“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
737
INNOVATSION TA’LIM TEXNOLOGIYALARINING TURLARI, NAZARIY
ASOSLARI VA ULARDAN GEOGRAFIYA O‘QUV MASHG’ULOTIDA FOYDALANISH
MASALALARI.
Usmonova Ziyodaxon Dilmurodjon qizi
1
.
Yulchiyev Erkin Yuldashevich
2
Mirzayev Shukurjon Kaxramon o‘g‘li
3
ADU.Geografiya yo‘nalishi 4-kurs talabasi
1
ADU.Genetika va biotexnologiya kafedrasi dotsenti
2
ADU.Genetika va biotexnologiya kafedrasi o‘qituvchisi
3
mirzayevshukurjon@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15589481
Annotatsiya:
Innovatsion ta’lim texnolgiyaning turlari va ulardan geografiya fanlarida
foydalanish xususida so‘z yuritiladi.
Kalit so‘zlar:
Innovatsiya, novatsiya, innovator, innovatsion ta’lim, ta’lim innovatsiyalari.
Innovatsiya
–
muayyan tizimning ichki tuzilishini o‘zgartirishga qaratilgan faoliyatdir.
Lug‘aviy jihatdan “Innovatsiya” tushunchasi ingliz tilidan tarjima qilinganda (“innovation”)
“yangilik kiritish” degan ma’noni anglatadi. “Innovatsiya” tushunchasi mazmunan aniq holatni
ifodalaydi.
“O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi”da ko‘rsatilishicha, innovatsiya quyidagicha mazmun
va tushunchalarga ega: “Innovatsiya (ingl. “innovationas” – kiritilgan yangilik, ixtiro) – 1)
texnika va texnologiya avlodlarini almashtirishni ta’minlash uchun iqtisodiyotga sarflangan
mablag‘lar; 2) ilmiy-texnika yutuqlari va ilg‘or tajribalarga asoslangaan texnika, texnologiya,
boshqarish va mehnatni tashkil etish kabi sohalardagi yangiliklar, shuningdek, ularning turli
sohalar va faoliyat doiralarida qo‘llanishi” [1].
A.I.Prigojinning fikriga ko‘ra, innovatsiya maqsadga muvofiq ravishda muayyan ijtimoiy
birlik – tashkilot, aholi, jamiyat, guruhga nisbatan munosabatga yangicha yondashish, bu
munosabatni bir qadar turg‘un elementlar bilan boyitib borish tushunilishi lozim. Bu o‘rinda
anglanadiki, muallifning qarashlari bevosita ijtimoiy munosabatlar, ularga nisbatan innovatsion
yondashish mohiyatini ifodalaydi. Shundan kelib chiqqan holda har bir shaxs fuqaro,
mutaxassis, rahbar, xodim, qolaversa, turli ijtimoiy munosabatlar jarayonining ishtirokchisi
sifatida o‘ziga xos innovator faoliyatni tashkil etadi.
Amerikalik psixolog E.Rodjers o‘z tadqiqotlarida innovatsion xarakterga ega ijtimoiy
munosabatlarning ijtimoiy-psixologik jihatlari, ijtimoiy munosabatlarga yangilik kiritish, bu
jarayonda ishtirok etuvchi shaxslarning toifalari, ularning yangilikka bo‘lgan munosabatlari,
yangilikni qabul qilish, mohiyatini anglashga bo‘lgan tayyorlik darajasi hamda muayyan shaxslar
toifalari o‘rtasidagi innovatsion xarakterga ega ijtimoiy munosabatlarning tasnifi masalalarini
o‘rgangan.
Innovatsion ta’lim
(ingl. “innovatsion” – yangilik kiritish, ixtiro) – ta’lim oluvchida yangi
g‘oya, me’yor, qoidalarni yaratish, o‘zga shaxslar tomonidan yaratilgan ilg‘or g‘oyalar, me’yor,
qoidalarni tabiiy qabul qilishga oid sifatlar, malakalarni shakllantirish imkoniyatini yaratadigan
ta’limdir.
Innovatsion ta’lim jarayonida qo‘llaniladigan texnologiyalar innovatsion ta’lim
texnologiyalari yoki ta’lim innovatsiyalari deb nomlanadi.Innovatsion ta’limni geografiya
darslarida foydalanish samarali deb o‘ylayman. Sababi bunda yangilik kiritish ya’ni ixtiro qilish
metodni qo‘llash, geograf olimlar tomonidan bildirilgan nazariya va ilmiy g’oyalarni o‘rganish
o‘quvchiga qulay bo‘ladi. Innovatsion ta'lim texnologiyalarining turlari quyidagilar:
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
738
Muammoli ta'lim o‘quvchilarning mustaqilligini faollashtirishi kerak bo‘lgan o‘quv
faoliyatida turli xil muammoli vaziyatlarni yaratishga asoslangan. Natijada tahliliy va ijodiy
qobiliyatlar va qobiliyatlar rivojlanadi.
Ko‘p darajali trening o‘qituvchiga zaif o‘quvchilarga yordam berishga va kuchli
tomonlarga e'tibor berishga yordam beradi. Ushbu uslub ko‘proq qobiliyatli o‘quvchilarni ta'lim
sohasida chuqurroq rivojlanish istagini vujudga keltiradi, qolgan o‘quvchilar esa akademik
muvaffaqiyatlarga erishadilar, bu esa o‘rganish motivatsiyasini oshiradi.
Loyihalash asosida o‘qitish usullari maktab o‘quvchilarining ijodiy salohiyatini
rivojlantiradi, ularni ongli ravishda professional va ijtimoiy taqdirni belgilashga majbur qiladi.
O‘qitishning tadqiqot usullari talabalarga o‘zlarini qiziqtirgan muammolarni mustaqil
o‘rganishga va ularni hal qilish yo‘llarini taklif qilishga imkon beradi.
Guruhli o‘qitishning mohiyati yangi mavzuni o‘qitishda o‘quv dasturi talablaridan emas,
balki talabaning imkoniyatlaridan kelib chiqadi. Guruh mashg'ulotlarida shaxsning psixologik va
pedagogik diagnostikasi keng qo‘llaniladi.
Yuqori sinflarda ma'ruza va kredit tizimidan foydalaniladi. Bu maktab o‘quvchilariga
universitetda o‘qishga tayyorgarlik ko‘rish imkoniyatini beradi. Ushbu tizimning mohiyati bitta
blokda bilim berishdan iborat bo‘lib, ularni boshqarish talabalarning dastlabki tayyorgarligiga
qarab amalga oshiriladi.
Innovatsion portfelni baholash tizimi shaxsning rivojlanish yo‘nalishini aniqlash vositasi
sifatida
talabaning
muvaffaqiyati
to‘g'risida
shaxsiy
hisobni
shakllantirishga
asoslangan.Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari bu kompyuter va Internetdan foydalanish
orqali bilimlarni cheksiz boyitishdir.
Ta'lim tizimiga yangi usul va texnologiyalarni tatbiq etish umuman an'anaviy o‘qitish
usullarini bekor qilishni anglatmaydi. Innovatsiya butun o‘quv jarayonining ajralmas
qismidir.Ta’lim innovatsiyalari – ta’lim sohasi yoki o‘quv jarayonida mavjud muammoni
yangicha yondashuv asosida yechish maqsadida qo‘llanilib, avvalgidan ancha samarali natijani
kafolatlay oladigan shakl, metod va texnologiyalar.
Ta’lim innovatsiyalari “innovatsion ta’lim” deb ham nomlanadi. “Innovatsion ta’lim”
tushunchasi birinchi bor 1979-yilda “Rim klubi”da qo‘llanilgan. Geografiya fanidan xabarimiz
borki, dastlabki shahar rimda paydo bo‘lgan. Olimpiada o‘yinlari ham rimda paydo bo‘lganligini
jismoniy tarbiya fanlaridan bilib olganmiz. Mana shunday darslarni fanlar aro integratsiyada
o‘tish metodlaridan foydalanish tinglovchining fikrlashini yanada oshirishiga yordam beradi va
o‘quvchi yoki talaba birgina fan bilan cheklanib qolmaydi. [2].
Innovatsiyalar
turli
ko‘rinishga
ega.
Quyidagilar
innovatsiyalarning
asosiy
ko‘rinishlari sanaladi:
-
yangi g‘oyalar;
-
tizim yoki faoliyat yo‘nalishini o‘zgatirishga qaratilgan aniq maqsadlar;
-
noan’anaviy yondashuvlar;
-
odatiy bo‘lmagan tashabbuslar;
-
ilg‘or ish uslublari
Ta’lim tizimida yoki o‘quv faoliyatida innovastiyalarni qo‘llashda sarflangan mablag‘ va
kuchdan imkon qadar eng yuqori natijani olish maqsadi ko‘zlanadi. Innovatsiyalarning har
qanday yangilikdan farqi shundaki, u boshqarish va nazorat qilishga imkon beradigan
o‘zgaruvchan mexanizmga ega bo‘lishi zarur.
Barcha sohalarda bo‘lgani kabi ta’limda ham “novatsiya”, “innovatsiya” hamda ularning
mohiyatini ifodalovchi faoliyat to‘g‘risida so‘z yuritiladi.
Agar faoliyat qisqa muddatli, yaxlit tizim xususiyatiga ega bo‘lib, faqatgina tizimdagi
ayrim elementlarni o‘zgartirishga xizmat qilsa u novatsiya (yangilanish) deb yuritiladi.Bunga
geografiya o‘quv darslarida 10-sinfda o‘tiladigan bashorat mavzusini misol tariqasida olsa
bo‘ladi. Sababi bashoratning bir nechta turlari mavjud bo‘lib: ular qisqa muddatli, o‘rta muddatli,
uzoq muddatli va hokazolarga bo‘linadi.
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
739
Bordi-yu, faoliyat ma’lum konseptual yondashuv asosida amalga oshirilib, uning natijasi
muayyan tizimning rivojlanishiga yoki uni tubdan o‘zgartirishga hizmat qilsa, u innovatsiya
(yangilik kiritish) deb ataladi. Bunda esa bevosita dala amaliyoti bilan bog’liq. Chunki dala
amaliyoti albatta kuzatish bilan birgalikda konseptual ya’ni muyyan tizimning rivojlanishiga
xizmat qiladigan konsepsiya yoki nazariyalar yaratadi.
Ilmiy adabiyotlarda “novatsiya” (yangilanish, yangilik) hamda “innovatsiya” (yangilik
kiritish) tushunchalarining bir-biridan farqlanishiga alohida e’tibor qaratiladi. Misol uchun, V.I.
Zagvyazinskiyning e’tirof etishicha, “yangi”, “yangilik” tushunchasi nafaqat muayyan g‘oyani,
balki hali amaliyotda foydalanilmagan yondashuv, metod hamda texnologiyalarni ifodalaydi.
Ammo bunda jarayon elementlari yaxlit yoki alohida olingan elementlaran iborat bo‘lib, o‘zgarib
turuvchi sharoit va vaziyatda ta’lim va tarbiya vazifalarini samarali hal etish g‘oyalarini o‘zida
aks ettiradi.
Darhaqiqat, yangilik – vosita sanalib, u aksariyat holatlarda yangi metod, metodika,
texnologiya va boshqa ko‘rinishida namoyon bo‘ladi. Mohiyatiga ko‘ra novatsiya va innovatsiya
o‘rtasida muayyan farqlar mavjud.
Ular quyidagilardir (1-jadval):
1-jadval. Novatsiya va innovasiyalar o‘rtasidagi asosiy farqlar
Asosiy farqlar
Novatsya
Innovatsiya
1)
amaldagi
nazariya
doirasida qo‘llaniladi;
2)
ko‘lam va
vaqt bo‘yicha
chegaralanadi;
3)
metodlar yangilanadi;
4)
natija avvalgi tizimni
takomillashtiradi
1)
tizimli, yaxlit va davomli bo‘ladi;
2)
ma’lum amaliyotda yangi faoliyat
tizimini loyihalaydi;
3)
sub’yektlarning faoliyati
to‘la
yangilanadi;
4)
yangi texnologiyalar yaratiladi;
5)
faoliyatda yangi sifat
natijalariga
erishiladi;
6)
amaliyotning o‘zi ham yangilanadi
Maktab ta’limining bugungi vazifasi, o‘qituvchilarning yangi innovatsion axborot
texnologiyalari orqali dars davomida samarali foydalanib, o‘quvchilarga ma’lumotlarni aniq va
tushunarli qilib yetkazib berish hisoblanadi. Shuning uchun ham dars davomida o‘qituvchi
o‘quvchilarning matematika fanini tushunarli, aniq qilib o‘rganib borishi uchun ham, darslarni
yangi innovatsion zamonaviy axborot texnologiyalaridan foydalanib tashkil etish va o‘rgatish
maqsadga muvofiqdir.
Xulosa qilib aytganda aniq fanlarning o‘qitilish sifati va samaradorligini oshirish maqsadida
pedagogik texnologiyalarni zamonaviy axborot texnologiyalari imkoniyatlari asosida 3 turdagi
o‘quv mashg’lotlariga: ya’ni ma’ruza, amaliy va laboratoriya mashg’ulotlarining o‘ziga xos
xususiyatlarini hisobga olgan holda keltirilganlarni kompleks holda qo‘llash tavsiya etiladi.
Zamonaviy metodlar va ta’lim samaradorligini oshirishga yordam beruvchi texnologik treninglar
o‘quvchilarda mantiqiy , aqliy, ijodiy, tanqidiy, mustaqil fikrlashni shakllantirish bilan birga
ularning qobilyatlarini rivojlantirish, raqobatbardosh yetuk mutaxassis bo‘lishga hamda ijobiy
kasbiy fazilatlarni tarbiyalashga yordam beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi.
2.
Alimov A.A. “
Совершенствование
процесса
подготовки
будуших
преподавателей
специальных
дисциплин
.” Europeanresearch 8 2015.
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
740
3.
Olimov Q.T., Sayidaxmedova M.S., Jalolova D.F., Bozorova M.Q., Boltaeva M.L., Alimov
A.A., Pedogogik texnologiyalar. O‘quv qo‘llanma. T.,- 2012.- 300 b.
4.
Q.T.Olimov, L.P.Uzoqova. Maxsus fanlarni o‘qitish metodikasi. Kasb – hunar kollejlari
o‘qituvchilari uchun metodik o‘quv qo‘llanma Toshkent: Fan, 2004.- 119 b.
5.
Internet ma’lumotlari.
www. Inter- pedagogika. ru.
