Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_3-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
6
TIBBIY PSIXODIAGNOSTIKADA QO‘LLANILADIGAN METOD VA
METODIKALAR
Olimova Dano Shakirovna
TTA Urganch filiali p.f.n, dotsent.
Matrizayeva Gulmira Ne’matjon qizi
TTA Urganch filiali
Stomatologiya yoʻnalishi magistranti.
Annotatsiya:
Ushbu maqolada tibbiy psixodiagnostika sohasida bemorlarning
nevrotik holatlarini aniqlash, baholash va tahlil qilishda qo‘llaniladigan zamonaviy
metod va metodikalarning nazariy va amaliy jihatlari yoritilgan. Muallif nevrotik
holatlarning psixologik asoslarini qisqacha tahlil qilgan holda, ularni aniqlashda
ishlatiladigan asosiy testlar — Lusher testi, MMPI (Minnesota Ko‘p Yoqlama Shaxs
Inventari), Shmishek va Leonxard shaxsiy tipologik metodikasi, Xoll metodikasi kabi
psixodiagnostik vositalarning afzallik va cheklovlarini tahlil qiladi. Shuningdek,
maqolada diagnostika natijalarining tibbiy-psixologik yo‘nalishda qanday talqin
qilinishi, bemor bilan psixoterapevtik ishlarni tashkil etishdagi ahamiyati haqida ham
fikr yuritiladi.
Kalit so‘zlar:
Psixodiagnostika, nevroz, nevrotik holatlar, Lusher testi, MMPI,
Shmishek metodikasi, psixologik tahlil, tibbiy psixologiya, psixometrik metodlar,
diagnostika.
Tibbiy psixologiya sohasi doirasida psixodiagnostika nevrotik holatlarni
aniqlash va ularni samarali davolashda muhim o‘rin tutadi. Turli turdagi psixik
buzilishlar, ayniqsa, nevrotik sindromlar, jismoniy kasalliklar bilan chambarchas
bog‘liq bo‘lishi mumkin. Shu sababli, bemorning ruhiy holatini aniqlash va to‘g‘ri
baholash klinik psixologlar uchun muhim vazifalardan biridir.
Psixologik diagnostika metodikalarining tibbiyotda qo‘llanilishi bemor holatini
baholash va davolash jarayonlarini yanada samarali tashkil qilishda katta ahamiyat
kasb etadi. Ushbu tadqiqotda psixologik diagnostika vositalarining tibbiyot sohasida
qo‘llanilishiga doir tamoyillar, metodlar va ularning amaliy ahamiyati o‘rganiladi.
Tadqiqot jarayonida turli diagnostik vositalar — masalan, so‘rovnomalar, suhbatlar,
psixologik testlar — orqali bemorlarning ruhiy holatini aniqlash va bu ma’lumotlarni
davolashda qanday qo‘llash mumkinligi tahlil qilinadi. Shuningdek, psixologik
diagnostikaning turli fanlar kesishmasidagi (interdisiplinar) yondashuvi va uning
shifokorlar, psixologlar hamda boshqa mutaxassislar o‘rtasidagi samarali hamkorlikni
rivojlantirishdagi o‘rni alohida e’tiborga olinadi. Ushbu tadqiqotning asosiy maqsadi
— psixologik diagnostika metodikalarini tibbiyot sohasiga uyg‘unlashtirib tatbiq etish
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_3-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
7
bo‘lib, bu orqali bemorlarning ruhiy holatini yaxshilash bilan birga, sog‘liqni saqlash
tizimi umumiy samaradorligini ham oshirishga erishiladi.
Psixologik tashxis (ya’ni diagnoz)ning rivojlanishi natijasida maxsus tadqiqot
yo‘li — diagnostik uslub shakllandi. Bu uslub psixologiyaning umumiy uslublar
tizimida o‘ziga xos o‘rin egallaydi. Diagnostik uslubning asosiy xususiyati shundaki,
u shaxsning psixologik holatini aniqlashga qaratilgan maxsus metodlarni o‘z ichiga
oladi.
Psixologik adabiyotlarda “metod” va “metodika” tushunchalari turli ma’nolarda
qo‘llaniladi. Umuman olganda, har bir tadqiqot yo‘nalishi muayyan uslubiy
tamoyillarga asoslanadi va bu tamoyillar orqali aniq metodlar tanlanadi.
Psixologik tadqiqot uslublari odatda eksperimental va noeksperimental
(tavsiflovchi) uslublarga bo‘linadi. Noeksperimental uslub — bu kuzatuv, suhbat
o‘tkazish, faoliyat natijalarini tahlil qilish kabi metodlarni o‘z ichiga oladi.
Eksperimental uslub esa, o‘rganilayotgan hodisani nazorat qilish va maxsus sharoit
yaratish orqali uning sabab-oqibatlarini aniqlashga yordam beradi. Bu jarayonda
tadqiqotchi bevosita ishtirok etadi va shaxs faoliyatiga ma’lum darajada ta’sir
ko‘rsatadi.
Diagnostik testlar ba’zan eksperimental metod doirasida baholansa-da, biz bu
borada aniq belgilangan va ko‘plab konkret metodikalarga tayanuvchi psixodiagnostik
metodni alohida ajratish zarur deb hisoblaymiz. Psixodiagnostik metodning muhim
jihatlaridan biri — u hodisalarni o‘lchash, sinash va baholashga yo‘naltirilganidir. Bu
yo‘nalish orqali o‘rganilayotgan hodisaning miqdoriy va sifat jihatlari aniqlanadi. Shu
bilan birga, diagnostik metodni faqatgina o‘lchash va sinash ko‘rsatkichlari bilan
cheklab bo‘lmaydi. Aks holda, u faqat eksperimental metod doirasida tushuntirishga
asoslangan deb hisoblanadi. Aslida esa diagnostik tadqiqot nafaqat tushuntirish
elementlarini, balki sabablarni aniqlash hamda mavjud muammolarga mos tavsiyalar
ishlab chiqishni ham o‘z ichiga olishi lozim.
Psixodiagnostik metod turlari: Psixodiagnostikada qo‘llaniladigan ob’ektiv
metodlar xilma-xil bo‘lib, eng ko‘p qo‘llaniladiganlariga kuzatish, so‘rov, testlar,
eksperiment hamda modellashtirish orqali sinaluvchining faoliyat mahsuldorligini
o‘rganish metodlari kiradi.
Shuni ham aytish joizki, Nevrotik holatlar tushunchasi: Nevrozlar — bu psixik
buzilishlarning eng keng tarqalgan shakllaridan bo‘lib, ular odatda tashqi stress
omillariga javoban paydo bo‘ladi. Bunday holatlar odatda reaktiv xarakterga ega
bo‘lib, bemorning mehnat qobiliyati va ijtimoiy hayot faoliyatiga salbiy ta’sir
ko‘rsatadi.
Diagnostik metod va metodikalar quydagilar:
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_3-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
8
a. Lusher rangi testi. Bemorning emotsional holati, stress darajasi va ichki
ziddiyatlarini aniqlashda qo‘llaniladi. Test natijalari bemorning psixologik muvozanati
haqida muhim ma’lumot beradi.
b. MMPI (Minnesota Multiphasic Personality Inventory). Shaxsiy tiplar,
psixopatologik simptomlar, xavotir, depressiya va boshqa nevrotik belgilarning
mavjudligini aniqlash imkonini beradi.
c. Shmishek-Leonxard metodikasi. Bemorning shaxsiy tiplarini, temperament va
xarakter xususiyatlarini o‘rganish orqali nevrotik moyillikni baholashda yordam
beradi.
d. Xollning “hayot yo‘nalishlari” metodikasi. Hayotdagi asosiy qadriyatlar,
motivatsion omillar va ruhiy holatlarning umumiy xarakterini aniqlashda ishlatiladi.
Diagnostik natijalarni tahlil qilish: Olingan natijalar asosida bemorning ruhiy
holatini baholab, mos psixoterapevtik yondashuv tanlanadi. Har bir metodika natijasi
kompleks tahlil qilinib, bemorning klinik ahvoli bilan bog‘lanadi.
1
Ma’lumot o‘rnida aytib o‘tamiz, psixodiagnostika jamiyatning umumiy
manfaatlari va uning alohida a’zolari ehtiyojlarini qondirishga xizmat qiladi. Biroq,
psixodiagnostikadan samarali foydalanish uchun uning ilmiy asoslangan bo‘lishi
muhim sanaladi. Ilmiy psixodiagnostika shaxsning o‘rganilayotgan xususiyatlari,
ularning tabiati va tuzilish prinsiplari haqidagi, shuningdek, psixodiagnostika
jarayonining qonuniyatlari to‘g‘risidagi bilimlarga tayanadi.
Xulosa qilib aytganda, tibbiy psixodiagnostika sohasida qo‘llaniladigan metod
va metodikalar bemorlarning ruhiy holatini chuqur tahlil qilishga imkon beradi.
Ayniqsa, nevrotik buzilishlarni aniqlashda ushbu metodikalar muhim ahamiyat kasb
etadi. To‘g‘ri tanlangan diagnostik yondashuvlar yordamida bemorga individual
psixoterapevtik yordam ko‘rsatish imkoniyati ortadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Shapiro, D. (2010). Nevrotik holatlar va ularning tahlili. Tibbiy Psixologiya,
15(3), 115-126.
2.
Lusher, L. (1969). Ranglar va shaxsiyat: Lusher testining qo‘llanilishi.
Psixometrik Jurnal, 12(4), 34-45.
3.
Hathaway, S. R., & McKinley, J. C. (1943). Minnesota Multiphasic Personality
Inventory (MMPI). University of Minnesota Press.
4.
Shmishek, V. (2002). Shaxsiy tipologiya va nevrotik holatlar: Psixologik
yondashuv. Psixologiya va sog‘liq, 8(1), 22-33.
5.
Leonxard, J. (1997). Shaxsiyat va nevrotik disfunktsiyalar. Klinikal Psixologiya
va Diagnostika, 10(2), 50-61.
1
Lusher, L. (1969). Ranglar va shaxsiyat: Lusher testining qo‘llanilishi. Psixometrik Jurnal, 12(4), 34-45.
