Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_3-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
166
PSIXOSOMATIK KASALLIKLARDA PSIXOKORREKSIYA VA
PSIXOPROFILAKTIKA USULLARI, TEMPERAMENT
XUSUSIYATLARINING MUTAXASSIS SHAKLLANISHIDAGI O‘RNI
Olimova Dano Shakirovna
Toshkent tibbiyot akademiyasi Urganch filiali
Oʻzbek tili va adabiyoti kafedrasi mudiri p.f.n dotsent.
Bekturdiyeva Gulruh Hamdambek qizi
Toshkent tibbiyot akademiyasi Urganch filiali
Stomatologiya yoʻnalishi magistranti.
Annotatsiya.
Mazkur maqolada psixosomatik kasalliklarning kelib chiqish
omillari, ularni yengillashtirish va oldini olishda psixokorreksiya va psixoprofilaktika
usullarining roli yoritilgan. Shuningdek, temperament xususiyatlarining shaxsning
mutaxassis sifatida shakllanishidagi o‘rni nazariy va amaliy jihatdan tahlil qilingan.
Psixologik yondashuvlar asosida shaxs salomatligi va kasbiy muvaffaqiyatga ta’sir
etuvchi asosiy psixologik omillar chuqur o‘rganilgan. Maqola ta’lim, tibbiyot va
psixologiya sohalarida faoliyat yuritayotgan mutaxassislar uchun foydali ilmiy-uslubiy
manba bo‘lib xizmat qilishi mumkin.
Kalit so‘zlar:
psixosomatik kasalliklar, psixokorreksiya, psixoprofilaktika,
temperament, shaxsiy rivojlanish, kasbiy shakllanish, stress, psixologik moslashuv,
individual yondashuv
Zamonaviy jamiyatda inson salomatligi faqat jismoniy emas, balki ruhiy holat
bilan ham chambarchas bog‘liq. Ayniqsa, so‘nggi yillarda psixosomatik kasalliklar
sonining ortib borayotgani bu sohada chuqur tahlil va amaliy yondashuvlarni talab
qilmoqda. Psixosomatik kasalliklar inson psixikasidagi salbiy o‘zgarishlar, stress, ichki
ziddiyatlar natijasida jismoniy sog‘liqda namoyon bo‘ladigan holatlardir. Bunday
kasalliklarning davolanishida an’anaviy tibbiyot bilan birga psixologik yondashuvlar
– psixokorreksiya va psixoprofilaktika usullari muhim ahamiyat kasb etadi.
Bundan tashqari, insonning tug‘ma psixik xususiyatlari, ya’ni temperamentining
kasbiy shakllanishdagi o‘rni ham dolzarb masala hisoblanadi. Har bir mutaxassisning
kasbiy barqarorligi va muvaffaqiyati uning temperamentiga mos ravishda tanlangan
faoliyatga va stressga qarshi chidamliligiga bog‘liq.
Psixologik holatning inson tanasiga ta’siri ilmiy jihatdan o‘rganiladigan soha
mavjud bo‘lib, u psixosomatika deb ataladi. Psixosomatik tibbiyot yoki tibbiy
psixologiya – bu psixologik omillarning tana kasalliklarining kelib chiqishi,
rivojlanishi va oqibatlariga qanday ta’sir qilishini tadqiq qiluvchi yo‘nalishdir.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_3-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
167
Psixosomatika inson psixikasi va jismoniy holati o‘rtasidagi bog‘liqlikni chuqur
o‘rganishga qaratilgan fan sohasidir.
Psixologik omillar ta’sirida yuzaga keladigan tana kasalliklari “psixosomatik
kasalliklar” deb yuritiladi. Bugungi kunda shuningdek, tana kasalliklarining psixikaga
ko‘rsatadigan ta’siri ham ilmiy jihatdan o‘rganilmoqda. Psixosomatik tibbiyotga ko‘ra,
zamonaviy davrda yuzaga kelayotgan kasalliklarning deyarli yarmi psixologik
sabablar bilan bog‘liq. Ruhiy omillar ko‘plab kasalliklarning nafaqat boshlanishi, balki
ularning rivojlanishiga ham sezilarli ta’sir ko‘rsatadi.
Psixosomatik yondashuv hatto og‘ir kasalliklarni ham insonning psixologik
holati bilan bog‘lashga harakat qiladi va ularni psixologik muammolarni hal etish
orqali davolashni taklif etadi. Bunday usullar zarar yetkazmaydi (ba’zida foydali ham
bo‘lishi mumkin), biroq an’anaviy tibbiy usullardan butunlay voz kechilsa, bu sog‘liq
uchun xavf tug‘diradi. Masalan, ba’zi psixosomatika tarafdorlari mastopatiyani
“boshqalarga yordam berish istagi” bilan bog‘lashadi. Aslida esa bu kasallik gormonlar
muvozanatining buzilishi natijasida yuzaga keladi. Uni faqat muqobil usullar bilan
davolash, og‘ir hollarda, ko‘krak bezi saratoniga olib kelishi mumkin.
Psixosomatik tibbiyot — bu tibbiy psixologiya yo‘nalishiga oid bo‘lib, unda
psixologik omillarning tana (somatik) kasalliklarining yuzaga kelishi, rivojlanishi va
oqibatlariga ta’siri o‘rganiladi. Psixosomatik muammolar esa psixika bilan tana
o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirni tadqiq qiluvchi intizomlararo sohalar orqali tahlil qilinadi.
Mazkur fan kasalliklarning kelib chiqishi va rivojlanishida psixologik omillarning
rolini o‘rganishni o‘z predmetiga aylantiradi. Psixosomatik tibbiyot mutaxassislarining
fikricha, XXI asrda mavjud kasalliklarning yarmiga yaqini psixologik sabablarga borib
taqaladi. Ruhiy omillar faqat ayrim kasalliklarni yuzaga keltiribgina qolmay, balki
ularning davom etish jarayoniga ham sezilarli darajada ta’sir qiladi. Shunga qaramay,
jamiyatda inson boshidan kechirayotgan har qanday kasallik uning ruhiy holati yoki
fikrlaridagi buzilishlar natijasidir, degan noto‘g‘ri qarash keng tarqalgan.
Psixosomatik kasalliklar – bu inson psixikasi va jismoniy salomatligi o‘rtasidagi
uzviy bog‘liqlik natijasida vujudga keluvchi kasalliklar bo‘lib, ularga yurak-qon tomir
tizimi kasalliklari, asab tizimi buzilishi, teri kasalliklari, nafas olish yo‘llaridagi
funksional o‘zgarishlar kiradi. Bu kasalliklar ko‘pincha stress, xavotir, depressiya,
ichki qarama-qarshiliklar natijasida yuzaga chiqadi.
1
Psixokorreksiya – bu shaxsdagi noxush psixik holatlarni, salbiy hissiy
reaktsiyalarni bartaraf etishga qaratilgan psixologik usullar majmuasidir. Bu usullar
orasida quyidagilar samarali deb hisoblanadi:
Kognitiv-bihevioral terapiya
Relaksatsiya texnikalari (nafas olish mashqlari, vizualizatsiya)
1
Beknazarova M. Zamonaviy psixoprofilaktika asoslari. — Toshkent: TDPU nashriyoti, 2021.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_3-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
168
Emotsional o‘qitish va o‘zini anglashi bo‘yicha mashg‘ulotlar
Suhbat, psixoterapiya va guruhiy terapiya
Psixoprofilaktika esa kasalliklarning oldini olishga yo‘naltirilgan chora-tadbirlar
yig‘indisidir. Bu yo‘nalishda quyidagilar muhim ahamiyatga ega:
Psixologik sog‘lom turmush tarzini shakllantirish
Stressga bardoshlilikni oshirish bo‘yicha treninglar
Shaxsiy o‘sishni qo‘llab-quvvatlash
Maktabgacha va maktab yoshida emotsional tarbiya
Temperament – bu shaxsning tug‘ma psixofiziologik xususiyatlari bo‘lib, u
kasbiy faoliyatda muhim rol o‘ynaydi. Eysenk va Pavlov ta’riflariga ko‘ra,
temperament 4 turga bo‘linadi: sangvinik, xolerik, flegmatik va melancholik.
Sangviniklar – ijtimoiy faol, chaqqon, rahbarlik qobiliyatiga ega. Dinamik ish
joylari uchun mos.
Xoleriklar – kuchli irodali, tashabbuskor, lekin ba’zida agressiv. Stressli muhitda
tezda harakat qiladi.
Flegmatiklar – barqaror, mulohazali, tizimli ishlar uchun qulay.
Melancholiklar – sezgir, diqqatli, san’at, adabiyot, tahliliy faoliyatga Har bir
temperament turining kuchli va zaif tomonlarini hisobga olgan holda, shaxsning kasbiy
shakllanishi va unga mos faoliyat turini tanlash tavsiya etiladi. Bu esa insonning ruhiy
salomatligi va kasbiy muvaffaqiyatini ta’minlashga xizmat qiladi.
Xulosa qilib aytganda, psixosomatik kasalliklar inson hayotida jiddiy salbiy
oqibatlarga olib kelishi mumkin. Ularni yengillashtirishda psixokorreksiya va
psixoprofilaktika usullaridan oqilona foydalanish, shuningdek, har bir shaxsning
temperament xususiyatlarini hisobga olib individual yondashuv asosida kasbiy
yo‘nalishni aniqlash muhimdir. Maqolada bayon etilgan g‘oyalar shaxsiy rivojlanish,
kasbiy shakllanish, stressga bardoshlilik va umumiy psixologik salomatlikni
ta’minlashda amaliy ahamiyatga ega.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Абдурахманова Г.Ж. Психосоматические заболевания и пути их
психокоррекции. — Ташкент: Фан, 2020.
2.
Karimova Z.A. Psixologiya asoslari. — Toshkent: «O‘qituvchi», 2019.
3.
Бехтерев В.М. Общие основы психологии. — Санкт-Петербург: Наука,
2020.
4.
Нейштадт И.Н. Темперамент и профессиональная деятельность. —
Москва: Педагогика, 2018.
5.
Beknazarova M. Zamonaviy psixoprofilaktika asoslari. — Toshkent: TDPU
nashriyoti, 2021.
