan.
Avstraliyada chorvachilik ham rivojlanmoqda. 2001-yildan beri Avstraliya global jun
ishlab chiqarishning 9% ni tashkil qiladi va dunyodagi moutonlarning 50% ni ishlab
chiqaradi. O‘tloqlar asosan G‘arbiy va Janubiy Avstraliyada, shuningdek, Kvinslend
va Shimoliy hududning qismlarida joylashgan. Ular unumdor tuproqlarning kamligi va
yog‘ingarchilikning kamligi bilan ajralib turadi. 1975-yilda xorijliklarga qishloq
xo‘jaligi yerlarini sotib olishga ruxsat berildi. 2015 yilda ular uchun standart joriy
etildi. Narx davlat tomonidan tartibga solinmaydi va turli mintaqalarda katta farq
qiladi. Avstraliyadagi yer narxlari G‘arb rivojlangan mamlakatlarda eng past
narxlardan biri hisoblanadi. Shimoliy hududlardan tashqari barcha shtatlar har yili yer
solig‘ini to‘laydi. Ammo boshqa shtatlarda qishloq xo‘jaligi yerlari egalari ko‘pincha
bu soliqni to‘lashdan ozod qilinadi [3].
Shuningdek
, Rossiya
yer statistikasi ma’lumotlariga ko‘ra, Rossiyaning
umumiy yer maydonining katta qismini o‘rmon yerlari tashkil qiladi. Qishloq xo‘jaligi
yerlari esa (haydaladigan yerlar, yaylovlar, pichanzorlar) atigi 12,9% ni tashkil эtadi.
Shundan, haydaladigan yerlarda atigi 7,1%. Rossiyaning yerlari juda botqoq va
botqoqlar 8,9% ni egallaydi. Tabiiy yem-xashak yerlari 5,4% maydonda keng
tarqalgan. Yerlarning mavjud hududiy tuzilishi asosan tabiiy sharoitlarning o‘ziga xos
xususiyatlari tufayli rivojlandi va shuning uchun vaqt o‘tishi bilan ozgina o‘zgaradi
[8].
4-jadval
Rossiyadagi qishloq xo‘jaligi yerlarining eng katta maydoniga ega mahalliy
hududlar, ekin maydonlari, yaylovlar va pichanzorlarning ulushlari [9].
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_3-to’plam_Iyun -2025
268
ISSN:3030-3621
Mahalliy hududlar
Maydoni
(million
gektar)
Ekin
maydonlari
Yaylovlar
Pichanzor
lar
Oltoy o‘lkasi
10,6
61%
25%
11%
Orenburg viloyati
10,4
58%
35%
6%
Volgograd viloyati
8,6
68%
30%
-
Saratov viloyati
8,3
71%
27%
-
Rostov viloyati
8,2
70%
28%
-
Novosibirsk viloyati
7,7
47%
27%
24%
Boshqirdiston
Respublikasi
6,6
52%
31%
16%
Omsk viloyati
6,4
64%
18%
15%
Trans-Baykal hududi
6,3
7%
59%
20%
Qalmog‘iston
Respublikasi
6,0
14%
84%
-
Novosibirsk viloyati pichan maydoni bo‘yicha Rossiyada birinchi o‘rinda turadi
1,9 million gektar. Undan keyin Trans-Baykal 1,3 million gektar va Oltoy hududlari
1,1 million gektar joylashgan. Qalmog‘iston Respublikasi yaylov maydoni (5 million
gektar) bo‘yicha cho‘l respublikasi hisoblanib, Rossiyada hozirgacha birinchi o‘rinda
turadi. Keyingi o‘rinlarda Trans-Baykal o‘lkasi va Orenburg viloyati ( 3,8 million
gektar). Uchala hudud ham qo‘y, echki va yilqichilikni rivojlantirish uchun juda qulay.
Kanada
Yaylovlar Kanada qishloqlarining asosiy xususiyati hisoblanadi. Viloyat
yurisdiksiyasi, ma’muriyati va yaylovdan foydalanish siyosati mamlakat bo‘ylab farq
qiladi. Hamdo‘stlikning boshqa ko‘plab mamlakatlarida bo‘lgani kabi, chorvachilik
faoliyati uchun qirollik yeridagi jamoat mulklari geografik jihatdan mos keladigan
hududlarda taqsimlanadi.
Kanadaning g‘arbiy qismida o‘tloqlar ham, o‘rmonlar ham muhimdir. Britaniya
Kolumbiyasida yaylovlarning 70 foizi xususiy mulkdir va chorva mollarining yillik
ozuqaga boʻlgan umumiy ehtiyojining 60 foizi qirollik yaylovlarida (34 million gektar)
yaylovlar hisobidan taʼminlanadi, ularning 80 foizi oʻrmonlardir. O‘tloqlar dasht
provinsiyalarining yaylov maydonining ko‘p qismida hukmronlik qiladi, ammo,
ayniqsa, o‘rmonli hududlar boreal mintaqada muhim ahamiyatga ega [10].
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_3-to’plam_Iyun -2025
269
ISSN:3030-3621
Xulosa.
O‘tkazilgan tahlillar xorijiy mamlakatlarda yaylov yerlaridan
foydalanish, ularni baholash va boshqarish bo‘yicha samarali tizimlar shakllanganini
ko‘rsatadi. Jumladan, AQSh, Xitoy, Qozog‘iston, Kanada va Avstraliya tajribalarida
zamonaviy texnologiyalar, normativ-huquqiy mexanizmlar hamda iqtisodiy
rag‘batlantirish vositalari muhim o‘rin tutadi. Respublikamizda esa yaylov yerlarini
baholash, monitoring qilish va samarali foydalanish sohalarida hali ham muammolar
mavjud. Ularni bartaraf etish uchun xorijiy tajribalarni o‘rganish, moslashtirish va
ilmiy asosda joriy etish zarur hisoblanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Yer kadastri asoslari, darslik. Nomozov X.Q. T.: 2013 –308 b
2.
Мировой земельный фонд (studfile.net).
3.
Сколько стоит земля в США, Канаде и Австралии (ukrrudprom.ua).
4.
Национальное бюро статистики.”Статистический ежегодник Китая за 2011
год"”. Проверено 29 мая 2017 г.
5.
Wang, C.; Zhang, D.; Ren, W. Comparison of Vegetation Coverage Extracting
Based on MODIS Data. J. Atmos. Environ. Opt. 2010, 05, 457-462.
6.
О сайте - ГИС-Пастбища (kazniizhik.kz)
7.
Форан, Барни; Стаффорд Смит, Марк; Бернсайд, Дон; Эндрю, Мартин;
Блесинг, Дон; Форрест, Кейт; Тейлор, Джон (2019).
пастбищ: настало время для системных ответов на взаимосвязанные вызовы”
Журнал пастбищ. 41 (3): 271-292.
8.
Где в России больше всего сельскохозяйственных угодий | Аналитический
туризм | Дзен (dzen.ru)
10.
Сельское хозяйство и агропродовольственная промышленность Канады.
Передача пастбищ.
http://www.agr.gc.ca/eng/?id=1414430742263
