“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
61
O‘ZBEKISTONDA DIASPIDIOTUS BERLESE, 1896 TURLARI VA ULARNING
ZOOGEOGRAFIK TAHLILI
Sobirov Ozodbek Tojimatovich
1
., Xafizddinov Muxiddin Faxriddin o‘g‘li
2
., Kaxxorova
Xolidaxon Raximjon qizi
3
.
Andijon davlat universiteti, Zoologiya va biokimyo kafedrasi dotsent, b.f.f.d
1
.
ozodbeksobirov1988@gmail.com
Andijon davlat universiteti, Zoologiya va biokimyo kafedrasi tayanch doktoranti
2
xafizddinovmuxiddin@gmail.com
Andijon davlat universiteti, Zoologiya va biokimyo kafedrasi tayanch doktoranti
3
holidakakhorova@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15590438
Annotatsiya:
Ushbu tadqiqot O‘zbekistonda
Diaspidiotus
urug’iga mansub turlar tarkibi va
ularning zoogeografik tarqalishini o‘rganishga bag‘ishlangan. Tadqiqot davomida sakkiz tur,
jumladan
Diaspidiotus perniciosus
va
D. ostreaeformis
aniqlanib, ularning Palearktika mintaqasidagi
ekologik moslashuvchanligi hamda qishloq xo‘jaligiga salbiy ta’siri tahlil qilindi. Olingan natijalar
zararkunandalarni monitoring qilish va ularni boshqarish strategiyalarini ishlab chiqishda muhim
ahamiyat kasb etadi.
Kalit so‘zlar: Diaspidiotus
, tur tarkibi, zoogeografiya, Palearktika, bioxilma-xillik, qishloq
xo‘jaligi, zararkunanda, ekologik moslashuvchanlik.
Аннотация
:
Данное
исследование
посвящено
изучению
видового
состава
и
зоогеографического
распространения
представителей
рода
Diaspidiotus
(Diaspididae)
в
Узбекистане
.
В
ходе
исследования
были
выявлены
восемь
видов
,
в
том
числе
Diaspidiotus
perniciosus
и
D. ostreaeformis
,
проанализированы
их
экологическая
пластичность
в
Палеарктическом
регионе
и
вред
,
наносимый
сельскому
хозяйству
.
Полученные
результаты
имеют
важное
значение
для
мониторинга
вредителей
и
разработки
стратегий
их
контроля
.
Ключевые
слова
:
Diaspidiotus
,
видовой
состав
,
зоогеография
,
Палеарктика
,
биологическое
разнообразие
,
сельское
хозяйство
,
вредитель
,
экологическая
приспособляемость
.
Abstract:
This study focuses on the species composition and zoogeographic distribution of the
genus
Diaspidiotus
(Diaspididae) in Uzbekistan. Eight species were identified during the research,
including
Diaspidiotus perniciosus
and
D. ostreaeformis
, and their ecological adaptability within the
Palearctic region as well as their negative impact on agriculture were analyzed. The findings are of
significant importance for pest monitoring and the development of management strategies.
Keywords: Diaspidiotus
, species composition, zoogeography, Palearctic, biodiversity,
agriculture, pest, ecological adaptability.
O‘zbekiston Respublikasi Amudaryo va Sirdaryo oralig‘ida joylashgan bo‘lib, umumiy
maydoni 448,9 ming km² ni tashkil etadi. Uning hududi sharqdan g‘arbgacha 1425 km, shimoldan
janubgacha esa 930 km masofani o‘z ichiga oladi [14]. Geografik joylashuvi jihatidan O‘zbekiston
Eron-Turon subregioni tarkibiga kiradi va bu hudud Palearktik biogeografik mintaqaning o‘ziga xos
qismi hisoblanadi. G‘arbda O‘rta yer dengizi, sharqda Markaziy Osiyo va Uzoq Sharq, shimolda
Yevro-Sibir biogeografik birliklariga yaqin joylashganligi tufayli, ushbu hudud bioxilma-xillikning
shakllanishi va boyligi nuqtayi nazaridan alohida ahamiyat kasb etadi [13]. Xususan,
O‘zbekistonning iqlimiy (kontinental quruq), floristik (cho‘l, dasht, tog‘ va vodiy ekotizimlari)
hamda ekologik sharoitlarining xilma-xilligi bu yerda ko‘plab hasharotlar [2], jumladan, Diaspididae
oilasiga mansub
Diaspidiotus
avlodi turlarining keng tarqalishi va moslashuvchanligini o‘rganish
uchun ham muhim zamin yaratadi.
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
62
Bugungi kungacha O‘zbekistonda
Diaspidiotus
avlodiga mansub
Diaspidiotus perniciosus
(Comstock, 1881),
D. ostreaeformis
(Curtis, 1843),
D. prunorum
(Laing, 1931),
D. elaeagni
(Borchsenius, 1939),
D. leguminosum
(Archangelskaya, 1937),
D. salicis
(Lupo, 1953),
D. slavonicus
(Green, 1934) va
D. transcaspiensis
(Marlatt, 1908) kabi turlar aniqlangan. Ushbu turlar O. Sobirov,
K. Zokirov va boshqalar tomonidan olib borilgan tadqiqotlarda qayd etilgan [1, 3, 4]. Ular, asosan,
mevali va manzarali daraxtlarda uchraydi. Xususan,
D. perniciosus
va
D. ostreaeformis
turlari
qishloq xo‘jaligi uchun iqtisodiy jihatdan muhim zarar keltiruvchi zararkunandalar hisoblanadi [1].
O‘zbekiston hududida uchraydigan
Diaspidiotus
avlodi turlarining zoogeografik ahamiyatini
to‘g‘ri baholash uchun ularni butun Palearktika mintaqasidagi koksid turlari bilan taqqoslab o‘rganish
zarur. Bu yo‘nalishda Bodenheimer [7], Kozár va Drosdják [11], Kozár [10], hamda Ben-Dov [6]
tomonidan olib borilgan tadqiqotlar
Diaspidiotus
turlarining ekologik va zoogeografik sharoitlarini
aniqlashda muhim ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi.
Quyida O‘zbekistonda qayd etilgan
Diaspidiotus
avlodi turlarining zoogeografik viloyatlar
bo‘yicha tarqalish holati keltirilgan bo‘lib, ushbu ma’lumotlar ularning faunistik holati hamda
ekologik moslashuvchanlik darajasini aniqlashda muhim ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi.
1-jadval
O‘zbekistonda qayd etilgan Diaspidiotus avlodi vakillarining zoogeografik viloyatlar
bo‘yicha tarqalish xususiyatlari
Turlar
Zoogeografik viloyatlar
Pal.
(subregionlar)
Aus.
Eth.
Nea.
Neo.
Ori.
NZ &
P
Diaspidiotus perniciosus
Pal. (ES, M, IT,)
*
*
*
*
*
Diaspidiotus prunorum
Pal. (IT, M, ES)
*
Diaspidiotus elaeagni
Pal. (IT, ES, M,
FE)
Diaspidiotus leguminosum
Pal. (IT)
Diaspidiotus ostreaeformis
Pal. (ES, M, IT)
*
*
*
*
*
Diaspidiotus salicis
Pal. (IT, M)
Diaspidiotus slavonicus
Pal. (IT ES FE)
Diaspidiotus transcaspiensis
Pal. (IT)
*
Izoh:
Palearktik (Pal.) – Yevro-Sibir (ES), O‘rta yer dengizi (M), Eron-Turon (IT), Uzoq Sharq
(FE); Nearktika (Nea.); Neotropik (Neo.); Efiopiya (Eth.); Oriental (Ori.); Avstraliya (Aus.); Yangi
Zelandiya va Polineziya (NZ & P).
Diaspidiotus
turlarining tarqalish areallari tahlili quyidagi xususiyatlarni ko‘rsatadi. Keng
tarqalgan turlar
D. perniciosus
va
D. ostreaeformis
Palearktikaning Yevro-Sibir, O‘rta yer dengizi va
Eron-Turan subregionlarida, shuningdek, Nearktika, Neotropik, Oriental, Avstraliya, Yangi
Zelandiya va Polineziya mintaqalarida uchraydi. Bu turlarning yuqori ekologik moslashuvchanligi va
invaziv potensiali ularning global tarqalishini ta’minlaydi [8].
O‘rtacha tarqalgan turlar
D. prunorum
Palearktikaning Yevro-Sibir, O‘rta yer dengizi, Eron-
Turan subregionlari va Oriental mintaqada,
D. elaeagni
esa Palearktikaning Yevro-Sibir, O‘rta yer
dengizi, Uzoq Sharq va Eron-Turan subregionlarida uchraydi. Bu turlar o‘rtacha moslashuvchanlikka
ega [5, 12, 16].
Tor arealga ega turlar
D. leguminosum, D. salicis
va
D. slavonicus
faqat Palearktika, xususan
Eron-Turan subregionida uchraydi, bu ularning ixtisoslashgan ekologik muhitga moslashganligini
ko‘rsatadi. O‘tish zonasi turi
D. transcaspiensis
Eron-Turan subregioni va Oriental mintaqa
o‘rtasidagi o‘tish zonalarida qayd etilgan [16].
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
63
O‘zbekistonda uchraydigan
Diaspidiotus
avlodi turlari tarkibi Qozog‘iston, Turkmaniston va
Tojikiston bilan taqqoslandi. Tahlil natijalariga ko‘ra, Qozog‘istonda 9 tur, Turkmanistonda 6 tur,
Tojikistonda esa 7 tur
Diaspidiotus
avlodi vakillari qayd etilgan [8].
1-rasm.
O‘zbekiston va Markaziy Osiyo davlatlarida uchraydigan
Diaspidiotus
avlodi turlari
o‘rtasidagi o‘xshashlikni Venn diagrammasi orqali ifodalash
Mintaqalar o‘rtasida umumiy turlar sonining yuqoriligi ularning ekologik va biogeografik
yaqinligini ko‘rsatadi. Masalan, Qozog‘iston va O‘zbekiston o‘rtasida 7 ta umumiy tur aniqlangan
bo‘lsa, O‘zbekiston–Turkmaniston va O‘zbekiston–Tojikiston juftliklarida bu ko‘rsatkich 6 tadan
tashkil etadi. To‘rt mintaqa uchun umumiy bo‘lgan 5 ta tur mavjudligi esa ularning ekologik
moslashuvchanlik darajasining yuqoriligidan dalolat beradi (1-rasm).
O‘zbekiston va Markaziy Osiyo davlatlarida uchraydigan
Diaspidiotus
avlodi turlari o‘rtasidagi
o‘xshashlik darajasi C. Gertsson tomonidan tavsiya etilgan Sorensen o‘xshashlik koeffitsiyenti (DSC)
orqali baholandi [9]. Ushbu koeffitsiyent ikki hududdagi umumiy turlar soniga asoslanib, ularning
biogeografik yaqinligini aniqlash imkonini beradi. Hisoblash quyidagi formula asosida amalga
oshiriladi:
DSC=2
⋅
c/(S1+S2)
Bu yerda: c – ikki hududda umumiy aniqlangan turlar soni, S1 va S2 – har bir hududdagi
umumiy turlar soni [15].
Tahlil natijasi quyidagichani tashkil etdi:
2-rasm.
O‘zbekiston va Markaziy Osiyo davlatlarida uchraydigan
Diaspidiotus
avlodi turlari
o‘rtasidagi o‘xshashlikni Sorensen koeffitsiyenti orqali ifodalash
Yuqori Sorensen koeffitsiyentlari, xususan O‘zbekiston va Turkmaniston o‘rtasidagi 0,857
ko‘rsatkichi mintaqalar o‘rtasida kuchli biogeografik aloqalarning mavjudligini ko‘rsatadi. Bu holat
iqlimiy va floristik o‘xshashliklar, shuningdek, tarixiy biogeografik bog‘liqlik bilan izohlanadi (2-
rasm).
O‘zbekistonda aniqlangan
Diaspidiotus
avlodining 8 turi, xususan
D. perniciosus
va
D.
ostreaeformis
, yuqori ekologik moslashuvchanlik va invaziv potensialga ega bo‘lib, qishloq xo‘jaligi
ekinlari uchun jiddiy xavf tug‘diradi.
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
64
Mintaqalar o‘rtasida aniqlangan yuqori o‘xshashlik koeffitsiyentlari O‘zbekistonning Markaziy
Osiyo davlatlari bilan ekologik va biogeografik yaqinligini tasdiqlaydi. Ushbu natijalar qishloq
xo‘jaligi zararkunandalarini monitoring qilish, ularni boshqarish strategiyalarini ishlab chiqish hamda
hududiy ekologik muvozanatni saqlashda muhim ahamiyatga ega.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Архангельская
А
.
Д
.
Кокциды
средней
Азии
. -
Ташкент
:
Издателство
Комитета
наук
Уз
.
ССР
, 1937. -158
с
.
2.
Емельянов
,
И
.
М
. (1974).
Зонально
-
ландшафтная
энтомофауна
Средней
Азии
.
Ленинград
:
Наука
.
3.
Зокиров
К
.,
Хусанов
А
.
К
.,
Собиров
О
.
Т
.,
Яхшибоева
Г
.
О
.
Фарғона
водийси
мевали
ва
манзарали
дарахтлар
кокцидлари
(Homoptera, Coccinea)
фаунасига
оид
дастлабки
маълумотлар
.
АДУ
.
Илмий
хабарнома
. 2018
йил
, No2
сон
. 38-41
б
.
4.
Собиров
О
.
Т
.
Фарғона
водийси
кокцидлари
(Homoptera: Coccinea)
фаунаси
,
морфологияси
ва
экологик
хусусиятлари
:
Биология
фан
.
б
.
фалс
.
док
... (PhD)
дисс
. –
Тошкент
, 2020. – 117
б
.
5. Balachowsky A.S. Les cochenilles de France, d'Europe, du Nord de l'Afrique et du Bassin
Méditerranéen. V. - Monographie des Coccoidea; Diaspidinae (deuxième partie) Aspidiotini.. Entomologique
Applicata Actualités Sciences et Industrielles 1087: 1950b. – pp. 397-557.
6. Ben-Dov Y. Zoogeographical affinities of Middle Eastern mealybugs. Proc. ISSIS (International
Symposium on Scale Insect Studies) -VI, Krakow. Part II, 1990. – pp. 95–100.
7. Bodenheimer F.S. Studies on the zoogeography and ecology of Palaearctic Coccidae I–III. EOS:
revista Espanola de entomologia 10, 1934. – pp. 237–271.
8. García Morales M., Denno B.D., Miller D.R., Miller G.L., Ben-Dov Y., Hardy N.B. ScaleNet: A
literature-based model of scale insect biology and systematics. 2016. Database. doi: 10.1093/database/bav118.
http://scalenet.info [25.04.2025].
9. Gertsson C-A. A zoogeographical analysis of the scale insect (Hemiptera, Coccoidea) fauna of
Fennoscandia and Denmark // Norwegian Journal of Entomology 60, 2013. – pp. 81–89.
10.Kozár F. New data on the zoogeography of Palearctic Coccoidea (Homoptera). Israel Journal of
Entomology 29, 1995b. – pp. 103–108.
11.Kozár F., Drozdják J. Some questions concerning the knowledge of Palaearctic Coccoidea
(Homoptera). Bollettino del Laboratorio di Entomologia Agraria Filippo Silvestri, Portici (Suppl.) 43, 1986. –
pp. 97–105.
12.Laing F. A new coccid injurious to fruit trees in Baluchistan. Memoirs of the Department of
Agriculture in India, Entomology Series 12: 1931. – pp. 99-100.
13.Lattin G. Grundriss der zoogeographie // Jena: Gustav Fischer Verlag.1967.
14.Selimanova S.M. O‘zbekiston Respublikasining ma’muriy–hududiy tuzilishi va davlat tuzilishining
konstitutsiyaviy asoslari. Hozirgi zamon psixologiya ilmidagi dolzarb muommolar: yechimlar va
imkoniyatlari: 2024. 96-101 b.
15.Sorensen Index Calculator - Calculator Academy." calculator.academy, April 30, 2025.
16.Varshney R. K. A check-list of the scale insects and mealybugs of South Asia (Part - 2). Occasional
Paper (Zoological Survey of India) NO. 191: 2002. 147 pp.
