O‘ZBEKISTONDA YASHIRIN IQTISODIYOTNING JAMIYATGA TA’SIRI

Nigora Turopova; Gulnoza Tairova

doi:10.71337/inlibrary.uz.universal-scientific-research.58675

Authors

Nigora Turopova
Termiz davlat universiteti o’qituvchisi
Gulnoza Tairova
Termiz davlat universiteti buxgalteriya hisobi va audit yo’nalishi talabasi

DOI:

https://doi.org/10.71337/inlibrary.uz.universal-scientific-research.58675

Keywords:

Yashirin iqtisodiyot iqtisodiy islohotlar mehnat bozori soliqlar iqtisodiy ta’sir O‘zbekiston.

Abstract

Ushbu maqolada yashirin iqtisodiyotning O‘zbekiston iqtisodiyotiga va jamiyatiga ta’siri chuqur tahlil qilinadi. Unda yashirin iqtisodiyot sabab va oqibatlari, uning davlat daromadlariga salbiy ta’siri, mehnat bozori, iste’molchilar va tadbirkorlar uchun yaratadigan qiyinchiliklari o‘rganilgan.

ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-11

145

O‘ZBEKISTONDA YASHIRIN IQTISODIYOTNING JAMIYATGA TA’SIRI

Turopova Nigora

Termiz davlat universiteti o’qituvchisi

nturopova@tersu.uz

Tairova Gulnoza Baxodirovna

Termiz davlat universiteti buxgalteriya hisobi va audit yo’nalishi talabasi

Annotatsiya

Ushbu maqolada yashirin iqtisodiyotning O‘zbekiston iqtisodiyotiga va jamiyatiga

ta’siri chuqur tahlil qilinadi. Unda yashirin iqtisodiyot sabab va oqibatlari, uning davlat
daromadlariga salbiy ta’siri, mehnat bozori, iste’molchilar va tadbirkorlar uchun
yaratadigan qiyinchiliklari o‘rganilgan.

Kalit so’zlar.

Yashirin iqtisodiyot, iqtisodiy islohotlar, mehnat bozori, soliqlar,

iqtisodiy ta’sir, O‘zbekiston.

Abstract

This article deeply analyzes the influence of the underground economy on the

economy and society of Uzbekistan. It examines the causes and consequences of the
underground economy, its negative impact on state revenues, the difficulties it creates for
the labor market, consumers and entrepreneurs.

Keywords.

Hidden economy, economic reforms, labor market, taxes, economic

impact, Uzbekistan.

KIRISH

Yashirin iqtisodiyot barcha rivojlanayotgan davlatlarda, jumladan O‘zbekistonda

ham iqtisodiyotning samaradorligi va qonuniy tartibotiga salbiy ta’sir qiluvchi muhim
omillardan biridir. U odatda rasmiy iqtisodiy ko‘rsatkichlarga kirmasdan faoliyat
ko‘rsatuvchi, soliqlardan qochish va noqonuniy yo‘llar bilan daromad topish orqali
amalga oshiriladigan turli iqtisodiy faoliyatlardan iborat. Yashirin iqtisodiyotning
kattalashishi davlat byudjeti daromadlarining kamayishiga, aholi uchun ijtimoiy
kafolatlarning cheklanishiga va iqtisodiy islohotlarning sekinlashishiga olib keladi.
Maqolada O‘zbekistondagi yashirin iqtisodiyot sabab va oqibatlari, uning davlatga va
jamiyatga bo‘lgan ta’siri o‘rganiladi.

ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA

ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-11

146

Yashirin iqtisodiyot va uning ta’siri to‘g‘risida turli ilmiy tadqiqotlar va hisobotlar

mavjud. Jahon banki, Xalqaro valyuta jamg‘armasi va BMT kabi xalqaro tashkilotlar
yashirin iqtisodiyotning davlat byudjetiga ta’sirini o‘rganish va uni kamaytirish bo‘yicha
tavsiyalar berib kelmoqda. Jumladan, Butunjahon banki tomonidan O‘zbekiston
iqtisodiyotining turli ko‘rsatkichlari bo‘yicha chop etilgan hisobotlar, Moliya vazirligi va
Davlat soliq qo‘mitasining statistik ma’lumotlari ham muhim manbalar sifatida qaraladi.
Shuningdek, turli mamlakatlar tajribasi, jumladan, Markaziy Osiyo davlatlarining
yashirin iqtisodiyotga qarshi kurash usullari O‘zbekiston uchun qiziqarli misol bo‘lib
xizmat qilmoqda.

Ushbu maqolada statistik tahlil va solishtirma usullardan foydalanilgan. Yashirin

iqtisodiyotning davlat iqtisodiyoti va mehnat bozori ko‘rsatkichlariga ta’siri empirik
ma’lumotlar asosida tahlil qilingan. Shu bilan birga, mamlakatlararo solishtirma usul
yordamida yashirin iqtisodiyotni kamaytirish bo‘yicha chet el tajribasi tahlil qilinadi.

NATIJALAR

O‘zbekistonda yashirin iqtisodiyotning yuqori darajada mavjudligi ijtimoiy va

iqtisodiy jihatlardan qator qiyinchiliklarga sabab bo‘lmoqda. Ma’lumotlarga ko‘ra,
yashirin iqtisodiyot O‘zbekiston YAIMining taxminan 20-25% ini tashkil qilishi mumkin,
bu esa rasmiy iqtisodiyotga katta salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Quyidagi jadvalda yashirin
iqtisodiyotning ayrim ko‘rsatkichlari va O‘zbekiston iqtisodiyotiga ta’siri keltirilgan:

1-jadval. Yashirin iqtisodiyotning ayrim ko‘rsatkichlari va O‘zbekiston

iqtisodiyotiga ta’siri

Ko‘rsatkich

Qiymati

YAIMdagi ulushi

20-25%

Byudjetga zarar (mlrd so‘m)

5000 mlrd

Ishsizlar soniga ta’siri

7-10%

Soliqdan qochish darajas

Yiliga 15-18%

Shuningdek, yashirin iqtisodiyot tufayli ishchilar ijtimoiy himoyasiz bo‘lib

qolishmoqda. Norasmiy sektorda ishlayotgan aholi o‘zining mehnat faoliyatini
hujjatlashtirmaslik sababli davlat tomonidan kafolatlangan pensiya va sug‘urta
imkoniyatlaridan mahrum bo‘lmoqda. Bundan tashqari, bu holat iste’molchilar uchun
xavfli bo‘lib, sifatsiz va tekshirilmagan mahsulotlar iste’mol qilinishiga olib kelishi
mumkin.

ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-11

147

O‘zbekiston iqtisodiyotidagi yashirin iqtisodiyotning ulushi mamlakatdagi byudjet

daromadlarini sezilarli darajada kamaytirib, mehnat bozoriga va tadbirkorlik muhitiga
qator qiyinchiliklar keltirib chiqarmoqda. Yashirin iqtisodiyotning YAIMdagi ulushi
taxminan 20-25%ni tashkil qilishi sababli, bu ko‘rsatkich davlat soliqlari, ijtimoiy
to‘lovlar va boshqa byudjet daromadlariga sezilarli zarar yetkazmoqda. Bu holat davlat
tomonidan ijtimoiy himoya va infratuzilmani rivojlantirish imkoniyatlarini cheklab
qo‘ymoqda.

Yashirin iqtisodiyotning qator salbiy oqibatlari bor:

Soliq tushumlariga ta’siri: Norasmiy iqtisodiyot tufayli O‘zbekiston soliq

tushumlarining qariyb 15-18% ini yo‘qotadi. Shu sababli davlat budjeti ko‘plab ijtimoiy
va iqtisodiy loyihalarni moliyalashtirishda qiyinchiliklarga duch kelmoqda.

Mehnat bozoriga ta’siri: Yashirin iqtisodiyot mehnat bozorini ham

beqarorlashtiradi. Taxminan ishchilarining 7-10% norasmiy sektorda faoliyat yuritishi
ularning ijtimoiy kafolatlardan mahrum bo‘lishiga olib keladi. Norasmiy sektorda
ishlayotganlar uchun mehnat sharoitlari va ish haqining pastligi hamda ish haqi miqdorida
kamchiliklar yuzaga keladi, bu esa ijtimoiy tengsizlikni kuchaytiradi.

Xavfli mahsulotlar iste’moli va iste’molchilarga ta’siri: Yashirin iqtisodiyotning

yuqori darajasi norasmiy sektorlar orqali tekshirilmagan, sifatsiz mahsulotlarning keng
tarqalishiga olib keladi. Bu mahsulotlar sifat va xavfsizlik talablariga javob bermasligi
mumkin, iste’molchilar esa bunday mahsulotlarni iste’mol qilish orqali zarar ko‘rishadi.

Tadbirkorlik rivojiga ta’siri: Yashirin iqtisodiyot qonuniy ishlayotgan tadbirkorlar

uchun raqobatni murakkablashtiradi, chunki norasmiy sektordagi kompaniyalar
soliqlardan qochgan holda xarajatlarini kamaytiradi. Bu esa rasmiy sektor uchun noqulay
sharoitlar yaratib, yangi investitsiyalarning kamayishiga sabab bo‘ladi.

XULOSA

Yashirin iqtisodiyotning O‘zbekistondagi mavjudligi mamlakatning ijtimoiy-

iqtisodiy rivojlanishiga salbiy ta’sir qilmoqda. Bu holat iqtisodiy islohotlarning samarasiz
bo‘lishiga, davlat daromadlarining kamayishiga va mehnat bozori shaffofligining
buzilishiga olib keladi. Yashirin iqtisodiyotni kamaytirish uchun, davlat soliqlarni