“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
530
YURAK YETISHMOVCHILIGI BO’LGAN BEMORLARDA REABILITATSIYA
DAVOMIDA OVQATLANISH STRATEGIYASI VA METABOLIK
KO’RSATKICHLARNING DINAMKASI
Yusupova Mashhura Shoyim qizi
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti tibbiyot fakulteti davolash ishi yo‘nalishi 1-kurs talabasi
Boyqobilov Soatmurod Shuxrat o’g’li
Termiz iqtisodiyot va servis unversiteti Tibbiyot fakulteti Odam anatomiyasi fani o`qituvchisi
e-mail:
ANNOTATSIYA
Yurak yetishmovchiligi bo‘lgan bemorlarning reabilitatsiya jarayonida ovqatlanish
strategiyalarini optimallashtirish, metabolik ko‘rsatkichlarning dinamikasini yaxshilashda muhim
ahamiyatga ega. So‘nggi tadqiqotlar, xususan, yurak yetishmovchiligi bilan og‘rigan bemorlarda
ovqatlanish aralashuvlari samaradorligini baholagan tizimli tahlillar, dietoterapiya va ovqatlanish
qo‘shimchalari bemorlarning umumiy ahvoliga ijobiy ta'sir ko‘rsatishini ko‘rsatmoqda . Shuningdek,
yurak yetishmovchiligi bo‘lgan bemorlar orasida noto‘g‘ri ovqatlanish keng tarqalgan bo‘lib, bu holat
kasallikning kechishiga salbiy ta'sir ko‘rsatadi . Ushbu tadqiqotda yurak yetishmovchiligi bo‘lgan
bemorlarning reabilitatsiya davrida ovqatlanish strategiyalarini optimallashtirish, metabolik
disbalanslarni aniqlash va ularni nazorat qilish usullari o‘rganiladi. Shuningdek, individual
ovqatlanish rejalarining klinik samarasi baholanadi.
Kalit so‘zlar:
yurak yetishmovchiligi, reabilitatsiya jarayoni, terapevtik ovqatlanish
strategiyalari, metabolik ko‘rsatkichlar dinamikasi, oziqlanish va yurak salomatligi, energiya
almashinuvining buzilishi, gormonlar va metabolik disbalans, kardio-reabilitatsiya protokollari.
АННОТАЦИЯ
Реабилитация
пациентов
с
сердечной
недостаточностью
требует
индивидуализированных стратегий питания для нормализации метаболических показателей и
улучшения клинических исходов. Современные исследования показывают, что нутритивная
поддержка и диетотерапия положительно влияют на качество жизни, функцию сердечно-
сосудистой системы и метаболический баланс. В данном исследовании рассматриваются
подходы к выявлению метаболических нарушений, их контролю, а также оценка
эффективности индивидуальных схем питания в процессе реабилитации пациентов с
сердечной недостаточностью.
Ключевые слова:
сердечная недостаточность, процесс реабилитации, стратегии
терапевтического питания, динамика метаболических показателей, питание и здоровье сердца,
нарушение энергетического обмена, гормональные и метаболические дисбалансы, протоколы
кардиореабилитации.
ABSTRACT
Rehabilitation of patients with heart failure requires individualized nutritional strategies to
normalize metabolic parameters and improve clinical outcomes. Recent studies show that nutritional
support and diet therapy positively affect quality of life, cardiovascular function, and metabolic
balance. This study explores approaches to identifying and controlling metabolic disturbances, as
well as evaluating the effectiveness of personalized dietary plans during the rehabilitation of patients
with heart failure.
Keywords:
heart failure, rehabilitation process, therapeutic nutrition strategies, dynamics of
metabolic indicators, nutrition and heart health, energy metabolism disorders, hormonal and
metabolic imbalances, cardiorehabilitation protocols.
KIRISH
O‘rta yer dengizi ( Italiya, Ispaniya, Fransiyaning janubiy qismi, Turkiyaning g’arbiy sohili )
parhez modeli uzoq vaqtdan beri yurak-qon tomir salomatligi uchun foydali ovqatlanish usuli sifatida
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
531
tan olingan [1]. Biroq, so‘nggi tadqiqotlar ushbu parhezga rioya qilish darajasining pasayganini
ko‘rsatmoqda, bu esa uning dastlabki foydasini kamaytirishi mumkin. An’anaviy O‘rta yer dengizi
parhezi — mevalar, sabzavotlar, yong‘oqlar va zaytun moyiga boy bo‘lib, yurak-qon tomir
kasalliklari xavfining kamayishi bilan bog‘liq [2]. Ammo, zamonaviy ovqatlanish odatlarining
o‘zgarishi — ya’ni, qayta ishlangan mahsulotlar va to‘yintirilgan yog‘larning ortiqcha iste’moli —
ushbu modeldan uzoqlashishga olib kelmoqda. Bundan tashqari, O‘rta yer dengizi mintaqasidan
tashqaridagi aholining ushbu parhezga rioya qilishdagi to‘siqlari ham yurak-qon tomir
kasalliklarining oldini olishdagi samaradorlikni pasaytirishi mumkin [3]. Shu sababli, an’anaviy
ovqatlanish tartiblari bo‘yicha targ‘ibot va ta’lim sog‘liqni saqlash xususiyatlarini saqlab qolishda
muhim ahamiyatga ega. Yevropa Kardiologiya Jamiyati (ESC) ko‘rsatmalarida [4] yurak
yetishmovchiligi davosida farmakologik bo‘lmagan yondashuvning roli alohida ta’kidlanadi. Mavjud
tadqiqotlar yurak yetishmovchiligi bo‘lgan bemorlarning farmakologik bo‘lmagan tavsiyalarga rioya
qilishi va natijalari o‘rtasida bog‘liqlik borligini ko‘rsatmoqda. Oziqlanish holati yurak
yetishmovchiligi (YY) kabi surunkali kasalliklar boshqaruvida o‘zgaruvchan xavf omilidir [5,20 ].
Farmakologik va intervension davolashdagi yutuqlarga qaramay, kamqonlik va to‘liq ovqatlanmaslik
yurak yetishmovchiligi bo‘lgan bemorlar orasida keng tarqalgan va ko‘pincha e’tibordan chetda
qoladi. Tadqiqotlar ushbu guruhda yomon oziqlanish holati quyidagi omillar bilan bog‘liqligini
ko‘rsatadi: kasalxonaga tez-tez yotqizilish, davolanishning uzoq davom etishi va o‘lim darajasining
yuqoriligi [6,7,8]. Bundan tashqari, yurak yetishmovchiligi va ovqatlanish yetishmovchiligi
o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir murakkab bo‘lib, u yengil yallig‘lanish holatlari, ovqat hazm qilish tizimi
kongestiyasi va metabolik buzilishlarni o‘z ichiga oladi [9]. Ushbu omillar gohida semiz
bemorlarning o‘zida ham mikroelementlar tanqisligi kuzatilishiga olib keladi, bu esa davolash
jarayonini yanada murakkablashtiradi [10]. Yurak yetishmovchiligi kuchaygan bemorlar kasalxonaga
yotqizilganda ko‘pincha murakkab klinik ko‘rinishga ega bo‘ladi, bunda hamroh kasalliklar va
oziqlanish holati muhim rol o‘ynaydi [11, 12]. Shu nuqtai nazardan, kamqonlik va unga bog‘liq xavf
omillari bemorlarning sog‘ayish darajasi, kasalxonada yotish muddati va o‘lim darajasi uchun hal
qiluvchi ahamiyat kasb etadi.
MAQSAD.
Tadqiqotning maqsadi — yurak yetishmovchiligi (YY) bo‘lgan bemorlarda
reabilitatsiya davomida ovqatlanish strategiyasi va metabolik ko‘rsatkichlarning dinamikasini
o‘rganishdir. Bu maqsadni amalga oshirish uchun, tadqiqotda sarkopeniya (mushak massasi va
kuchining kamayishi) va zaiflik kabi holatlarning yurak yetishmovchiligi bo‘lgan bemorlardagi
tarqalishi va ta'sirini o‘rganish ko‘zda tutilgan. Shuningdek, tadqiqotda jismoniy mashqlar va
ovqatlanish aralashuvlari yordamida bemorlarning jismoniy qobiliyatlari, yallig‘lanish
ko‘rsatkichlari va hayot sifatiga bo‘lgan ta'siri tahlil qilinadi.
MATERIAL VA METODLAR.
EFFORT – Kamqon (malnourished) tibbiy bemorlarda erta
ovqatlanish qo‘llab-quvvatlashining zaiflik, funksional natijalar va sog‘ayish jarayoniga ta’siri
bo‘yicha tadqiqot [17]. EFFORT tadqiqoti — bu amaliy (pragmatik), tadqiqotchilar tomonidan
boshlangan, ochiq (ya’ni, yashirin bo‘lmagan), ko‘p markazli klinik tadqiqotdir. Tadqiqotga
Shveysariyaning 8 ta shifoxonasida kamida 4 kun kasalxonada qolishi kutilayotgan va ovqatlanish
xavfi yuqori (NRS 2002 ball ≥ 3) bo‘lgan tibbiy bemorlar jalb qilingan [ 17 ,18]. Tadqiqotga
kasalxonaga yotqizilgan va kamida 4 kun qolishi kutilgan, shuningdek ovqatlanish xavfi yuqori
bo‘lgan (NRS 2002 bahosi 3 yoki undan yuqori) 2088 nafar bemor jalb qilindi. Bemorlar tasodifiy
tarzda 2 guruhga ajratildi:
Intervensiya guruhi:
bemorlarga 48 soat ichida boshlanadigan individual ovqatlanish
strategiyasi ishlab chiqildi. Parhez kaloriyasi va oqsil miqdori dietologlar tomonidan har bir bemor
uchun alohida hisoblab berildi.
Nazorat guruhi:
bu guruh bemorlari faqat oddiy kasalxona ovqatini iste’mol qilgan, hech
qanday ovqatlanish bo‘yicha maslahat olmagan [19].
Ovqatlanish ehtiyojlari (oqsil va kaloriya) dietologlar tomonidan aniqlangan maqsadlarga
asoslangan. Asosiy maqsad – 30 kun ichida sog‘liqdagi yomonlashuvlar (o‘lim, asoratlar, qayta
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
532
yotqizilish va funksional zaiflik)ni tahlil qilish edi. Tadqiqot dizayni statistik ishonchlilik bilan
qurilgan bo‘lib, natijalar teng sharoitda taqqoslanadigan tarzda tashkil etilgan. Randomizatsiya
onlayn tizim orqali, bemorning ahvoli va joylashgan shifoxonasiga qarab amalga oshirilgan.
Tadqiqotda randomizatsiya (tasodifiy taqsimlash) interaktiv veb-platforma orqali amalga
oshirilgan va u bemorning kasallik og‘irligi hamda joylashgan shifoxonasiga qarab stratifikatsiya
qilingan.
1-jadval. Statistik tahlillar.
Bu metod orqali yurak yetishmovchiligi tashxisi qo’yilgan bemorlarda reabilitatsiya
ovqatlanish strategiyasi va metobolizm dinamikasini dinamik tahlil qilish va aniqlash qulayligi ortdi
[
14,15,13].
NATIJA.
Ushbu tadqiqotdan olingan asosiy natija va ko’rsatkichlarga ko’ra 30 kun ichida
quyidagi noxush holatlardan biri sodir bo‘lishi;
•
Har qanday sababga ko‘ra o‘lim,
•
Reanimatsiyaga yotqizilish,
•
Favqulodda qayta kasalxonaga tushish,
•
Katta asoratlar,
•
Funksional holatning yomonlashuvi.
Tadqiqot natijalari:
Umumiy 5015 bemor skriningdan o‘tkazildi, 2088 nafari tadqiqotga
qabul qilindi (2014-yil 1-apreldan 2018-yil 28-fevralgacha). 1050 bemor intervensiya guruhiga, 1038
bemor nazorat guruhiga ajratildi.
30 kun ichida:
Intervensiya guruhidagi 232 bemor (23%)da noxush klinik natijalar kuzatildi.
Nazorat guruhida bu ko‘rsatkich 272 bemor (27%)ni tashkil qildi.
Moslashtirilgan xavf koeffitsienti (OR) = 0,79, p = 0,023, ya’ni ahamyatli farq bor.
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
533
O‘lim holati:
Intervensiya guruhida 73 bemor (7%), Nazorat guruhida 100 bemor (10%), OR = 0,65,
p = 0,011 ya’ni intervensiya guruhi foydaliroq. Yon ta’sirlar ikki guruhda ham bir xil darajada (16%
va 14%) kuzatildi, sezilarli farq yo‘q (p = 0,26).
1-grafik. Statistik tahlillar.
Kamqonlik xavfi mavjud bo‘lgan bemorlarda kasalxona davridanoq boshlangan individual
ovqatlanish yondashuvi o‘lim va boshqa og‘ir klinik natijalar darajasini kamaytirishga yordam berdi.
Bu natijalar, bemorlarning tibbiy holatidan qat’i nazar, kasalxonaga qabul qilinishda nutritsion
skrining va baholashni majburiy tarzda joriy qilish zarurligini ta’kidlaydi [17,18].
MUHOKAMA.
Ushbu tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, ovqatlanish xavfi mavjud
bo‘lgan bemorlarda kasalxonaga yotqizilganidan keyin erta boshlangan individual ovqatlanish
qo‘llab-quvvatlovi sog‘liq bilan bog‘liq asosiy ko‘rsatkichlarni yaxshilaydi[16]. Jumladan, 30 kun
ichida nojo‘ya klinik holatlar va o‘lim darajasi sezilarli darajada kamaygan. Intervensiya guruhi
bemorlarining 79% kaloriyaga va 76% oqsilga bo‘lgan ehtiyojini to‘liq qondira olgani, shuningdek
ularning o‘lim darajasining 7% bo‘lib, nazorat guruhidagilarnikidan (10%) pastroq ekani individual
yondashuvning samarali va xavfsizligini ko‘rsatadi[18].
Bundan tashqari, ikkala guruh o‘rtasida ovqatlanish intervensiyasi sababli yuzaga kelgan
nojo‘ya ta’sirlar sezilarli darajada farq qilmagan, bu esa mazkur uslubning klinik xavfsizligini yanada
tasdiqlaydi. Ushbu natijalar kasalxonalarda har bir bemorning ovqatlanish holatini baholab chiqish
va xavf ostida bo‘lganlar uchun individual ovqatlanish rejasi tuzish zaruriyatini isbotlab beradi. Bu
usul umumiy davolash samaradorligini oshiradi, asoratlar sonini kamaytiradi va sog‘ayish jarayonini
tezlashtiradi[19], va bu tadqiqot chet el mamlakatida o’tkazilgan bo’lib o’zbekistonda bu yo’nalish
bo’yicha izlanishlar olib borilmoqda.
Xulosa.
Yurak yetishmovchiligi bilan og‘rigan bemorlarda reabilitatsiya jarayonida
ovqatlanish strategiyasini ilmiy asoslangan yondashuvlar orqali tashkil etish, klinik natijalarga
sezilarli ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Xususan, EFFORT tadqiqotining natijalari ovqatlanish xavfi mavjud
bo‘lgan bemorlarga erta bosqichda individual parhezni joriy etish orqali: O‘lim va og‘ir asoratlar
xavfini kamaytirish,kasalxonada qolish muddatini qisqartirish, metabolik ko‘rsatkichlarni yaxshilash,
kaloriya va oqsil ehtiyojini optimal darajada qondirish imkonini berishini isbotladi. Bu natijalar yurak
yetishmovchiligi bo‘lgan bemorlar uchun reabilitatsiya davrida individual ovqatlanish
yondashuvining muhimligini tasdiqlaydi. Bunday yondashuv yurak-qon tomir faoliyatini tiklash,
metabolik disbalanslarni kamaytirish va umumiy sog‘ayish sur’atini tezlashtirishga xizmat qiladi.
Shu bois, yurak yetishmovchiligi bilan og‘rigan bemorlarni davolashda dietoterapiya va parhezni
faqat yordamchi vositasi sifatida emas, balki integral davolash strategiyasining ajralmas qismi sifatida
qarash zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar:
•
Res. 2019; 124: 779–798. [Google Scholar] [CrossRef].
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
534
•
Sandri E., Sguanci M., Cantín Larumbe E., Cerdá Olmedo G., Werner L.U., Piredda
M., Mancin S. Plant-Based Diets versus the Mediterranean Dietary Pattern and Their Socio-
Demographic Determinants in the Spanish Population: Influence on Health and Lifestyle Habits.
Nutrients. 2024; 16: 1278. [Google Scholar] [CrossRef].
•
Sam-Yellowe T.Y. Nutritional Barriers to the Adherence to the Mediterranean Diet in
Non-Mediterranean Populations. Foods. 2024; 13: 1750. [Google Scholar] [CrossRef] [PubMed].
•
McDonagh T.A., Metra M., Adamo M., Gardner R.S., Baumbach A., Böhm M., et al.
2021 ESC Guidelines for the Diagnosis and Treatment of Acute and Chronic Heart Failure. Eur Heart
J. 2021; 42: 3599–3726. [Google Scholar] [CrossRef] [PubMed].
•
Ojo O., Adegboye A.R.A. The Effects of Nutrition on Chronic Conditions. Nutrients.
2023; 15: 1066. [Google Scholar] [CrossRef] [PubMed].
•
Bansal N., Alharbi A., Shah M., Altorok I., Assaly R., Altorok N. Impact of
Malnutrition on the Outcomes in Patients Admitted with Heart Failure. J Clin Med. 2024; 13: 4215.
[Google Scholar] [CrossRef] [PubMed].
•
Abdoul Carime N., Cottenet J., Clerfond G., Eschalier R., Quilliot D., Eicher J.-C., et
al. Impact of Nutritional Status on Heart Failure Mortality: A Retrospective Cohort Study. Nutr J.
2022; 21: 2. [Google Scholar] [CrossRef] [PubMed].
•
Weidenhammer A., Prausmueller S., Spinka G., Goliasch G., Arfsten H., Pavo N., et
al. Malnutrition in Patients with Chronic Heart Failure. Eur Heart J. 2022; 43: ehac544.1056. [Google
Scholar] [CrossRef].
•
Murphy S.P., Kakkar R., McCarthy C.P., Januzzi J.L. Inflammation in Heart Failure:
JACC State-of-the-Art Review. J Am Coll Cardiol. 2020; 75: 1324–1340. [Google Scholar]
[CrossRef].
•
Xu D., Lu Y., Wang Y., Li F. The Obesity Paradox and 90-Day Mortality in Chronic
Critically Ill Patients: A Cohort Study Using a Large Clinical Database. Eur J Med Res. 2024; 29:
392. [Google Scholar] [CrossRef].
•
Screever E.M., van der Wal M.H.L., van Veldhuisen D.J., Jaarsma T., Koops A., van
Dijk K.S., et al. Comorbidities Complicating Heart Failure: Changes over the Last 15 Years. Clin Res
Cardiol. 2023; 112: 123–133. [Google Scholar] [CrossRef] [PubMed].
•
Kałużna-Oleksy M., Krysztofiak H., Migaj J., Wleklik M., Dudek M., Uchmanowicz
I., et al. Relationship between Nutritional Status and Clinical and Biochemical Parameters in
Hospitalized Patients with Heart Failure with Reduced Ejection Fraction, with 1-Year Follow-Up.
Nutrients. 2020; 12: 2330. [Google Scholar] [CrossRef] [PubMed].
•
Schuetz P., Fehr R., Baechli V., Geiser M., Deiss M., Gomes F., et al. Individualised
nutritional support in medical inpatients at nutritional risk: a randomised clinical trial. Lancet. 2019;
393(10188): 2312–2321. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(18)32776-4.
•
Anker S.D., Ponikowski P., Varney S., Chua T.P., Clark A.L., Webb-Peploe K.M., et
al. Wasting as independent risk factor for mortality in chronic heart failure. Lancet. 1997; 349(9058):
1050–1053.
•
Evans W.J., Morley J.E., Argilés J., Bales C., Baracos V., Guttridge D., et al.
Cachexia: a new definition. Clin Nutr. 2008; 27(6): 793–799.
•
Heart Failure Society of America (HFSA). HFSA Scientific Statement: Nutrition,
Obesity, and Cachexia in Patients with Heart Failure. J Card Fail. 2019; 25(5): 380–400.
•
Katano S., et al. Nutritional status and energy intake as predictors of functional status
after cardiac rehabilitation in elderly inpatients with heart failure. Circ J. 2018; 82(6): 1426–1433.
•
Nishimura M., et al. Nutrition Assessment and Education of Patients with Heart
Failure by Registered Dietitians. Int Heart J. 2023; 65(2): 285–292.
•
Юсупова Л. The role of diet in cardiovascular disease management. Uzbek J Med.
2025; 33(2): 78–91.
