Universal International Scientific Journal
116
Turdiyev Zafarbek Salohidin o‘g‘li
Andijon davlat universiteti Zoologiya va biokimyo kafedrasi o‘qituvchisi
Uzbekistan
Annotatsiya.
Ushbu tadqiqot O‘rta Osiyoning Farg‘ona vodiysida Heteroptera turkumiga mansub
qandalalarning (Pyrrhocoris apterus va Nezara viridula) tarqalish dinamikasi, ekologik adaptatsiyasi va
qishloq xo‘jaligi ekinlariga ta’sirini o‘rganadi. Vodiyning kontinental iqlimi (+27…+35°C yozgi harorat),
sug‘oriladigan yerlarning ko‘pligi va monokultural qishloq xo‘jaligi qandalalarning populyatsiya zichligini
oshiruvchi asosiy omillar sifatida aniqlanadi. Tadqiqotda qandalalarning fitofag faoliyati paxta, beda va
sholi ekinlarida 15-30% hosil yo‘qotishlariga olib kelishi ko‘rsatilgan. Populyatsiya nazorati uchun
integratsion zararkunandalarga qarshi kurash (IPM) strategiyalari, jumladan, feromon tuzoqlari, agrotexnik
choralar, neonikotinoidlar va tabiiy dushmanlardan foydalanish taklif etiladi. Tadqiqot natijalari
agroekotizimlarning barqarorligini ta’minlashda molekulyar biologiya va geoinformatsion tizimlardan
foydalanish zarurligini ta’kidlaydi.
Kalit so‘zlar:
Qandalalar, Farg‘ona vodiysi, agroekotizim, fitofaglar, integratsion nazorat, iqlimiy
omillar, qishloq xo‘jaligi.
Universal Xalqaro Ilmiy Jurnal
Jurnalning bosh sahifasi:
QANDALALARNING FARG‘ONA VODIYSIDAGI TARQALISHI: EKOLOGIK OMILLAR
VA AGROEKOTIZIMLARGA TA’SIRINING ILMIY TAHLILI
Universal International Scientific
Year: 2025 Issue: 2 Volume: 2
Published: 24.02.2025
International indexes
Universal International Scientific Journal
11
7
Аннотация:
В этом исследовании изучается распространение категории гетероптер
(Pyrrehochoris apterus и Nezara viridus, Nezara viridus и Nezara viridula), а также влияние воздействия
Viridula) и воздействия воздействия сельскохозяйственных культур. Континентальный климат
долины ( + 27 ... + 35 ° C Летние температуры, а также большое количество орошаемых земель и
основные факторы увеличивают плотность населения долины. В исследовании показано, что
Pharmophagss of Panic потери 15-30% хлопка, люцерны и риса. Интегративный контроль
приглашается стратегии населения, в том числе использование ловушек-феро, агротехнических
мер, новорожденных и природных врагов. Результаты исследования подчеркивают необходимость
использования молекулярной биологии и геоинформации в обеспечении устойчивости
агрокулярности.
Ключевые слова:
расчеты, долина Фергана, агрокуляризация, PHY -фотографии,
интегративный контроль, климатические факторы, сельское хозяйство.
Abstract:
This study studies the spread of the Heteroptera Category (Pyrrehochoris Apterus and
Nezara Viridus and Nezara Viridus and Nezara Viridula) and the impact of the exposure of the Viridula)
and the impact of the exposure of agricultural crops. Continental climate of the valley (+ 27 ... + 35 ° C
summer temperatures, and the large number of irrigated lands and the main factors increases the population
density of the valley. In the study, the pharmophaggs of the panic is shown to loss of 15-30% of cotton,
alfalfa and rice. Integrative control The strategies of the population is invited, including the use of pheroo
traps, agro-technical measures, neonosis and natural enemies. The results of the study emphasize the need
to use molecular biology and geoinformation in ensuring the sustainability of agroecularities.
Keywords:
Calculas, Fergana valley, agroecularization, phy photos, integrative control, climatic
factors, agriculture.
Language:
Uzbek
Citation:
Turdiyev , Z. (2025). THE SCATTERING OF BLOOD VALLEYS IN THE FERGANA
VALLEY: SCIENTIFIC ANALYSIS OF THE IMPACT OF ENVIRONMENTAL FACTORS AND
AGROECULARITIES. Universal International Scientific Journal, 2(2), 116–121. Retrieved from
https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal/article/view/1449
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.14930650
Farg‘ona vodiysi O‘rta Osiyoning eng
muhim agrolandshaftlaridan biri sifatida
intensiv qishloq xo‘jaligi faoliyati bilan
ajralib
turadi.
Hududning
iqlimiy
sharoitlari,
sug‘oriladigan
yerlarning
ko‘pligi va o‘simliklar xilma-xilligi
Heteroptera
turkumiga
mansub
qandalalarning tarqalishi uchun qulay
Universal International Scientific Journal
118
sharoitlar yaratadi. Ushbu hasharotlarning
Farg‘ona
vodiysidagi
populyatsiya
dinamikasi, ekologik adaptatsiyasi va
qishloq xo‘jaligiga ta’siri ilmiy jihatdan
chuqur o‘rganishni talab qiladi. Maqolada
qandalalarning
biologik
xususiyatlari,
tarqalish omillari, agroekotizimlarga ta’siri
va
ularga
qarshi
kurashning
ilmiy
asoslangan usullari tahlil qilinadi.
Qandalalarning
sistematikasi
va
biologik xususiyatlari.
Farg‘ona vodiysida qandalalar orasida
Pyrrhocoridae (so‘qir qandala, Pyrrhocoris
apterus) va Pentatomidae (dala qandalasi,
masalan,
Nezara
viridula)
oilalariga
mansub turlar dominant hisoblanadi.
Pyrrhocoris apterus kichik o‘lchamli (9-11
mm), qizil-qora rangli bo‘lib, qanotlari
qisqargan yoki umuman rivojlanmagan
shakllarga ega. Nezara viridula esa 12-17
mm uzunlikda, yashil-jigarrang rangda
bo‘lib, to‘liq rivojlangan qanotlari tufayli
migratsion faollik ko‘rsatadi. Bu turlarning
ontogenezi
chala
metamorfoz
(hemimetaboliya) bilan xarakterlanadi,
ya’ni tuxum, nimfa (5 bosqich) va imago
fazalaridan iborat. Nimfalar va imagolar
o‘simlik shiralarini sanchib-so‘ruvchi
og‘iz apparati yordamida oziqlanadi, bu
esa fitofag xususiyatlarini ta’minlaydi.
Qandalalarning reproduktiv salohiyati
Farg‘ona vodiysining iqlimiy sharoitlarida
yuqori bo‘lib, har bir urg‘ochi 100-250
tuxum qo‘yishi mumkin. Tuxumlarning
inkubatsiya davri haroratga bog‘liq
ravishda 7-14 kunni tashkil etadi, optimal
sharoitda (+25…+30°C) esa bu muddat
qisqaradi.
Populyatsiya
zichligi
vegetatsiya
davrida
(aprel-oktyabr)
eksponensial
o‘sish
tendensiyasini
ko‘rsatadi.
Ekologik
omillar
va
tarqalish
dinamikasi.
Farg‘ona
vodiysining
iqlimi
kontinental bo‘lib, yillik o‘rtacha harorat
+14…+16°C, yozda esa +27…+35°C ga
yetadi. Bu sharoitlar qandalalarning faol
ko‘payishi va tarqalishi uchun optimal
hisoblanadi. Vodiyning shimolda Tyan-
Shan, janubda Hisor-Olay tog‘lari bilan
chegaralangani shamol rejimini cheklab,
issiqlik
akkumulyatsiyasini
oshiradi.
Sug‘oriladigan
yerlarning
mavjudligi
(taxminan
70%
qishloq
xo‘jaligi
maydonlari) va tuproqning qumli-loyli
tarkibi
qandalalarning
qishlash
strategiyasini qo‘llab-quvvatlaydi. Qishda
hasharotlar begona o‘tlar ostida yoki
tuproqning 5-10 sm chuqurligida diapauza
holatida saqlanadi.
Tarqalishda antropogen omillar ham
muhim rol o‘ynaydi. Paxta (Gossypium
hirsutum), beda (Medicago sativa), sholi
(Oryza
sativa)
va
poliz
ekinlari
qandalalarning asosiy ozuqa resurslari
hisoblanadi.
Monokultural
qishloq
xo‘jaligi tufayli o‘simliklarning genetik
xilma-xilligi pasayishi va pestitsidlarga
qarshilikning
ortishi
qandalalarning
ekologik
moslashuvini
kuchaytiradi.
Migratsiya jarayoni shamol yo‘nalishi va
ekin maydonlari joylashuviga bog‘liq
bo‘lib, bir mavsumda 2-3 km masofani
qamrab olishi mumkin.
Universal International Scientific Journal
119
Qandalalar
(Cimex
lectularius)
gematofag hasharotlar bo‘lib, ular inson va
hayvonlarning qonini so‘rib yashaydi.
Ushbu
hasharotlar
ekologik
moslashuvchanligi sababli turli yashash
joylarida uchraydi. Farg‘ona vodiysi
tabiiy-geografik sharoiti qandalalarning
ko‘payishi va tarqalishi uchun qulay muhit
yaratadi. Ushbu maqolada qandalalarning
vodiydagi tarqalish sabablari, omillari va
ularga
qarshi
kurashishning
ilmiy
asoslangan usullari muhokama qilinadi.
Qandalalarning tarqalish sabablari
1.
Iqlim sharoiti.
Farg‘ona vodiysi kontinental iqlimga
ega bo‘lib, qandalalarning hayot sikliga
sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Yuqori harorat va
namlik darajasi ularning ko‘payishi uchun
qulay sharoit yaratadi. Tadqiqotlar shuni
ko‘rsatadiki, qandalalar 18-30°C harorat
oralig‘ida eng faol bo‘ladi.
2.
Inson faoliyati va transport
vositalari.
Urbanizatsiya
va
migratsiya
jarayonlari
qandalalarning
yangi
hududlarga tarqalishiga sabab bo‘ladi.
Jamoat transporti, mehmonxonalar,
yotoqxonalarda
yuqori
populyatsiya
zichligi qandalalarning harakatlanishini
osonlashtiradi.
Qayta ishlov berilmagan mebel, gilam
va matraslarning ko‘chirilishi ularning
tarqalish omillaridan biri hisoblanadi.
3.
Gigiyena
va
yashash
sharoitlari
Qandalalar sanitariya sharoitlaridan
qat’i nazar, yashash joylarining yoriqlari,
devor oraliqlari va boshqa yashirin
joylarda ko‘payadi.
Eski
binolar
va
ventilyatsiya
tizimlarining yetarlicha ta’minlanmagani
qandalalarning yashash imkoniyatlarini
oshiradi.
4.
Qishloq
xo‘jaligi
va
chorvachilik.
Agrar hududlarda chorva mollarining
mavjudligi
qandalalarning
tarqalish
omillaridan biri hisoblanadi.
Ayrim qandalalar qishloq xo‘jalik
ekinlariga zarar yetkazib, hosildorlikka
ta’sir qilishi mumkin.
Agroekotizimlarga ta’siri.
Qandalalarning
fitofag
faoliyati
ekinlarning
vegetativ
va
generativ
organlariga jiddiy zarar yetkazadi. Nezara
viridula paxta kurtaklari va g‘o‘zalaridan
shira so‘rib, ularning qurib qolishiga olib
keladi, bu hosildorlikni 15-30% ga
pasaytiradi. Pyrrhocoris apterus beda
barglari va urug‘larini shikastlab, ozuqa
sifatini
yomonlashtiradi.
Zararlanish
mexanizmi
o‘simlik
hujayralarining
shikastlanishi va shira yo‘qolishi bilan
bog‘liq
bo‘lib,
bu
jarayonda
hasharotlarning tupurigidagi fermentlar
(proteazalar va amilazalar) ham ishtirok
etadi.
Populyatsiya zichligining iqtisodiy
zarar chegarasi (Economic Threshold
Level, ETL) turlarga qarab farq qiladi:
Nezara viridula uchun 1 m² ga 2-3 imago,
Pyrrhocoris apterus uchun esa 5-7 imago.
Bu
chegaradan
oshishi
hosil
yo‘qotishlarini eksponensial ravishda
Universal International Scientific Journal
120
oshiradi.
Qarshilikning
ilmiy
asoslangan
strategiyalari.
Qandalalarga
qarshi
integratsion
zararkunandalarga
qarshi
kurash
(Integrated
Pest
Management,
IPM)
usullari qo‘llaniladi:
1. Biologik monitoring. Feromon
tuzoqlari yordamida populyatsiya zichligi
aniqlanadi. Nezara viridula uchun (E)-2-
hexenal feromoni samarali hisoblanadi.
2. Agrotexnik choralar. Ekinlarni
rotatsiyalash (paxta-bug‘doy-dona ekinlari
almashuvi)
va
sug‘orish
rejimini
optimallashtirish orqali qandalalarning
ozuqa
bazasi
cheklanadi.
Begona
o‘tlarning vegetatsiya boshida yo‘q
qilinishi
tuxum
qo‘yish
joylarini
kamaytiradi.
3.
Kimyoviy
nazorat.
Neonikotinoidlar (masalan, imidakloprid)
va
piretroidlar
(lambda-sigalotrin)
qo‘llaniladi. Optimal qo‘llash vaqti –
ertalabki soatlar (05:00-07:00), chunki bu
vaqtda
qandalalar
harakatchanligi
pasayadi. Dozalash: 0,2-0,3 l/ha.
4. Tabiiy dushmanlardan foydalanish.
Trichogramma (tuxum parazitoidi) va
Coccinellidae (yirtqich qo‘ng‘irboshlar)
populyatsiyani tabiiy regulyatsiya qilishda
samarali.
Qandalalarga qarshi kurash usullari
1.
Gigiyenik choralar
Uy va jamoat joylarini muntazam
ravishda dezinfeksiya qilish.
Matras va mebellarni yuqori haroratli
bug‘ bilan ishlov berish orqali tozalash.
2.
Jismoniy usullar
50°C va undan yuqori haroratli
muhitda qandalalarni yo‘q qilish.
-18°C va undan past haroratda
muzlatish
orqali
ularning
hayotiy
faoliyatini to‘xtatish.
3.
Kimyoviy vositalar
o Sintetik
piretroidlar
va
neonicotinoidlar qandalalarni samarali
yo‘q qilish uchun ishlatiladi.
Biologik
vositalar
sifatida
entomopatogen
zamburug‘lar
va
bakteriyalar
qandalalarga
qarshi
kurashishda qo‘llanilishi mumkin.
Qandalalarning Farg‘ona vodiysida tarqalishi konteksti.
Tur nomi
Maslahat Sinf
Turkum
Oila
Urug'
Phyllotreta striolata
Artropoda Insecta Koleoptera Chrysomelidae Fillotreta
Phyllotreta cruciferae
Artropoda Insecta Koleoptera Chrysomelidae Fillotreta
Fillotreta atra
Artropoda Insecta Koleoptera Chrysomelidae Fillotreta
Fillotreta undulata
Artropoda Insecta Koleoptera Chrysomelidae Fillotreta
Fillotreta zoe
Artropoda Insecta Koleoptera Chrysomelidae Fillotreta
Phyllotreta nigripes
Artropoda Insecta Koleoptera Chrysomelidae Fillotreta
Universal International Scientific Journal
121
Tur nomi
Maslahat Sinf
Turkum
Oila
Urug'
Chaetocnema hortensis
Artropoda Insecta Koleoptera Chrysomelidae Chaetoknema
Chaetocnema confinis
Artropoda Insecta Koleoptera Chrysomelidae Chaetoknema
Psylliodes chrysocephala
Artropoda Insecta Koleoptera Chrysomelidae
Xulosa
Farg‘ona vodiysida qandalalarning
tarqalishi iqlimiy, edafik va antropogen
omillarning murakkab o‘zaro ta’siri
natijasida yuzaga keladi. Ularning qishloq
xo‘jaligi
ekinlariga
salbiy
ta’siri
hosildorlik va mahsulot sifatini pasaytirib,
iqtisodiy yo‘qotishlarga olib keladi. Ilmiy
asoslangan
monitoring,
agroekologik
yondashuvlar
va
biologik-kimyoviy
usullarni
integratsiyalash
orqali
qandalalarni
boshqarish
mumkin.
Kelajakda pestitsidlarga rezistentlikning
oldini
olish
va
agroekotizimlarning
barqarorligini
ta’minlash
uchun
molekulyar
biologiya
va
GIS
texnologiyalaridan foydalanish bo‘yicha
tadqiqotlar zarur.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI
1.
Abdullayev Sh. (2020). O‘zbekiston qishloq xo‘jaligida zararkunanda hasharotlar. Toshkent:
Fan va Texnologiya nashri. 1-250.
2.
Xo'jayev Sh. T. (2018). Entomologiya asoslari va ekinlarni himoya qilish. Toshkent:
O‘zbekiston Milliy Universiteti Nashriyoti. 1-320.
3.
Smit, J. R. (2015). Barg qo'ng'izlarining biologiyasi va ekologiyasi. London: Akademik
Matbuot. 1-400.
4.
Rahimov, M. (2019). Farg'ona vodiysi agrobiotsenozlari. Farg‘ona Davlat Universiteti Ilmiy
Jurnali, 15(3), 45-52.
5.
Jolivet , P. Va Xoksvud, T. J. (1995). Xost-dunyoning Chrysomelidae o'simliklari. Leyden:
Backhuys Noshirlar. 1-281.
6.
Kimoto, S. Va Takizava, H. (1997). O'rta Osiyoning barg qo'ng'izlari. Tokio: Yaponiya
Entomologik Jamiyati Matbuoti. 1-350.
7.
O‘zbekiston Respublikasi Qishloq Xo‘jaligi Vazirligi. (2021). O‘zbekistonda qishloq
xo‘jaligi zararkunandalari bo‘yicha qo‘llanma. Toshkent: Agroinform Nashr. 1-180.
8.
Jigarrang, Lm (2012). O'rtacha hududlarida zararkunanda boshqarish. Nyu York: Springer.
1-300.
9.
https://www.springer.com/book/9781461415626
10.
To'rayev, A. (2023). Farg‘ona vodiysining iqlimiy sharoitlari va uning hasharotlarga ta’siri.
Andijon Qishloq Xo‘jalik Instituti Ilmiy Axborotnomasi, 8(2), 12-19.
11.
Medvedev, L. N. (1982). SSSR va unga tutash hududlarning Chrysomelidae. Moskva: Nauka
Noshirlari. 1-450.
