Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_3-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
9
PSIXOSOMATIK BEMORLARNING PSIXOEMOTSIONAL
XUSUSIYATLARI. MULOQOT. SHIFOKOR VA BEMOR MULOQOTINING
PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI
Olimova Dano Shakirovna
TTA Urganch filiali p.f.n, dotsent.
Nurullayeva Maxfuza O‘ktamboy qizi
TTA Urganch filiali
Stomatologiya yoʻnalishi magistranti.
Annotatsiya:
Ushbu maqolada psixosomatik kasalliklarga chalingan
bemorlarning psixoemotsional holati, ularning shaxsiy xususiyatlari va bu omillar
shifokor-bemor munosabatlariga qanday ta’sir ko‘rsatishi tahlil qilinadi. Shuningdek,
muvaffaqiyatli shifobaxsh muloqot o‘rnatishda shifokorning psixologik yondashuvi,
empatiya, faol tinglash va ishonchli aloqa vositalarining ahamiyati ko‘rib chiqiladi.
Psixosomatik bemorlar bilan ishlashda tibbiy xodimlarning kommunikativ
kompetensiyasi va psixologik tayyorgarligi kasallikni to‘g‘ri aniqlash va davolash
jarayoniga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Kalit so‘zlar:
Psixosomatika, psixoemotsional holat, shifokor-bemor
munosabati, muloqot, empatiya, faol tinglash, kommunikativ kompetensiya.
Psixosomatik kasalliklar nafaqat fiziologik, balki ruhiy omillar ta’sirida yuzaga
keladigan murakkab sog‘liq muammolaridir. Bunday bemorlarning ruhiy holati
ularning sog‘lig‘i va davolanishiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Aynan shuning uchun
shifokor va bemor o‘rtasidagi muloqot psixologik jihatdan to‘g‘ri yo‘lga qo‘yilishi
kerak.
Bugungi zamonaviy sog‘liqni saqlash tizimida shifokorlar nafaqat tibbiy bilim
va amaliy ko‘nikmalarga, balki psixologik yondashuvga ham ega bo‘lishlari zarur. Bu
ikki yo‘nalishni birlashtirish, bemorning nafaqat jismoniy sog‘lig‘ini, balki ruhiy
holatini yaxshilashda muhim o‘rin tutadi. Tibbiyot amaliyotida shifokor va bemor
o‘rtasida o‘ziga xos muloqot shakllanadi va bu aloqaning sifati ko‘pincha davolash
samaradorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli, tibbiyot xodimlari uchun
muloqot psixologiyasini o‘rganish doimo dolzarb hisoblanadi.
Shifokorlik kasbi o‘ziga xos psixologik fazilatlarga ega bo‘lishni talab qiladi.
Har bir tibbiyot xodimi oldida bemor bilan samarali muloqot qilish, uning hissiy va
ruhiy holatini anglab yetish kabi vazifalar turadi. Buning uchun shifokor bemor bilan
ochiq suhbat qura olishi, uning ichki dunyosini his qila olishi, shaxsiy psixologik
xususiyatlarini tushunishi kerak. Bu ko‘nikmalar orqali u bemorga yordam berishda
yanada samarali bo‘la oladi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_3-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
10
Tibbiy muloqotning asosiy maqsadi — bemorga yuqori sifatli yordam
ko‘rsatishdir. Agar shifokor bemor bilan yaxshi muloqotda bo‘lsa, qo‘llaniladigan
davolash usullari ko‘proq foyda keltiradi, asoratlar va nojo‘ya ta’sirlar esa kamayadi.
Shifokor bemor bilan muloqotga kirishishdan oldin, uning holatini – ehtimoliy
tashxisini, shaxsini, kasbini, ijtimoiy va madaniy darajasini, bilimini, hamda
psixologik holatini puxta o‘rganib chiqishi kerak. Shundan keyingina shifokor ushbu
muloqotga tayyor bo‘ladi va bemor bilan samimiy aloqa o‘rnatish imkoniga ega
bo‘ladi.
Psixosomatik kasalliklar – bu tanadagi og‘riqlar yoki ichki organlarga oid
kasallik alomatlari orqali namoyon bo‘ladigan holatlar bo‘lib, asosan asab tizimidagi
muvozanatsizlik natijasida yuzaga keladi. Bu kasalliklar turli shakllarda namoyon
bo‘lishi mumkin, jumladan oshqozon-ichak traktidagi buzilishlar (masalan, funksional
dispepsiya va irritabiy ichak sindromi), fibromiyalgiya (bo‘g‘im sohalarida og‘riq
bilan kechuvchi sindrom), va giperventilyatsiya sindromi (tez-tez nafas olish yoki
kislorod yetishmasligi hissi) kabi. Bu turdagi kasalliklarda somatik alomatlar va
psixologik omillar o‘zaro bog‘liq bo‘ladi. Masalan, yurak sohasida tez-tez yurak
urishini his qilish holati – taxikardiya – psixosomatik belgilardan biri sifatida ko‘riladi.
Odatda, taxikardiya tashqi tahdidlarga javoban organizmning tabiiy reaksiyasi sifatida
yuzaga chiqadi, chunki xavf holatida mushaklar ko‘proq qon talab qiladi va yurak
tezroq uradi. Ammo xavf yo‘qolganidan so‘ng yurak urish ritmi odatdagi holatga
qaytadi.
Psixosomatik bemorlar odatda o‘z his-tuyg‘ularini ifodalashda qiynaladilar,
ichki stressni jismoniy simptomlar bilan aks ettiradilar. Ular orasida xavotir, depressiv
holatlar, ichki ziddiyatlar ko‘p uchraydi. Bunday bemorlar ko‘pincha tushkunlikka
tushgan, ishonchsiz va doimiy shikoyat qilishga moyil bo‘lishadi.
Tibbiyot amaliyotida muvaffaqiyatli muloqot — bu faqat axborot almashinuvi
emas, balki bemorning holatini tushunish, unga psixologik yordam berish vositasidir.
Faol tinglash, bemorga e’tibor bilan qarash, uning holatiga nisbatan empatiya
ko‘rsatish, ochiq va samimiy muloqot shifokorning asosiy vositalaridan biridir.
Psixosomatik kasalliklarning yuzaga kelishiga turli omillar sabab bo‘ladi.
Ulardan biri — genetik omillar bo‘lib, ayrim tadqiqotlar ayrim irsiy o‘zgarishlar
bu holatga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sir qilishi mumkinligini ko‘rsatmoqda. Shuningdek,
biologik
muvozanatning
buzilishi,
masalan,
glyukoza
almashinuvi
yoki
aminokislotalar darajasining o‘zgarishi ham bu kasalliklar rivojlanishiga zamin
yaratadi.
Kuchli stress, ya’ni shaxsning hayotida yuz bergan travmalar, zo‘ravonlik,
surunkali kasalliklar, qo‘rquv, tushkunlik, g‘azab yoki aybdorlik hissi kabi salbiy
kechinmalar ham muhim ro‘l o‘ynaydi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_3-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
11
Bundan tashqari, oilaviy muhit — ota-onalarning e’tiborsizligi, muomala uslubi
va o‘zaro munosabatlardagi muammolar ham bu turdagi kasalliklarning shakllanishiga
olib kelishi mumkin.
Umuman olganda, inson psixologik holati va jismoniy salomatligi bir-biri bilan
chambarchas bog‘liq bo‘lib, stress natijasida gipertoniya, nafas olishdagi
qiyinchiliklar, ovqat hazm qilish muammolari, migren, bosh og‘rig‘i va yurak og‘rig‘i
kabi turli psixosomatik kasalliklar paydo bo‘lishi mumkin.
Psixosomatik va somatoform kasalliklar ko‘pincha chalkash tushuniladi. Garchi
ularning o‘xshash tomonlari bo‘lsa-da, ularni ajratib turuvchi muhim farq mavjud. Bu
farq shundaki, somatoform buzilishlarda bemor turli jismoniy belgilarni boshdan
kechirsa-da, bu alomatlar organizmdagi hech qanday to‘qima yoki organlarga zarar
yetkazmaydi, ya’ni ular bilan bog‘liq aniq fiziologik o‘zgarish aniqlanmaydi.
Psixosomatik kasalliklarda esa, aksincha, ruhiy holatning ta’siri natijasida tanada
ko‘zga ko‘rinadigan va tibbiy usullar bilan aniqlanadigan haqiqiy jismoniy zararlanish
kuzatiladi.
1
Shunday qilib, asosiy tafovut shundaki, psixosomatik holatlarda tananing aniq
bir a’zosi yoki tizimida shikastlanish mavjud bo‘ladi, somatoform buzilishlarda esa
bunday organik o‘zgarishlar aniqlanmaydi. Har ikkala holatda ham alomatlar mavjud
bo‘lib, ularning sababi ruhiy omillar bilan bog‘liq.
Psixosomatik kasalliklar, psixologik omillarning jismoniy salomatlikka ta’sirini
o‘rganuvchi yo‘nalish bo‘lib, tibbiyot va psixologiya sohalarining kesishgan nuqtasini
tashkil etadi. Ushbu holatlarning sabablari insonning fikrlash jarayonlariga kuchli
bog‘liq bo‘ladi. Bunday kasalliklarni o‘rganish ehtiyoji, ayniqsa tibbiy tekshiruvlar
natijasida jismoniy sabab aniqlanmagan hollarda yuzaga keladi — bu holat kasallik
yo‘q degani emas, balki uning sababi psixik holatda bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi.
Xulosa qilib aytganda, psixosomatik bemorlar bilan muloqot qilish — bu faqat
tibbiy muolaja emas, balki ruhiy yordamni ham o‘z ichiga oladigan jarayondir.
Shifokorlar psixologik yondashuvlarni o‘zlashtirganlarida, nafaqat bemorning
sog‘lig‘ini tiklashga, balki uning hayot sifatini yaxshilashga ham xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Abdullayeva, M. (2020). Tibbiyot psixologiyasi asoslari. Toshkent: O‘zbekiston
tibbiyot nashriyoti.
2.
Ergashev, B., & Karimova, N. (2019). Psixosomatik kasalliklar va ularning
davolash yondashuvlari. Toshkent: Istiqlol.
3.
Karimov, R. (2018). Tibbiy muloqot asoslari: shifokor va bemor o‘rtasidagi
munosabatlar. Toshkent: Fan va texnologiya.
4.
Николаев, А. И. (2010). Психосоматика: теория и практика. Москва:
Медицина.
1
Ergashev, B., & Karimova, N. (2019). Psixosomatik kasalliklar va ularning davolash yondashuvlari. Toshkent: Istiqlol.
