IMPORTANT ASPECTS OF THE MUQANNA AND ABU MUSLIM REVOLTS

FAN, TA

’

LIM, TEXNOLOGIYA VA ISHLAB CHIQARISH

INTEGRATSIYASI ASOSIDA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI

VOLUME-2, ISSUE-1

311

MUQANNA VA ABU MUSLIM QO’ZG’OLONLARINING AHAMIYATLI

TOMONLARI

Xayrullayev Umidjon

Osiyo xalqaro universiteti “Tarix va filologiya” kafedrasi o’qituvchisi

Qazoqova Sabina Ma’mur qizi

1-T-24 guruh talabasi

Annotatsiya:

VIII asr boshlarida arablar butun Movorounnahrni zabt etishga

kirishdilar. Movorounnahrda bu davrda bir qator hokimliklar mavjud bo’lib ular
G’arbiy turk xoqonining umumiy boshqaruvi ostida edi. Xalifalik hokimiyatiga
ummaviylar kelganidan so’ng butun Movorunnahr arablar tomonidan egallandi.
Keyinchalik arab xalifaligi olib borgan siyosat tufayli o’lkada bir nechta qo’zg’olonlar
sodir bo’ldi.

Kalit so’zlar:

Qora kiyimlilar, Oq kiyimlilar, mazdakiylik, ummaviylar,

abbosiylar, xiroj, Som, sarroj, gumashta

VIII asr o’rtalariga kelib xalifalikda ummaviylarga qarshi norozilik to’lqini avj

olib ketadi. Ularning qo’pol siyosatdan mazlum xalqlar, arab aholisi hamda mulkdorlar
tabaqasi norozi bo’lgan. Ummaviylarga qarshi umumiy norozilik Xalifa Marvon II
(744-750) davrida kuchayib ketdi. Abbosiylar (payg’ambarimiz Muhammad s.a.v ning
amakivachchasi sahoba Qusam ibn Abbosning avlodlari) Movorounnahrga turli
targ’ibotchilarni yubora boshladi. Ulardan biri Abu Muslim (Abdurahmon ibn Muslim)
bo’lib Xuroson (Iroq) ning Kufa shahri Savad qishlog’i yaqinidagi Xutarniy degan
joyda dunyoga kelgan. Yoshligida boy kishining qo’lida gumashta bo’lib ishlagan
so’ngra sarrojlik (egar-jabduq yasovchi hunarmand) qilgan

1

. 747-yil ummaviylarga

qarshi harakatga rahbarlik qilish uchun Marv vohasiga yuborilgan. U Safizanj,
Mohuvon va Shavvol qishloqlarni qarorgohga aylantirib, xalifalikka qarshi tashviqot
olib boradi. Abu Muslim Shavval qishlog’ida qullar uchun maxsus joy qilib ularga
Dovud ismli targ’ibotchini rahbar etib tayinlaydi. Qo’zg’olonchilar timqora rangada
bo’lib, bu abbosiylarning timsoli sanalgan

2

. 749-yilda qo’zg’olon g’alaba bilan

yakunlangan. Ummaviylar sulolasi hokimiyatdan ketib o’rniga Abbosiylar sulolasi
xalifaliokni boshqara boshlaydi va Abul Abbos saffox taxtga keladi. Abu Muslim 750-
yilda Xuroson va Movorounnahr noibi etib tayin etiladi. Abbosiylar hokimiyatni
egallasa ham mehnatkash aholi hayotida sezilarli o’zgarish bo’lmaydi. Aholi o’rtasida
abbosiylarga qarshi qo’zg’olon ko’tarish kayfiyati paydo bo’ladi. 750-yilda Buxoroda

1

F.Sultonov,

F.Bozorboyev. O’rta asrlar tarixi (O’zbekiston tarixi). T:.2007 y 70

-b

2

F.Sultonov, F.Bozorboyev. O’rta asrlar tarixi (O’zbekiston tarixi). T:.2007 y 68

-b

FAN, TA

’

LIM, TEXNOLOGIYA VA ISHLAB CHIQARISH

INTEGRATSIYASI ASOSIDA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI

VOLUME-2, ISSUE-1

312

Sharik ibn Shayhulmahriy boshchiligida qo’zg’olon sodir bo’ladi. Sharik ibn
Shayhulmahriy arablardan bo’lib Buxoroda yashagan va jangovar kishi bo’lgan. U shia
oqimiga e’tiqod qilgan. Aholini abbosiylarga qarshi davat etib, xalifa payg’ambar
avlodidan bo’lishi kerak deb hisoblagan

3

. Bu qo’zg’olon Ziyod ibn Solih tomonidan

bostirilgan

Abu muslim haqida tushuncham

Abu muslim al-xurosoniy- forsdan chiqqan krizmatik lider va mohir strateg

sifatida maydonga chiqdi. Uni abbosiylar oilasi xurosonda ummaviylarga qarshi
kuchlarni tashkil etish va safarbar etish uchun yuborga.

Tashviqot va ramzlar haqida

Abu Muslim qora bayroq ko’tarib abbosiylarni qo’llab-quvvatlagan.

Qo’zg’olon haqida gap borganda quyidagilar Xurosonda boshlanishi – qo’zg’lon

747-yilda xurosonda boshlanib bu viloyat abbosiylar qo’llab-quvvatlashining

markaziga aylandi Tez kengayishi- abu muslimning qo’shinlari forslar arablar va
boshqa guruhlardan tashkil topgan bo’lib ular ummaviylarning bir necha
qo’shinlarini tez-tez mag’lubiyatga uchratib imperiyaning yuragiga siljiy

boshladi. Zab janngi- 750- yilda iroq yaqinidagi zab daryosi yonida hal qiluvchi

jangda ummaviylar qo’shinlari tor-mor keltirildi. So’nggi ummaviy xalifasi

Marvon II o’ldirilib ummaviylar hukmronligi sharqda nihoyasiga yetdi.

Natijalari haqida quyidagi xulosaga keldim

Ummaviylar tugatilishi- ummaviylar oilasining ko’chilik a’zolari o’ldirildi.

Biroq ulardan biri Abdurahmon1 Ispaniyaga qochib ketdi va u yerda Qurtuba

amirligini tashkil etdi

4

.

Abu Muslimning taqdiri- qo’g’olondagi muhim roli va xizmatlariga

qaramay Abu Muslim Abosiy hukmdorlar bilan kelishmovchilikka tushib qoldi

va 755- yilda xalifa al-Mansur tomonidan u haddan tashqari kuchli bo’lib ketdi
degan xavotir bilan qatl etilgani tarixda ko’rsatilgan va o’rganilgan.

Muqanna va Oq kiyimlilar qo’zg’oloni haqida ma’lumotlar;

3

Muhammad Narshaxiy. Buxoro tarixi.T:.1993. 59-b

4

The history of the Abbasid Revolution L:. 2010. P-236

FAN, TA

’

LIM, TEXNOLOGIYA VA ISHLAB CHIQARISH

INTEGRATSIYASI ASOSIDA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI

VOLUME-2, ISSUE-1

313

Muqanna asl ismi Hoshim Ibn Hakim VIII asrda yashagan fors mutaffakiri

va diniy lideridir Al-Muqanna o’zining shaxsiyati v ava diniy ta’limotlari bilan
ko’plab izdoshlarga ega bo’lgan. U forslar oilasidan bo’lib islomning dastlabki

davrida yetishib kelgan. Muqanna qo’zg’oloni shuningdek Muqanna inqilobi

yoki Oq kiyimlilar isyoni deb ham ataladi. 769-783-yillarda Xuroson viloyatida

sodir bo’lgan. Bu qo’zg’olon al-Muqanna o’zini payg’ambar deb e’lon qilgan va
uning ta’limotlari atrofdagi ijtimoiy to’dalarga yoqib qolgan

5

.

Qo’zg’olon sabablari;

Muqanna o’zini messiyaning inkarnatsiyasi deb e’lon qiladi. U shuni

aytdiki u keldi chunki o’z zamonidagi ijtimoiy va diniy adolatsizliklarga qarshi
kurashish va xalqni qutqarish uchun. Bu g’oya ko’plab insonlarni ayniqsa dindan
norozi bo’lganlarni va ijtimoiy adolatsizlikka duchor bo’lganlarni o’ziga jalb etdi.

Ijtimoiy va iqtisodiy norozilik

Ummaviylar davlati 661-750-yillarda hukmronlik qilgan. Ular ko’plab fors

va arab bo’lmagan musulmonlarni kamsitishga sabab bo’lgan. Ayniqsa forslar va

shialar ummaviylar tomonidan ezilgan va oyoqosti qilingan. Ularning iqtisodiy
holati og’ir bo’lgan va bu ko’plab norozilik kelib chiqishiga sabab bo’lgan.

Muqanna ta’siri;

Muqanna va uning diniy ta’limotlari odamlarni birlashtirgan bu yerda

jamoaviy harakatlarni keltirib chiqargan. U o’zining harakatlari bilan
qo’zg’olonni kuchaytirib Oq kiyimlilar tarafdorlarni to’plashni boshladi.

Qo’zg’olonni boshlanishi;

Muqanna qo’zg’oloni Xurosonda boshlangan va al-Muqanna o’z

tarfdorlarini bir joyga to’plab ummaviylarga qarshi kurashni boshlashgan. U
o’zining hukmronligi ostida adolat va tenglikka asoslangan yangi jamiyat
qurishni va’da qildi. Oq kiyimlilar qo’zg’oloni bir necha yil davom etdi va 783-

yilda Ummaviylar hukmronligi tomonidan bostirildi. 783-yilda xalifalik
qo’shinlari Muqanna va uning tarafdorlarini Samarqand yaqinidagi oxirgi

istehkomda qamal qilishgan. Qamal qattiq bo’lgani uchun Muqanna o’z

5

F.Sultonov, F.Bozorboyev. O’rta asrlar tarixi (O’zbekiston tarixi). T:.2007 y 76

-b

FAN, TA

’

LIM, TEXNOLOGIYA VA ISHLAB CHIQARISH

INTEGRATSIYASI ASOSIDA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI

VOLUME-2, ISSUE-1

314

tarafdorlari bilan birga o’zini o’ldirishga majbur bo’lgan. Muqannaning
qo’zg’oloni xalifalik hukmronligiga qarshi mahalliy qarshilik va norozilikni ifoda
etdi. Garchi qo’zgo’lon bostirilgan bo’lsa ham u xalqning ozodlik va

mustaqillikka intilishini kuchaytirib keying davrlardagi qarshi harakatlarni

kuchaytirishga sababchi bo’ldi

6

.

Xulosa qilib shuni aytish kerakki Abu Muslim qo’zg’olonida Abu Muslim

ummaviylarno o’rniga abbosiylar hukmronligini boshlanishiga ko’maklashadi va
qo’zg’olon ko’tarishiga sabab bo’ladi. Endi ikkinchi qo’zg’olon haqida
gapiradigan bo’lsam al-Muqanna yoki oq kiyimlilar qo’zg’oloni hisoblanadi. Bu
qo’zg’olon ham ummaviylarga qarshi ko’tariladi. Muqanna musulmon
bo’lmaydi va u o’zini payg’ambar deb e’lon qiladi. Bundan tashqari u atrofdagi
insonlarni o’ziga jalb qilib; diniy ta’limot bera boshlaydi. Shundan so’ng ko’p
sonli aholi Muqanna tarafiga o’tib ketadi.

Endi qo’zg’olonning natijalariga to’xtaladigan bo’lsak Muqanna

qo’zg’oloni qisman ijobiy tomonga o’zgaradi. Sababi Muqanna ilojsizlikdan
qamal ostida qolib o’zini va tafdorlarini o’ldiradi. Buning asosiy natijasi Muqana
vafot etgandan keyin qo’zg’olon bostirilsada lekin xalq qo’zg’oloni ba’zida
ummaviylarga qarshi qo’zg’olon ko’taradi. Ya’ni shundan keyin xalq notinch
bo’lib qoladi. Abu Muslim qo’zg’oloni natijasiga keladigan bo’lsam bu ijobiy
tarafga buriladi. Chunki Abu Muslim harakatidan so’ng Ummaviylar
hukumatdan ag’dariladi. Shundan so’ng hokimiyatga yangi sulola vakillari

Abbosiylar keladi/ bu qo’zg’olondan keyin xalq ozodlikka chiqadi. Bundan
tashqari bu qo’zg’olonning salbiy ta’rafi shundaki Abbosiylar tomonidan Abu
Muslim o’ldiriladi. Ikkita qo’zg’olonni ham taqqoslasam ikki qahramon xalq
uchun hokimiyat uchun mardlarcha kurashishadi va oxirida qisman bo’lsa ham

ijobiy natijalarga erishadi.

Foydalanilgan adabiyotlar:

1.

F.Sultonov, F.Bozorboyev. O’rta asrlar tarixi (O’zbekiston tarixi). T:.2007

2.

Muhammad Narshaxiy. Buxoro tarixi.T:.1993.

3.

The history of the Abbasid Revolution L:. 2010.

6

Muhammad Narshaxiy. Buxoro tarixi.T:.1993. 62-b

FAN, TA

’

LIM, TEXNOLOGIYA VA ISHLAB CHIQARISH

INTEGRATSIYASI ASOSIDA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI

VOLUME-2, ISSUE-1

315

4.

Xayrullayev, U. (2024). THE IDEA THAT MADE THE OTTOMAN STATE
GREAT (RED APPLE II).

Modern Science and Research

,

3

(2), 1071–1073.

Retrieved

from

https://inlibrary.uz/index.php/science-

research/article/view/29533

5.

Xayrullayev, U. (2024). BRIEFLY ABOUT THE "RED APPLE"
MYTHOLOGY OF THE TURKS.

Modern Science and Research

,

3

(1), 568–

572.

Retrieved

from

https://inlibrary.uz/index.php/science-

research/article/view/28329

6.

Umidjon, X. (2024). Literacy and Information Exchange in the Ancient East and
West.

EUROPEAN JOURNAL OF INNOVATION IN NONFORMAL

EDUCATION

,

4

(3),

179–183.

Retrieved

from

http://www.inovatus.es/index.php/ejine/article/view/2698

7.

8.

Umidjon, X. (2023). 1918-1939-yillarda Polshaning ichki siyosatidagi
o’zgarishlar.

Центр Научных Публикаций (buxdu.Uz)

,

42

(42). извлечено от

https://journal.buxdu.uz/index.php/journals_buxdu/article/view/10963

9.

Umidjon Xayrullayev. (2024). THE POSITION OF CENTRAL ASIAN
GOVERNORSHIPS DURING THE PERIOD OF THE TURKISH KHANATE
AND THE ARAB INVASION. https://doi.org/10.5281/zenodo.13958464

10.

Xayrullayev Umidjon Fayzullo o'g'li. (2024). LEGITIMACY OF RULERSHIP
IN THE STATE OF CENTRAL ASIA AND IRAN IN ANCIENT TIMES AND
THE EARLY MIDDLE AGES. https://doi.org/10.5281/zenodo.14222295

11.

Xayrullayev, U. (2024). EFTALLAR DAVLATI VA TURK XOQONLIGIDA
HUKMDORLIK LEGITIMATSIYASI.

Modern Science and Research

,

3

(12),

843–851.

Retrieved

from

https://inlibrary.uz/index.php/science-

research/article/view/58469

8.

BIRINCHI

RADIO

EHTIYOTLAR

TARIXIDAN. (2024).

MEDICINE, PEDAGOGY AND TECHNOLOGY:

THEORY

AND

PRACTICE

,

2

(4),

657-

663. https://universalpublishings.com/index.php/mpttp/article/view/5240

12.

Xayrullayev, U. (2024). TURK XOQONLIGI VA ARABLAR BOSQINI
DAVRIDA O’RTA OSIYO HOKIMLIKLARINING MAVQEYI.

Modern

Science

and

Research

,

3

(12),

339–343.

Retrieved

from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/58055

13.

Xarullayev

Umidjon.

(2024).

RELIGIOUS

AND

THREATS

IN

MEDIASPACE.

МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ:

ТЕОРИЯ

И

ПРАКТИКА,

2(5),

593–595.

https://doi.org/10.5281/zenodo.11311154

FAN, TA

’

LIM, TEXNOLOGIYA VA ISHLAB CHIQARISH

INTEGRATSIYASI ASOSIDA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI

VOLUME-2, ISSUE-1

316

14.

Ilniyazovich, S. F. (2023). RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNING TARIX
FANINI O'QITISHDAGI AHAMIYATI.

15.

Ilniyoz

o'g'li,

S.

F.

(2023).

ETNOGRAFIK

TADQIQOTLARDA

QORAQALPOQ XALQINING YORITILISHI.

16.

Ilniyazovich, S. F. (2024). The Formation of Preliminary Knowledge about the
People of Karakalpak.

EUROPEAN JOURNAL OF INNOVATION IN

NONFORMAL EDUCATION

,

4

(3), 149-155.

17.

Sayfutdinov, F. (2024). BUXORO AMIRLIGINING QURILISH TARIXI:
MADANIY VA ARXITEKTURA TARAQQIYOTI MEROSI.

Modern Science

and Research

,

3

(12), 852-858.

18.

Sayfutdinov Feruz Ilniyoz o’g’li. (2023). XX ASR 2-YARMI XXI ASR
BOSHLARI

ZARAFSHON

VOHASIDA

ETNOSLARARO

MUNOSABATLAR.

TA’LIM VA RIVOJLANISH TAHLILI ONLAYN ILMIY

JURNALI

,

3

(9),

1–5.

Retrieved

from

https://sciencebox.uz/index.php/ajed/article/view/7941

19.

Sayfutdinov , F. . (2024). ILLUMINATION OF THE SPIRITUAL LIFE OF
THE KARAKALPAK PEOPLE IN RESEARCH.

Journal of Universal Science

Research

,

2

(5),

441–452.

Retrieved

from

https://inlibrary.uz/index.php/universal-scientific-research/article/view/34891

20.

Sayfutdinov , F. (2024). MANG’IT AMIRLARI DAVRIDA BUXORO
AMIRLIGI ME’MORCHILIK SOHASI RIVOJI.

Modern Science and

Research

,

3

(10),

620–629.

Retrieved

from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/45335

21.

Ilniyazovich, S. F. (2024). Historiography of Various Expeditions and their
Results in the Regions Inhabited by Karakalpaks in the First Half of the 20th
Century.

EUROPEAN JOURNAL OF INNOVATION IN NONFORMAL

EDUCATION

,

4

(9), 159-165.

22.

Sayfutdinov Feruz Ilniyoz o’g’li. (2023). XIX ASRDA XONLIKLARNING
O‘ZARO

SAVDO

MUNOSABATLARI.

JOURNAL

OF

SCIENCE,

RESEARCH

AND

TEACHING

,

2

(8),

111–114.

Retrieved

from

http://jsrt.innovascience.uz/index.php/jsrt/article/view/284

23.

Sayfutdinov, F. (2023). ILLUMINATION OF KARAKALPAK PEOPLE IN
ETHNOGRAPHIC STUDIES.

Modern Science and Research

,

2

(12), 910–917.

Retrieved

from

https://inlibrary.uz/index.php/science-

research/article/view/27281

24.

Sayfutdinov, F. (2024). HISTORIOGRAPHY OF INFORMATION ABOUT
THE

POPULATION

OF

THE

ZARAFSHAN

OASIS.

(20TH

FAN, TA

’

LIM, TEXNOLOGIYA VA ISHLAB CHIQARISH

INTEGRATSIYASI ASOSIDA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI

VOLUME-2, ISSUE-1

317

CENTURY).

Modern Science and Research

,

3

(2), 911–914. Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/29503

25.

Sayfutdinov , F. (2024). ETHNIC COMPOSITION OF THE ZARAFSHAN
OASIS (2ND HALF OF THE 20TH CENTURY).

Modern Science and

Research

,

3

(1), 577–581. Retrieved from https://inlibrary.uz/index.php/science-

research/article/view/28335

26.

Sayfutdinov Feruz Ilniyozovich, . (2023). LAND OWNERSHIP RELATIONS
BASED

ON

THE

NATIONAL

ECONOMY

OF

KARAKALPAK.

International Journal Of Literature And Languages

,

3

(11),

20–27. https://doi.org/10.37547/ijll/Volume03Issue11-04

27.

Sayfutdinov Feruz Ilniyozovich, . (2023). STUDY OF THE KARAKALPAK
PEOPLE

IN

ETHNOLOGICAL

SCIENTIFIC

WORKS

HISTORY

.

International Journal Of History And Political Sciences

,

3

(12), 61–68.

https://doi.org/10.37547/ijhps/Volume03Issue12-11

28.

Sayfutdinov, F. (2023). ANALYSIS OF DATA ON LAND OWNERSHIP AND
LIVESTOCK FARMING OF KARAKALPAKS.

Modern Science and

Research

,

2

(10),

650–657.

Retrieved

from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/25727

29.

Sayfutdinov Feruz Ilniyazovich, . (2023). USING GIS SOFTWARE AND THE
IMPORTANCE OF DIGITAL HISTORY IN THE STUDY OF HISTORY
.

International Journal Of History And Political Sciences

,

3

(10), 31–33.

https://doi.org/10.37547/ijhps/Volume03Issue10-06

30.

Sayfutdinov, F. (2023). THE IMPORTANCE OF DIGITAL TECHNOLOGY
IN TEACHING HISTORY.

Modern Science and Research

,

2

(10), 719–723.

Retrieved

from

https://inlibrary.uz/index.php/science-

research/article/view/24678

31.

Ilniyoz o’g’li, S. F. (2023).

XIX ASRDA XONLIKLARNING O ‘ZARO SAVDO

MUNOSABATLARI. JOURNAL OF SCIENCE, RESEARCH AND TEACHING,
2 (8), 111–114

.

32.

Ilniyoz

o'g'li,

S.

F.

(2023).

ETNOGRAFIK

TADQIQOTLARDA

QORAQALPOQ XALQINING YORITILISHI.

33.

Rahmonova , S., Xayrullayev , U., & Sayfutdinov, F. . (2025). “ОММАВИЙ
МАДАНИЯТ”НИНГ МОҲИЯТИ, ТАРИХИЙ ИЛДИЗИ, ХАРАКТЕРИ ВА
РИВОЖЛАНИШ БОСҚИЧЛАРИ.

Modern Science and Research

,

4

(1), 479–

488.

Retrieved

from

https://inlibrary.uz/index.php/science-

research/article/view/61669

FAN, TA

’

LIM, TEXNOLOGIYA VA ISHLAB CHIQARISH

INTEGRATSIYASI ASOSIDA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI

VOLUME-2, ISSUE-1

318

34.

Xayrullayev , U., Sayfutdinov , F., & Rahmonova , S. (2025).
SHAYBONIYLAR DAVLATI VA USMONLI TURKLAR DAVLATI
O’RTASIDAGI DASTLABKI ALOQALAR TAVSIFI.

Modern Science and

Research

,

4

(1), 147–154. Retrieved from https://inlibrary.uz/index.php/science-

research/article/view/60142