Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_3-to’plam_Iyun -2025
257
ISSN:3030-3621
YER HISOBINI YURUTISDA BEIDOU NAVIGATSIYA TIZIMINI
QO‘LLASH
Erkinova M.L
Assistant Professor, Karshi
State Technical University.
Erkinova@uzdavyerloyiha.uz
Annotatsiya.
Ushbu maqolada BeiDou global navigatsiya sun’iy yo‘ldosh
tizimini yer hisobini yuritish sohasidagi qo‘llanilishi, boshqa global navigatsiya
tizimlari (GPS, GLONASS, Galileo) bilan taqqoslamasi orqali BeiDou’ning texnologik
ustunliklari yoritiladi. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, BeiDou texnologiyasi nafaqat
geodezik aniqlik, balki samaradorlik, barqarorlik va axborot xavfsizligini ham
ta’minlaydi.
Kalit so‘z:
GNSS (Global Navigatsiya Sun’iy Yo‘ldosh Tizimlari), BeiDou,
Galileo, GPS, GLONASS, yer hisobi, raqamli kadastr.
Аннотация.
В данной статье глобальная навигационная спутниковая
система BeiDou используется в сфере учета земель, а также выделены
технологические преимущества BeiDou путем сравнения ее с другими
глобальными навигационными системами (GPS, ГЛОНАСС, Galileo). Анализ
показывает, что технология BeiDou обеспечивает не только геодезическую
точность, но также эффективность, стабильность и информационную
безопасность.
Ключевые слова:
GNSS (глобальные навигационные спутниковые
системы), BeiDou, Galileo, GPS, ГЛОНАСС, земельный учет, цифровой кадастр.
Annotation.
This article discusses the application of the BeiDou global
navigation satellite system in the field of land registration, and its technological
advantages are highlighted by comparing it with other global navigation systems
(GPS, GLONASS, Galileo). The analysis shows that BeiDou technology provides not
only geodetic accuracy, but also efficiency, stability and information security.
Keywords:
GNSS (Global Navigation Satellite Systems), BeiDou, Galileo,
GPS, GLONASS, land registration, digital cadastre.
Zamonaviy texnologiyalarning jadal rivojlanishi yer resurslarini boshqarish va
nazorat qilish jarayoniga raqamli yondashuvni taqazo etmoqda. Bu borada global
navigatsion sun’iy yo‘ldosh tizimlari (GNSS – Global Navigation Satellite Systems),
xususan GPS (AQSH), GLONASS (Rossiya), Galileo (Yevropa) va BeiDou (Xitoy)
kabi tizimlar muhim ahamiyat kasb etmoqda. Ushbu maqolada navigatsion
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_3-to’plam_Iyun -2025
258
ISSN:3030-3621
tizimlarning yer hisobini yuritishdagi ahamiyati, imkoniyatlari va ularning zamonaviy
geoinformatsion tizimlar (GIT) bilan integratsiyasi tahlil qilinadi.
1-rasm. GNSS – Global Navigation Satellite Systems
Global navigatsion tizimlar sun’iy yo‘ldoshlar orqali Yer yuzidagi obyektlarning
aniqlik bilan koordinatalarini belgilash imkonini beradi. BeiDou, masalan, 30 dan ortiq
sun’iy yo‘ldosh orqali butun dunyo bo‘ylab joylashuv aniqligini ta’minlaydi. GPS va
GLONASS tizimlari ham yuqori aniqlikdagi signal uzatish orqali kartografik va yer
kadastri sohalarida keng qo‘llaniladi.
Yer hisobini yuritishda GNSS texnologiyalari imkoniyatlari. Yer hisobini
yuritish – bu geodezik o‘lchovlar orqali yer maydonlari chegaralarini aniqlash, ularni
ro‘yxatdan o‘tkazish va xaritaga tushirish jarayonidir. Navigatsion tizimlar bu
jarayonda:
Aniq koordinata olish: millimetrgacha aniqlikda geodezik o‘lchovlar.
Real vaqtli monitoring: RTK (Real Time Kinematic) texnologiyasi orqali yer
harakati, relyef o‘zgarishlari kuzatiladi.
Raqamli xaritalash: dronlar va GNSS moslamalari orqali raqamli kartografik
ma’lumotlar to‘planadi.
Geoinformatsion tizimlar bilan GNSS texnologiyalarining integratsiyasi yer
uchastkalarining fazoviy va atributiv ma’lumotlarini samarali boshqarishga imkon
beradi. Bu:
Yerning huquqiy holatini aniqlash;
Mulk chegaralarini to‘g‘ri belgilash;
Qurilish va infratuzilma loyihalarini optimallashtirishga xizmat qiladi.
Global navigatsion tizimlar ichida BeiDou (BDS – BeiDou Navigation Satellite
System) oxirgi yillarda sezilarli rivojlanish bosqichlarini bosib o‘tgan va bugungi
kunda GPS (AQSH), GLONASS (Rossiya) va Galileo (Yevropa Ittifoqi) kabi tizimlar
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_3-to’plam_Iyun -2025
259
ISSN:3030-3621
bilan samarali raqobatlashmoqda. BeiDou — bu Xitoy tomonidan ishlab chiqilgan va
boshqariladigan Global Navigatsiya Sun’iy Yo‘ldosh Tizimi (GNSS) bo‘lib, GPS,
GLONASS va Galileo tizimlariga muqobil hisoblanadi. BeiDou - Xitoy tilida “Katta
Ayiq” yulduz turkumi (Big Dipper) degan ma’noni anglatadi.
BeiDou tizimi 3
bosqichda rivojlangan:
•
BeiDou-1 (2000–2012). Faqat Xitoy hududi uchun lokal xizmat
ko‘rsatgan. 3 ta sun’iy yo‘ldoshdan iborat edi.
•
BeiDou-2 (2007–2020). Osiyo-Tinch okeani mintaqasi uchun kengroq
qamrovga ega bo‘ldi. 14 ta sun’iy yo‘ldosh bilan ishlagan.
•
BeiDou-3 (2020-yildan hozirgacha). Global qamrov: butun dunyo
bo‘yicha ishlaydi. 30 dan ortiq sun’iy yo‘ldoshdan iborat to‘liq tizim.
BeiDou tizimi quyidagi xizmatlarni taklif etadi:
•
Pozitsiyalash (location/positioning): 1-2 metrgacha aniqlikda.
•
Navigatsiya: transport, aviatsiya, qishloq xo‘jaligi sohalarida qo‘llaniladi.
•
Vaqt sinxronizatsiyasi: aloqa tarmoqlari, bank tizimlari uchun.
•
Qisqa xabar yuborish (SMS xizmati): bu xususiyat BeiDou tizimiga xos
bo‘lib, GPSda mavjud emas.
•
Yuqori aniqlikdagi joylashuv (RTK texnologiyasi bilan): 10 sm dan kam
xatolik bilan o‘lchash mumkin.
BeiDou’ning afzalliklari
•
GPSga nisbatan mustaqillik: Xitoy uchun strategik ahamiyatga ega.
•
Ko‘p sun’iy yo‘ldosh: yuqori qamrov va ishonchlilikni ta’minlaydi.
•
Redundant texnologiyalar: xatolik yuz berganda avtomatik tuzatish.
•
Qishloq xoʻjaligida qoʻllanilishi: traktorlar, kombaynlar va boshqa
texnikalarda avtomatlashtirilgan harakat uchun ishlatiladi.
BeiDou tizimi qishloq xoʻjaligi yerlarini oʻlchashda juda foydali va samarali
hisoblanadi. Quyida bu tizimning qishloq xoʻjaligi sohasidagi qoʻllanilishi va aynan
yerlarni oʻlchashdagi afzalliklari keltirib o‘tilgan:
1. Qishloq xoʻjaligida BeiDou tizimining asosiy qoʻllanilishi
a) Aniq dehqonchilik (Precision Agriculture)
b) Yer maydonlarini aniq oʻlchash va chegaralash:
c) Monitoring va masofaviy kuzatuv:
d) Yerga ishlov berish jarayonlarini avtomatlashtirish:
BeiDou va boshqa GNSS (Global Navigation Satellite System) tizimlari
o‘rtasidagi afzalliklarni solishtirishda, BeiDou tizimi bir nechta jihatlarda o‘ziga xos
xususiyatlarga ega:
1. Global Qamrov. Global xizmat ko‘rsatish imkoniyatiga ega, chunki BeiDou-
3 tizimi dunyoning barcha hududlarini qamrab oladi. Boshqa GNSS tizimlari (GPS,
GLONASS, Galileo): Ba’zi tizimlar mintaqaviy qamrov bilan cheklangan (masalan,
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_3-to’plam_Iyun -2025
260
ISSN:3030-3621
GLONASS faqat Rossiyada mukammal ishlaydi, Galileo esa hali global qamrovga
to‘liq o‘tmagan).
2. Rezerv tizim va muqobil imkoniyatlar. BeiDou: Xitoyning mustaqil GNSS
tizimi sifatida, GPS (AQSh), GLONASS (Rossiya), va Galileo (Yevropa) tizimlaridan
mustaqil ravishda ishlash imkonini beradi. Bu, ayniqsa, geosiyosiy omillar tufayli
boshqa tizimlar ishlamasligi yoki buzilishi mumkin bo‘lgan joylarda afzallikdir.
Boshqa GNSS tizimlari: Agar AQSh, Yevropa yoki Rossiya tizimlarida nosozlik
yuzaga kelsa, BeiDou tizimi alternativ tizim sifatida ishlaydi.
3. Xatoliklarni kamaytirish: BeiDou tizimi “yuzaga kelgan xatoliklarni
tuzatish” texnologiyasiga ega bo‘lib, ayniqsa RTK (Real-Time Kinematic) va PPK
(Post-Processed Kinematic) yordamida yuqori aniqlikni ta’minlaydi. Boshqa GNSS
tizimlari: Bu tizimlar ham yuqori aniqlikni ta’minlashi mumkin, lekin BeiDou
tizimining ko‘proq mustaqil to‘liq global qamrovi va xatolikni kamaytirish metodlari
ba’zida afzallik bo‘ladi.
4. Xizmatlar va qo‘shimcha imkoniyatlar: BeiDou nafaqat pozitsiya va
navigatsiya, balki qisqa xabar yuborish xizmati (SMS kabi) va yuqori aniqlikdagi vaqt
sinxronizatsiyasi bilan ham ta’minlaydi. Boshqa GNSS tizimlari: GPS va boshqa
tizimlar faqat navigatsiya va pozitsiya aniqligi bilan cheklangan, BeiDou esa
qo'shimcha xizmatlar bilan o‘zini ajratadi.
5. O‘zgartirish va yangilanishlar. BeiDou: BeiDou tizimi yangilanishlarni va
texnologiyalarni tez amalga oshirishda faol. Bu Xitoyning o‘z texnologiyalarini
mustahkamlashga bo‘lgan strategiyasini ko‘rsatadi. Boshqa GNSS tizimlari: GPS va
GLONASS kabi tizimlar global tarmoqlar bo‘lgani uchun yangilanishlar va
texnologiyalar ba’zida sekinroq amalga oshiriladi.
Xulosa.
BeiDou tizimi qishloq xo‘jaligi yerlarini o‘lchashda qo‘llanishi
mumkin va u juda aniq, ishonchli va zamonaviy texnologiya hisoblanadi. Ayniqsa,
raqamli kadastr tizimlarini yuritishda, yer resurslarini boshqarishda, va dehqonchilikni
avtomatlashtirishda katta foyda beradi. Sohada olib borilayotgan barcha islohotlar ish
unumdorligini oshirilish, sarf harajatlarni qisqartirish, yer kadastriga oid ma’lumotlarni
aniqligi va resurslarni tejamkorligini ta’minlashga karatilgan. Shu maqsadda
resurstejamkor texnologiyalarni bosqichma-bosqich ishlab chiqarishga joriy qilish,
ishlar sifatini oshirishda va soha rivojida alohida ahamiyat kasb etadi. Yer hisobini
yuritishda, elektron xaritalarni yangilash, yaratish va monitoring ishlarida zamonaviy
texnologiyalar muhim rol o‘ynaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Soliq qo‘mitasi huzuridagi Kadastr agentligi.
Geodezik
ishlarda GNSS texnologiyalaridan foydalanish bo‘yicha me’yoriy yo‘riqnomalar,
2022.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_3-to’plam_Iyun -2025
261
ISSN:3030-3621
2.
Xamidov U., Raxmatov A.
Sun’iy yo‘ldosh navigatsiyasi va geoinformatsion
tizimlar.
Toshkent: O‘zbekiston milliy universiteti nashriyoti. 2020.
3.
Tashbayeva H.X. Zamanoviy innovatsion tehnologiyalar va ularning yer hisobini
yurutishdagi ahamiyati // Proceeding of International Conference on Education
Discoveries and Humanities 2024. Open Access / Peer Reviewed / Conference
Proceedings. Volume 3, Issue 5, May 2024. Texas, USA. P. 185-188.
4.
Wang J., X.Li., Y.Zhang. Performance assessment of BeiDou Navigation Satellite
System for precise geodetic positioning. Journal of Geodesy, 94(8), 67-78. 2020.
5.
Jin S., Su Y. Monitoring land deformation using BeiDou GNSS data: Applications
in
urban
geodynamics.
Advances
in
Space
Research,
67(3),
1234 - 1242, 2021.
6.
Zhang K., Wu F., Shen Y. Comparison of BeiDou, GPS and Galileo in surveying
applications. Survey Review, 51(365), 440-449. 2019.
