Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
42-son_2-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
133
UZLUKSIZ TAʼLIM TIZIMIDA INKLYUZIV TAʼLIMNING PEDAGOGIK-
PSIXOLOGIK BOSQICHLARI
Abdulla Qodiriy nomidagi
Jizzax davlat pedagogika universiteti
O‘zbek tili va adabiyoti fakulteti
2-bosqich 615-23 guruh talabasi
uzluksiz taʼlim tizimida inklyuziv taʼlimning pedagogik-psixologik bosqichlari
Fan: Inklyuziv ta’lim. Gospital pedagogika
Bajardi:
Qarhramonova Sevinch
Ilmiy rahbar:
Djurayeva Sohiba
Jizzax – 2025
Kirish
Oʻzbekiston Respublikasida taʼlim tizimini rivojlantirishda inklyuziv taʼlim
muhim yoʻnalishlardan biri hisoblanadi. Inklyuziv taʼlim imkoniyati cheklangan
bolalarning jamiyatga integratsiyalashuvini taʼminlash, ularning huquq va
imkoniyatlarini tenglashtirish hamda shaxsiy salohiyatini toʻliq namoyon etishiga
imkon yaratadi. Uzluksiz taʼlim tizimida inklyuziv taʼlim bosqichma-bosqich amalga
oshirilishi lozim. Ushbu maqolada inklyuziv taʼlim jarayonining pedagogik va
psixologik bosqichlari yoritilib, ularning har biri oʻziga xos yondashuvlar asosida tahlil
qilinadi.
Inklyuziv taʼlimning pedagogik bosqichlari
1. Boshlangʻich bosqich
Boshlangʻich taʼlim bosqichida inklyuziv taʼlim asoslari qoʻyiladi. Bu bosqichda
asosiy eʼtibor:
• Maxsus ehtiyojga ega bolalarni aniqlash va ularning qobiliyatlarini baholash;
• Mos oʻquv reja va dasturlarni ishlab chiqish;
• Oʻqituvchilarni inklyuziv taʼlim metodikalariga tayyorlashga qaratiladi.
Shuningdek, maktabgacha taʼlim muassasalarida ham inklyuziv taʼlim dasturlari
joriy qilinishi lozim. Bu orqali imkoniyati cheklangan bolalar umumiy muhitga
moslashadi va kelgusida ijtimoiylashish jarayoni osonlashadi.
2. Umumiy oʻrta taʼlim bosqichi
Ushbu bosqichda inklyuziv taʼlim quyidagi yoʻnalishlarda amalga oshiriladi:
•
Maxsus oʻquv dasturlarni ishlab chiqish va tatbiq etish;
•
Individual taʼlim yondashuvlarini qoʻllash;
•
Oʻqituvchi va ota-onalar oʻrtasida hamkorlikni yoʻlga qoʻyish;
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
42-son_2-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
134
•
Turli oʻquv fanlari boʻyicha qoʻshimcha moslashtirilgan materiallar
yaratish.
Oʻquvchilarni sinf jamoasiga moslashtirish uchun psixologik va pedagogik
qoʻllab-quvvatlash xizmatlari yoʻlga qoʻyilishi lozim.
3. Kasb-hunar va oliy taʼlim bosqichi
Oʻrta maxsus va oliy taʼlim bosqichlarida inklyuziv taʼlimning samaradorligini
oshirish uchun quyidagi chora-tadbirlar amalga oshirilishi lozim:
•
Talabalarga mos shart-sharoit yaratish (maxsus texnologiyalar, o‘quv
materiallari, moslashtirilgan muhit);
•
Imkoniyati cheklangan shaxslar uchun qoʻshimcha grant va stipendiyalar
ajratish;
•
Oʻqituvchilarning malakasini oshirish va maxsus pedagogik
yondashuvlarni rivojlantirish.
Bu bosqichda inklyuziv taʼlimni muvaffaqiyatli tashkil etish natijasida
imkoniyati cheklangan shaxslar jamiyatda toʻliq faoliyat yurita oladigan mutaxassis
sifatida shakllanadi.
Inklyuziv taʼlimning psixologik bosqichlari
1. Moslashuv bosqichi
Imkoniyati cheklangan bolalar umumiy taʼlim tizimiga moslashishi uchun:
•
Ruhiy holatini inobatga olgan holda taʼlim jarayonini tashkil etish;
•
Ijtimoiy muhitga moslashishiga yordam berish;
•
Individual psixologik yordam koʻrsatish zarur.
Bu bosqichda psixologik yordam bolalarning oʻz-oʻziga bo‘lgan ishonchini
oshirish va sinfdoshlari bilan muloqotini yaxshilashga qaratiladi.
2. Rivojlanish bosqichi
Oʻquvchilarning shaxsiy rivojlanishiga koʻmaklashish maqsadida:
•
Differensial yondashuv asosida darslarni tashkil etish;
•
Psixologik trening va motivatsion mashgʻulotlarni oʻtkazish;
•
Oʻquv jarayonida bolalarning psixologik muammolarini aniqlash va
ularga echim topish muhim sanaladi.
3. Mustaqillik bosqichi
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
42-son_2-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
135
Bu bosqichda imkoniyati cheklangan shaxslar jamiyatda oʻz oʻrnini topishi,
mehnat faoliyatini olib borishi va mustaqil hayot kechira olishi uchun quyidagi
tadbirlar amalga oshirilishi lozim:
•
Kasbiy yoʻnaltirish ishlari;
•
Hayotiy muammolarni hal qilish koʻnikmalarini shakllantirish;
•
Mustaqil fikrlash va ijodiy qobiliyatlarni rivojlantirish.
Bu bosqichda inklyuziv taʼlim tamoyillari asosida insonning jamiyatga
integratsiyalashuvi taʼminlanadi.
Xulosa
Uzluksiz taʼlim tizimida inklyuziv taʼlimning pedagogik va psixologik
bosqichlarini izchil amalga oshirish muhim ahamiyat kasb etadi. Pedagogik
bosqichlarda o‘quv jarayoni va metodikalarning moslashuvi taʼminlansa, psixologik
bosqichlarda o‘quvchilarning ruhiy holati va ijtimoiy muhitga moslashuvi eʼtiborga
olinadi. Samarali inklyuziv taʼlim tizimi orqali imkoniyati cheklangan shaxslarning
jamiyatga integratsiyalashuvi, bilim olishi va kasbiy faoliyat yuritishi uchun zarur
shart-sharoitlar yaratiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
O‘zbekiston Respublikasi “Taʼlim to‘g‘risida”gi Qonuni.
2.
Inklyuziv taʼlim bo‘yicha xalqaro tajriba va tadqiqotlar.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “2022–2026-yillarga mo‘ljallangan
rivojlanish strategiyasi” bo‘yicha qarorlari.
4.
Xalq taʼlimi vazirligi tomonidan nashr etilgan inklyuziv taʼlim bo‘yicha metodik
qo‘llanmalar.
5.
Pedagogika va psixologiya fanlari bo‘yicha ilmiy maqolalar va monografiyalar.
UZLUKSIZ TAʼLIM TIZIMIDA INKLYUZIV TAʼLIMNING PEDAGOGIK-
PSIXOLOGIK BOSQICHLARI
Tezis
Mazkur maqolada uzluksiz taʼlim tizimida inklyuziv taʼlimning pedagogik va
psixologik bosqichlari tahlil qilinadi. Inklyuziv taʼlim imkoniyati cheklangan
shaxslarning jamiyatga integratsiyalashuvi va taʼlim olish huquqini taʼminlashga
xizmat qiladi.
Pedagogik bosqichlar boshlangʻich, umumiy oʻrta va oliy taʼlim darajalarida
amalga oshirilib, maxsus oʻquv dasturlarini ishlab chiqish, moslashtirilgan taʼlim
muhitini yaratish va pedagog kadrlarni tayyorlashni oʻz ichiga oladi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
42-son_2-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
136
Psixologik bosqichlar esa moslashuv, rivojlanish va mustaqillik bosqichlariga
boʻlinib, taʼlim oluvchilarning psixologik holatini qoʻllab-quvvatlash, ularning
motivatsiyasini oshirish hamda ijtimoiy hayotga tayyorlash jarayonlarini oʻz ichiga
oladi.
Maqolada inklyuziv taʼlim jarayonini samarali tashkil etish uchun taklif va
tavsiyalar ilgari surilib, uning pedagogik va psixologik jihatlari chuqur tahlil qilingan.
