Universal International Scientific Journal
314
Tohirjonova Xumora Azizbek qizi
Andijon davlat pedagogika instituti
Pedagogika fakuleti Pedagogika yo’nalishi 3-bosqich talabasi
Uzbekistan
Annotatsiya.
Boshlangʻich taʼlim bosqichi – bu nafaqat taʼlim jarayoni, balki shaxsning jamiyatga
kirib borishida muhim poydevor bo‘ladigan davrdir. Ushbu maqolada boshlangʻich sinf oʻquvchilarini
ijtimoiy shakllantirishning mazmuni, uning pedagogik jihatdan asoslangan tamoyillari va taʼlim-tarbiyada
qo‘llaniladigan samarali metodlari tahlil etiladi. Muallif o‘quvchining ijtimoiy rivojlanishida
o‘qituvchining tutgan o‘rniga alohida to‘xtaladi, o‘quvchilarda ijtimoiy ko‘nikmalarni shakllantirishda rolli
o‘yinlar, guruhiy ishlar va tarbiyaviy suhbatlarning ahamiyatini yoritadi. Maqola boshlang‘ich taʼlim
tizimida ijtimoiy tarbiya jarayonini chuqurroq o‘rganishga qaratilgan bo‘lib, amaliy tavsiyalar bilan
boyitilgan.
Kalit so‘zlar:
Boshlang‘ich ta’lim, ijtimoiy shakllanish, pedagogika, ijtimoiy ko‘nikmalar,
o‘qituvchi roli, axloqiy qadriyatlar, jamiyatga moslashuv, pedagogik metodlar, tarbiyaviy faoliyat, ijtimoiy
faoliyat, rolli o‘yinlar, oila-maktab hamkorligi, insoniy fazilatlar, muloqot madaniyati.
Аннотация:
Начальный этап образования — это не только процесс обучения, но и важный
фундамент вхождения личности в общество. В данной статье рассматривается содержание
UNIVERSAL XALQARO ILMIY
JURNAL
Jurnalning bosh sahifasi:
BOSHLANGʻICH SINF OʻQUVCHILARINI IJTIMOIY SHAKLLANTIRISHNING
PEDAGOGIK ASOSLARI
Universal International Scientific
Year: 2025 Issue: 2 Volume: 4
Published: 30.04.2025
International indexes
Universal International Scientific Journal
31
5
социального формирования учащихся начальных классов, его педагогически обоснованные
принципы, а также эффективные методы, применяемые в учебно-воспитательном процессе. Автор
акцентирует внимание на роли учителя в социальном развитии школьников, а также раскрывает
значение ролевых игр, групповой работы и воспитательных бесед в формировании социальных
навыков у младших школьников. Статья ориентирована на углублённое изучение процесса
социальной воспитательной работы в системе начального образования и дополнена практическими
рекомендациями.
Ключевые слова:
Начальное образование, социализация, педагогика, социальные навыки,
роль учителя, моральные ценности, адаптация в обществе, педагогические методы, воспитательная
деятельность, социальная активность, ролевые игры, сотрудничество школы и семьи, человеческие
качества, культура общения.
Abstract:
The primary education stage is not only an educational process, but also a period that
serves as an important foundation for a person's entry into society. This article analyzes the content of the
social formation of primary school students, its pedagogically based principles and effective methods used
in education. The author specifically focuses on the role of the teacher in the social development of the
student, highlights the importance of role-playing games, group work and educational conversations in the
formation of social skills in students. The article is aimed at a deeper study of the process of social education
in the primary education system and is enriched with practical recommendations.
Keywords:
Primary education, social formation, pedagogy, social skills, the role of the teacher, moral
values, adaptation to society, pedagogical methods, educational activity, social activity, role-playing games,
family-school cooperation, human qualities, culture of communication.
Language:
Uzbek
Citation:
Tohirjonova , X. (2025). PEDAGOGICAL BASIS OF SOCIAL FORMATION OF
PRIMARY STUDENTS. Universal International Scientific Journal, 2(4), 314–320. Retrieved from
https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal/article/view/1766
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15352344
Copyright © 2025 by author(s) and Scientific Research Publishing Inc. This work is licensed under
the
Creative
Commons
Attribution
International
License
(CC
BY
4.0).
http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/
O‘zbekistonda olib borilayotgan tub
islohatlar mazmuni yosh avlodni ma’naviy
yetuk, intellektual salohiyatli barkamol
avlod
qilib
tarbiyalashga
qaratilgan.
Mustaqillikni mustahkamlash uchun olib
borilayotgan
siyosiy,
ijtimoiy-iqtisodiy,
ma`naviy sohalardagi islohatlar inson
Universal International Scientific Journal
31
6
huquqi va erkinliklarini himoya qiluvchi
demokratik va fuqarolik jamiyatini barpo
etishni ko’zda tutadi. Amalga oshirilayotgan
o’zgarishlarning
bosh
maqsadi
ham
insonning
moddiy
va
ma`naviy
manfaatlarini himoya qilishdan iborat.
Bunday mashaqqatli murakkab yo’lda bizga
doimo mash`ala bo’ladigan, yo’limizni
charog’on yoritib turadigan ota-onalarimiz,
bobolarimiz, ajdodlarimizning ibratli hayot
saboqlari bor. Milliy qadriyatlarni tiklash,
ma’naviyatni yuksaltirish, ayniqsa sharqona
odob-ahloq
an’analariga
e’tiborni
kuchaytirish
shular
jumlasidandir.
Yoshlarning ta’lim-tarbiyasi doimo dolzarb
muammo sifatida e’tirof etiladi. Uning
ikkinchi muhim jihati esa yoshlarning
ijtimoiy-huquqiy ongini shakillantirishda
huquqiy
tarbiyaning
rolidir.
Inson
hayotidagi eng muhim bosqichlardan biri bu
– maktab davri, xususan, boshlangʻich
taʼlim bosqichidir. Aynan shu davrda
shaxsning poydevori, uning dunyoqarashi,
axloqiy qarashlari va jamiyatga munosabati
shakllana boshlaydi. Shuning uchun ham
pedagogika va psixologiyada boshlangʻich
sinf yoshi maxsus davr sifatida alohida
oʻrganiladi. Bu davrda nafaqat bilim berish,
balki
tarbiyaviy,
ijtimoiylashuv
jarayonlarini toʻgʻri tashkil etish oʻta muhim
hisoblanadi.
Ijtimoiy shakllanish deganda shaxsning
atrofdagi
insonlar,
ijtimoiy
muhit,
madaniyat, axloqiy-meʼyoriy qadriyatlar
taʼsirida
ongli
ravishda
jamiyatga
moslashuvi tushuniladi. Bolaning ijtimoiy
hayotga kirib borishi, jamiyatning faol
aʼzosiga aylanishi aynan boshlangʻich sinf
davrida kuchli surʼat bilan kechadi. Bu esa
oʻz navbatida oʻqituvchidan nafaqat didaktik
bilim berishni, balki tarbiyaviy mahoratni,
pedagogik
sezgirlikni
va
metodik
yondashuvni talab qiladi.
Bugungi globallashuv, tezkor axborot
oqimi, raqamli texnologiyalar taʼsirida yosh
avlodni ijtimoiy-axloqiy jihatdan yetuk qilib
tarbiyalash zamonaviy taʼlimning dolzarb
vazifasiga aylanmoqda. Ayniqsa, maktabga
endigina qadam qoʻygan kichik yoshdagi
bolalarning
psixologik
va
ijtimoiy
rivojlanishini uygʻun holda tashkil etish –
pedagogik
faoliyatning
markaziy
yoʻnalishlaridan biridir.
Mazkur maqolada boshlangʻich sinf
oʻquvchilarini
ijtimoiy
shakllantirish
jarayonining mohiyati, uning pedagogik
asoslari, o‘qituvchining o‘rni va taʼlim-
tarbiya jarayonidagi samarali metodlar
Universal International Scientific Journal
31
7
xususida
fikr
yuritiladi.
Shuningdek,
zamonaviy pedagogik yondashuvlar nuqtayi
nazaridan ijtimoiy shakllanish jarayonining
ahamiyati tahlil qilinadi.
“Ijtimoiy
shakllanish”
atamasi
pedagogik va psixologik fanlarda shaxsning
jamiyatga moslashuvi, ijtimoiy rollarni
anglash va ularni bajarishga tayyorlik
sifatida izohlanadi. Bu jarayon shaxsning
ma’naviy-axloqiy jihatdan rivojlanishini,
jamiyatdagi qadriyatlar va me’yorlarni
o‘zlashtirishini ta’minlaydi.
Boshlangʻich sinf davrida bu jarayon
ayniqsa muhim ahamiyat kasb etadi, chunki:
Bola ilk bor oiladan tashqarida muhim
ijtimoiy muhit –
maktab jamoasiga
kirib
keladi;
Maktab – bolani nafaqat o‘qitadi,
balki jamiyatga ijtimoiy tayyorlaydi;
Bu
davrda
shaxsning
axloqiy
qadriyatlari, me’yorlari, o‘z-o‘zini baholash
va boshqalarni tushunish ko‘nikmalari
shakllana boshlaydi.
Boshlangʻich sinf oʻquvchilari — bu 6
dan 10 yoshgacha bo‘lgan bolalar bo‘lib,
ularning psixologik rivojlanishida quyidagi
xususiyatlar ustuvor o‘rin tutadi:
Psixologik xususiyat
Pedagogik yondashuv
Tez ta’sirchanlik va emotsional
holatga berilish
Tarbiyaviy suhbatlarda hissiy kontekstga urg‘u
berish
Taqlidga moyillik
Shaxsiy namuna orqali tarbiya berish
O‘ziga e’tibor qaratilishiga
ehtiyoj
Har bir o‘quvchining yutuqlarini qadrlash va
motivatsiya berish
Guruhda o‘ynashga qiziqish
Rolli o‘yinlar va guruhiy mashg‘ulotlar orqali
ijtimoiy tajriba berish
Bolalarning bu xususiyatlarini hisobga
olmagan pedagogik yondashuvlar nafaqat
tarbiyaviy samarasizlikka olib keladi, balki
o‘quvchining ijtimoiylashuviga salbiy ta’sir
ko‘rsatadi.
Ijtimoiy ko'nikmalar - bu ijtimoiy xulq-
atvorning o'zlashtirilgan elementlari bo'lib,
ular ijtimoiy olam, o'zi va bu yorug'
olamdagi o'rni, ijtimoiy o'zaro aloqalarni
osonlashtiradigan xatti-harakatlar haqidagi
Universal International Scientific Journal
31
8
bilimlarga hamda insonga atrof-muhit bilan
munosabatlarni samarali ravishda o'rnatish,
o'z o'rnini belgilab olish va o'zligini
namoyon
qilishga
imkon
beradigan
harakatlarga
asoslanadi
hamda
bu
muvaffaqiyatli ijtimoiy moslashuv va
umuman olganda, ijtimoiylashishga yordam
beradi.
Ijtimoiylashuv insonning madaniyatni
o’zlashtirish jarayonidagi rivojlanish va
o’zgarishi bilan aniqlanadi. Ushbu hodisani
ijtimoiy pedagogika sohasi o’rganishi bizga
ma’lum.
Ijtimoiy
pedagogika
bilan
pedagogika sohasi o’rtasidagi farq ham
aynan shunda. Pеdagogikaning o’rganish
prеdmеti bolani tarbiyalash qonuniyatlari
hisoblanadi,
ijtimoiy
pеdagogikaning
prеdmеti
esa
bolani
ijtimoiylashtirish
qonuniyatlari
hisoblanadi.
Ijtimoiy
pedagogika va pedagogik sotsiologiya- bu
bolalarning ijtimoiylashuvi va bolalarga
ijtimoiy ta'lim va ijtimoiy tarbiya berish
qonuniyatlarini o`rganuvchi pedagogika
fanining tarmog`idir. Ammo ikkala fanning
ham obyekti bola, uning ta’lim tarbiyasi,
jamiyatda
muhim
shaxs
sifatida
tarbiyalanishi ikkala sohada ham o’z
ifodasini
topadi.
Boshlang‘ich
sinf
o’quvchilarning ijtimoiylashuvi, xususan,
insonning ijtimoiy moslashuvi uning hamma
narsani egallashga bo’lgan obyektiv ehtiyoji
jarayonida paydo bo’ladi. Biroq bu bilan
uzviy ravishda bola boshqa bir obyektiv
ehtiyoj -o’ziga xosligini namoyon qilish
hissi ham shakllanadi. Bola uni yuzaga
chiqarish uchun turli usul va vositalarni
qidira boshlaydi va buning natijasida uning
individuallashuvi ro’y beradi. Bu hodisa
shunda namoyon bo’ladiki, shaxsning
ijtimoiy
ahamiyatga
ega
hislatlari
individual, faqat shu shaxsga tegishli tarzda
namoyon bo’ladi, uning ijtimoiy yurish-
turishi takrorlanmas jihatlarga ega bo’ladi.
SHunday qilib bolaning ijtimoiy rivojlanishi
ikki o’zaro bog’liq yo’nalishda olib boriladi:
ijtimoiylashuv ( ijtimoiy madaniy tajriba
madaniyatni
o’zlashtirish)
va
individuallashuv (mustaqillik, nisbiy o’ziga
xoslikni qo’lga kiritish). SHu tarzda
ijtimoiylashuv tushunchasi zamonaviy fanda
moslashuv (birlashish) va individuallashuv
jarayonlari bilan bog’liq. Ijtimoiylashuv
jarayonining mazmuni inson(bola)ning aniq
bir jamiyat sharoitlariga moslashuvidir.
moslashuv sub’ekt va ijtimoiy muhit
faolliklarining yaqinlashuv jarayoni va
natijasidir. (J.Pia Je, R.Mertoj).
Universal International Scientific Journal
31
9
O‘qituvchi
boshlang‘ich
ta’limda
markaziy figuradir. U faqat axborot beruvchi
emas, balki shaxslararo munosabatlar,
axloqiy qarashlar va ijtimoiy qadriyatlarni
shakllantiruvchi
yetakchi
hisoblanadi.
O‘qituvchining nutqi, munosabati, kayfiyati
hatto bolaning o‘ziga bo‘lgan ishonchini
shakllantiradi.
O‘qituvchining asosiy vazifalari:
Ijtimoiy vaziyatlar asosida muammoli
topshiriqlar berish (masalan, “Agar do‘sting
sinfda o‘zini yolg‘iz his qilsa, nima
qilarding?”)
O‘zaro
hamkorlikka
asoslangan
darslar tashkil etish;
Har bir o‘quvchining individual
ijtimoiy ehtiyojini aniqlab, u bilan mos
yondashuvda ishlash;
Ota-onalar bilan yaqin hamkorlikda
bo‘lish
–
bola
ijtimoiy
muhitini
uyg‘unlashtirish. Bu usul o‘quvchilarda
ijtimoiy vaziyatlarga to‘g‘ri munosabat
bildirish, muloqot qilish, mas'uliyat his
qilish
kabi
muhim
ko‘nikmalarni
rivojlantiradi. Masalan:
“Do‘konchi va xaridor”;
“Kasalxona – shifokor va bemor”;
“Men va mening oilam” ssenariylari
orqali bola o‘zini turli ijtimoiy rollarda sinab
ko‘radi.
Ular bolaning mustaqil fikrlash, tanlov
qilish, empatiya ko‘rsatish va axloqiy
qarorlar qabul qilish malakasini oshiradi.
Masalan:
“Agar do‘sting yomon ish qilsa, uni
qanday to‘xtatasan?”
“Yangi o‘quvchi sinfga keldi. U bilan
qanday tanisharding?”
Tarbiyaviy ertaklar va hikoyalar
Bola uchun ertak voqealari orqali
axloqiy haqiqatlarni anglash osonroq va
qiziqarliroq kechadi. Ertaklar orqali bola
ijobiy qahramonlarga taqlid qiladi, yomon
va yaxshi xatti-harakatlarni farqlashni
o‘rganadi.
Guruhiy faoliyatlar:
Jamoaviy loyiha ishlari
Mini-spektakllar tayyorlash
Ko‘rgazmalar tashkil etish Bular
o‘quvchilar orasida do‘stona muhit
yaratadi, o‘zaro muloqot, mas’uliyat,
sheriklikni kuchaytiradi.
Ma’lumki,bola bilimga qiziqmasdan
turib,o’qishga
intilmaydi,muvaffaqiyastli
o’qiy olmaydi.Bolada o’z kuchiga va
qobilyatiga ishonch hosil qilish ,o’qishga
Universal International Scientific Journal
3
20
jalb
etish,ilk
yutuqlari
uchun
rag’batlantirish,ayniqsa ahamiyatlidir.
Bola ijtimoiylashuvi u yoki bu
jamiyat ijtimoiy qatlamlariga xos bo’lgan
universal vositalar orqali amalga oshiriladi,
ularga: maishiy va gigiyenik yurish-turish
qoidalari, insonni o’rab turuvchi moddiy
madaniyat
mahsulotlari,
ma’naviy
madaniyat
unsurlari(alladan
boshlab
ertaklargacha), muomala usuli va mazmuni,
shuningdek oilada jazolash va mukofotlash
uslublari, insonning hayotiy faoliyatidagi
ko’p sonli munosabatlarimuloqot, o’yinlar,
ma’naviy-amaliy faoliyat, sport bilan
shug’ullanish kiradi. Shuning uchun ham biz
yuqorida barcha fanlar uzviy bog’liqlikni
tashkil qiladi va bola ijtimoiylashuvida
asosiy obyekt bo’lib hisoblanashini ta’kidlab
o’tgan edik. Fikrimiz dalili sifatida
yuqoridagi misollarni asos qilib olishimiz
mumkin.
Xulosa
qilib
aytganda,
boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida ijtimoiy
ko‘nikmalarni shakllantirish texnologiyasi
boshlang’ich sinf darsliklari asosida ishlab
chiqilib,
bosqichma-bosqich
amalga
oshiriladi. Ushbu tendensiyalar asosida
bolaning ta’lim-tarbiyasi ijtimoiylashuvini
amalga oshirish imkoni kelib chiqadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Ibrohimov, A. (2019). Boshlang‘ich ta’limda ijtimoiy ko‘nikmalarni rivojlantirish. Tashkent: Xalq
ta’limi nashriyoti.
2.
Jumaev, T. (2018). O‘qituvchining ijtimoiy-psixologik roli va uning ta’lim jarayonidagi ahamiyati.
Pedagogika va psixologiya ilmiy jurnali, 3(15), 45-50.
3.
Keldiyorova, Z. (2021). Ijtimoiy tarbiya: Yangi pedagogik yondashuvlar. Tashkent: Ta’lim va
taraqqiyot.
4.
Pavlova, N. (2016). Socialization of primary school children: The role of family and school.
Moscow: Pedagogika.
5.
Qodirova, M. (2020). Pedagogik metodlar va ularning boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini ijtimoiy
shakllantirishdagi roli. Toshkent: Akademnashr.
6.
Shodiev, K. (2015). Boshlang‘ich ta’limda ijtimoiy faoliyatni tashkil etish. O‘zbekistondagi
pedagogika va ijtimoiy psixologiya jurnali, 1(8), 12-18.
7.
Tursunov, B. (2022). Ijtimoiy fazilatlarni shakllantirish va axloqiy tarbiya metodlari. Toshkent:
O‘zbekiston Milliy Universiteti nashriyoti.
8.
Xolmirzaev, F. (2017). Pedagogik yondashuvlar va ijtimoiy shakllanish: Boshlang‘ich ta’lim
metodikasi. Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi.
