“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
328
G.BARBADENSE L. TURI TURICHI SHAKLLARINING MORFOBIOLOGIK VA
XO
ʻ
JALIK BELGILARINING TAVSIFI
G
ʻ
ulomov G
ʻ
afurjon Shavkatbek o‘g‘li
1
, Sirojidinov Behzod
А
rabdjonovich
2
, Nabieva
Madina Sarvarbek qizi
1
.
Andijon davlat universiteti
1
Andijon davlat pedagogika instituti
2
e-mail: madina.sh.2016 @gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15601647
Annotatsiya:
Jahonda qishloq xo‘jaligi mahsulotlariga bo‘lgan talab ortib borayotgan bir
paytda, tezpishar, hosildor, tolasining sifati va chiqimi yuqori, shuningdek, kasalliklar, zararkunanda
va muhitning salbiy omillariga chidamli g‘o‘za navlarini yaratish hamda nav turlarini ko‘paytirish
muhim ahamiyat kasb etmoqda. Bu yo‘nalishda
Gossypium
L. turkumiga mansub poliploid
turlarining genetik jihatdan boy va noyob bioxilma-xillik manbasi bo‘lgan resurslaridan oqilona
foydalanish katta ahamiyatga egadir.
G.barbadense
L. turi turichi shakllarining morfobiologik va
xo
ʻ
jalik belgilarining tavsifi keltirilgan.
Kalit so‘zlar:
gossipol bezchalari, simpodial shoxlar, monopodial shoxlar, qisqa kunga
talabchan.
Аннотация
:
В
связи
с
ростом
мирового
спроса
на
сельскохозяйственную
продукцию
все
большую
актуальность
приобретает
создание
и
выведение
сортов
хлопчатника
,
отличающихся
скороспелостью
,
высокой
урожайностью
,
высоким
качеством
волокна
и
урожайностью
,
устойчивостью
к
болезням
,
вредителям
и
неблагоприятным
факторам
окружающей
среды
.
В
этой
связи
большое
значение
приобретает
рациональное
использование
ресурсов
полиплоидных
видов
рода
Gossypium
L.,
являющихся
генетически
богатым
и
уникальным
источником
биоразнообразия
.
Представлено
описание
морфобиологических
и
хозяйственных
признаков
видовых
форм
вида
G. barbadense
L.
Ключевые
слова
:
госсипольные
железы
,
симподиальные
ветви
,
моноподиальные
ветви
,
потребность
в
коротком
дне
.
Abstract:
Due to the growth of global demand for agricultural products, the creation and
breeding of cotton varieties that are characterized by early maturity, high productivity, high fiber
quality and productivity, resistance to diseases, pests and adverse environmental factors is becoming
increasingly important. In this regard, the rational use of resources of polyploid species of the genus
Gossypium
L., which are a genetically rich and unique source of biodiversity, is of great importance.
A description of the morphobiological and economic characteristics of species forms of the species
G. barbadense
L. is presented.
Keywords:
gossypole glands, sympodial branches, monopodial branches, need for a short day.
Paxtadan yuqori sanoat navli, ertapishar, sifatli, mo‘l hosil beradigan, moydorligi yuqori,
qurg‘oqchilikka chidamli navlarni yaratish. Hozirgi keng maydonlarda ekilayotgan, rayonlashtirilgan
navlar shira, trips, o‘rgimchakkana, ko‘sak qurti, ildiz chirishi, gommoz kabi kasalliklar bilan
zararlanib g‘o‘zaning o‘sishi, rivojlanishi kechikmoqda. Natijada, hosildorlikni pasayishiga olib
kelmoqda. Agar shunday zararkunandalarga chidamli, chigitining moydorligi yuqori navlar yaratilib
ishlab chiqarishga joriy etilsa, katta iqtisodiy samara beradi[1].
XX asrning 1930-1980 yillarida chop etilgan
G.herbaceum
L. va
G.arboreum
L. turlari hamda
Gossypium
L. turkumining tetraploidli va diploidli tur vakillari ishtirok etgan, turlararo duragaylash,
eksperimental poliploidiya uslublarini qo‘llagan holda, qimmatli xo‘jalik belgili va qishloq xo‘jalik
kasalliklariga (gommoz, fuzarioz, vilt), zararkunanda hashorotlarga chidamli donorlar olishga
bag‘ishlangan mamlakatimiz va chet el olimlarining bir qator ishlari mavjud bo‘lib ushbu tadqiqotlar
o‘sha davr g‘o‘za genetikasi va seleksiyasini rivojlanishiga katta hissa qo‘shgan [2, 3, 4].
G.barbad ense s sp . rude rale f. p isc o
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
329
Ruderal (yarim yovvoyi) shakl. O
ʻ
simlik tupi tik o
ʻ
suvchan, barglari o
ʻ
rtacha zichlikda
joylashgan, asosiy poyaning bo
ʻ
yi- 100,0-120,0 sm, o
ʻ
rtacha antosian qizarishga ega, kuchsiz
tuklangan, Bo
ʻ
g
ʻ
inlar umumiy soni- 30-32 ta, cheklanmagan,
birinchi simpodial hosil shoxi (
hs
) 17 bo
ʻ
g
ʻ
inda, monopodial
shoxlar soni (
m
)- 12-16 ta, simpodial shoxlar soni (s)- soni (
s
)-
8-
10 ta, 2-3 tipga mansub.
Bargi o
ʻ
rtacha (12,0 x 15,0 sm), yashil, 3-5 o
ʻ
ymali,
tuklanishi kuchsiz, nektardoni 3 ta, dumaloq, rangsiz, barg bandi
12
см
, kuchsiz antosion qizarishga ega.
Guli o
ʻ
rtacha, o
ʻ
rtacha ochiluvchan, gulbandi uzunligi- 2,0
sm,
gulyonbargchasi- 3 ta, yuraksimon, uchki qismi 4-10 ta tishchali
(0,3-1,5
см
), o
ʻ
rtacha antosian qizarishga ega, tashqi
nektardonlari- 3 ta, ichki nektardoni yo
ʻ
q, Gulkosachabargi
to
ʻ
lqinsimon, och yashil, Gultojibargi- 5 ta (5,5-6,0
см
),
to
ʻ
lqinsimon, sariq, asosida to
ʻ
q qizil dog
ʻ
i bor, otalik ustunchasi silindrsimon, changdonlari va chang
donachalari to
ʻ
q sariq rang, onaligi uch ustunchali, otalik ustunchasidan 1,0-1,5 sm turtib chiqqan.
Ko
ʻ
sagi mayda, to
ʻ
q yashil, konussimon, o
ʻ
tkir uchli, sirti gossopol bezchalari bilan qoplangan,
3 chanoqli. Bitta ochilgan ko
ʻ
sakdagi paxta vazni- 1,0-2,0 g. Chigiti mayda, tuxumsimon. Tolasi kalta
19,2-24,0 mm, novvotrang.
Biologik va xo
ʻ
jalik xususiyatlari. O
ʻ
simlik qisqa kunga talabchan, barcha organlari gossipol
bezchalari bilan qoplangan, qurg
ʻ
oqchilik va kasalliklarga chidamli.
G.barbad ense s sp . rude rale f. parnat
Ruderal (yarim yovvoyi) shakl. O
ʻ
simlik tupi tik o
ʻ
suvchan,
barglari o
ʻ
rtacha zichlikda joylashgan, asosiy poyaning bo
ʻ
yi-
120,0-135,0 sm, kuchli antosion qizarishga ega, kuchsiz tuklangan.
Bo
ʻ
g
ʻ
inlarining umumiy soni- 22-26 ta, shoxlanishi simpodial,
birinchi simpodial hosil shoxi (
hs
)- 15-18 bo
ʻ
g
ʻ
inda, monopodial
shoxlar soni (
m
)- 2-6 ta, simpodial shoxlar soni (s)- 14-17 ta.
Bargi o
ʻ
rtacha (12-22,0 sm), to
ʻ
q yashil, 3-5 o
ʻ
ymali,
tuklanishi kuchsiz, nektardoni- 3 ta, dumaloq, rangsiz, barg bandi
uzunligi- 12,0-15,0 sm, o
ʻ
rtacha antosion qizarishga ega.
Guli o
ʻ
rtacha, o
ʻ
rta ochiluvchan, gulbandi uzunligi- 1,0-2,0
sm, gulyonbargchasi- 3 ta, yuraksimon, uchki qismi 5-11 tishchali
(0,3-1,8 sm), gulyonbarg tashqi shiradonlari- 3 ta, dumaloq, rangsiz,
ichki nektardoni yo
ʻ
q, gulkosachabargi to
ʻ
lqinsimon, och yashil, Gultojibargi- 5 ta, (5,0-6,0
см
),
to
ʻ
lqinsimon, och sariq, gulbarg yuza qismi gossipol bezchalari bilan qoplangan, asosida to
ʻ
q qizil
dog
ʻ
i bor. Otalik ustunchasi silindrsimon, changdonlari va chang donachalari to
ʻ
q sariq rang, Onaligi
uch ustunchali, otalik ustunchasidan 0,5-1,5 sm turtib chiqqan.
Ko
ʻ
sagi mayda, to
ʻ
q yashil, konussimon, o
ʻ
tkir uchli, sirti gossipol bezchalari bilan qoplangan,
3-4 chanoqli. Bitta ochilgan ko
ʻ
sakdagi paxtaning vazni- 1,2-2,2 g. Chigiti mayda, tuxumsimon,
qattiq «toshsimon» qobiqli, tolasi kalta 21,0-25,0 mm, novvotrang.
Biologik va xo
ʻ
jalik xususiyatlari. O
ʻ
simlik qisqa kunga talabchan, barcha organlari gossipol
bezchalari bilan qoplangan.
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
330
G.barbad ense s sp . vitifolium f. brasilien se (qizil p oyali)
Madaniy tropik shakl. O
ʻ
simlik tupi tik o
ʻ
suvchan, barglari
o
ʻ
rtacha zichlikda joylashgan, asosiy poyaning bo
ʻ
yi- 90,0-110,0
sm, kuchli antasion qizarishga ega. Bo
ʻ
g
ʻ
inlar umumiy soni- 24-
26 ta, shoxlanishi simpodial, cheklanmagan, birinchi simpodial
hosil shoxi
(hs
) 12-16 bo
ʻ
g
ʻ
inda joylashgan, monopodial shoxlar
soni (
m
)- 3-7 ta, simpodial shoxlar soni (
s
)- 20-22 ta, 2-3 tipga
mansub.
Bargi o
ʻ
rtacha (11,5 x 15,5 sm), kuchli antasion qizargan,
3-5 o
ʻ
ymali, kuchsiz tuklangan, nektardoni- 3 ta, dumaloq,
rangsiz. Barg bandi uzunligi- 13 sm, kuchli antosion qizarishga
ega. Guli o
ʻ
rtacha, o
ʻ
rta ochiluvchan, gul bandi uzunligi- 1,2-2,5
см
. Gulyonbargchasi- 3 ta, yuraksimon, uchki qismi 7-11 ta
tishchali, kuchli antosion qizarishga ega, gulyonbargning tashqi nektardoni- 3 ta, dumaloq, rangsiz,
ichki nektardoni yo
ʻ
q. Gulkosachabargi to
ʻ
lqinsimon, kuchli antasion qizarishga ega, kosachabarg
nektardoni yo
ʻ
q. Gultojibargi- 5 ta (5,0-6,0 sm), to
ʻ
lqinsimon, och sariq, gulbarg yuza qismi aniq
ko
ʻ
rinuvchan gossipol bezchalari bilan qoplangan, asosida to
ʻ
q qizil dog
ʻ
i bor. Otalik ustunchasi
silindrsimon, changdonlari va chang donachalari to
ʻ
q sariq rang. Onaligi uch ustunchali, otalik
ustunchasidan 0,5-0,7 sm turtib chiqqan.
Ko
ʻ
sagi o
ʻ
rtacha, yashil, konussimon, sirti notekis, o
ʻ
tkir uchli, uchki qismi kuchli antasion
qizargan, sirti gossipol bezchalari bilan qoplangan, keng ochiluvchan, 3-4 chanoqli. Bitta ochilgan
ko
ʻ
sakdagi paxtaning vazni- 1,5-3,0 g. Chigiti o
ʻ
rtacha, tuxumsimon, qattiq «toshsimon» qobiqli,
tolasi 22,0-30,0 mm, xira oq rangda.
Biologik va xo
ʻ
jalik xususiyatlari. O
ʻ
simlik qisqa kunga talabchan, barcha organlari gossipol
bezchalari bilan qoplangan, o
ʻ
rgimchakkana va viltga chidamli. Bugungi kunda dunyoda genetik
seleksion tadqiqotlarda atrof-muxitning stress omillariga, kasallik va zararkunandalarga chidamli
bo
ʻ
lgan boshlang
ʻ
ich manbalarini ekinlarning yovvoyi ajdodlaridan foydalanish hisobiga ajratib olish
va madaniy ekinlar genetik o
ʻ
zgaruvchanligini oshirish asosiy muammolardan biridir.
G
ʻ
o
ʻ
za genofondini noyob belgilarga va kuchli immunitetga ega bo
ʻ
lgan na'munalar bilan
boyitishda turlararo duragaylash va eksperimental poliploidiya uslublarini qo
ʻ
llash va bunda turli
genomli turlardan foydalanish muhim ahamiyatga egadir.
Shunday qilib, yangi intensiv tipdagi g
ʻ
o
ʻ
za navlarini yaratishda genomlararo duragaylash
asosida olingan o
ʻ
zining karioplazmasida hosildorlik hamda tashqi muhitning biotik va abiotik
ta'sirlariga chidamlik potensialini mujassamlashtirgan yangi sun'iy murakkab (konvergent) duragay
shakllardan genetik-seleksion dasturlarda qimmatli boshlang
ʻ
ich manba sifatida foydalanish
mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi “2017 – 2021 yillarda
O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha harakatlar strategiyasi to‘g‘risida” gi
farmoni. // Xalq so‘zi gazetasi, 2017 yil,
№
28 (6723). PQ-4947-son. – B. 1-2.
2.
Ashurbekov X, Muqimov E. G‘o‘za genetikasi, seleksiyasi, urug‘chiligi va bedachilik
masalalar to‘plami. Toshkent, 1990.
3.
Бабамуратов
Х
.
Наследование
некоторых
морфологических
и
хозяйственных
признаков
трехгеномных
гибридов
хлопчатника
//
В
кн
.:
Вопр
.
ген
.,
сел
.
и
сем
-
ва
хл
-
ка
и
люцерны
. –
Ташкент
, 1976. –
Вып
. 13. –
С
. 14-18.
