Universal International Scientific Journal
257
Tohirjonova Xumora Azizbek qizi
Andijon davlat pedagogika instituti Pedogogika fakulteti Pedagogika yo’nalishi 3-bosqich talabasi
Uzbekistan
Annotatsiya.
Ushbu maqolada boshlangʻich sinflarda ona tili oʻqitishda interfaol metodlardan
foydalanishning samarali usullari va ularga xos xususiyatlar tahlil etilgan. Maqolada boshlangʻich sinf
oʻquvchilarining yosh xususiyatlari va ona tili fanining oʻziga xos tomonlari hisobga olingan holda,
interfaol metodlarning qoʻllanilishi, afzalliklari hamda amaliy ahamiyati yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
boshlangʻich sinf, ona tili, interfaol metodlar, pedagogik texnologiyalar, kreativ
fikrlash, kommunikativ kompetensiya.
Аннотация:
В статье анализируются эффективные методы и их особенности использования
интерактивных методов обучения родному языку в начальных классах. В статье рассматриваются
вопросы использования, преимуществ и практической значимости интерактивных методов с учетом
возрастных особенностей учащихся младших классов и специфики предмета родной язык..
Ключевые слова:
начальная школа, родной язык, интерактивные методы, педагогические
технологии, творческое мышление, коммуникативная компетентность.
UNIVERSAL XALQARO ILMIY
JURNAL
Jurnalning bosh sahifasi:
BOSHLANGʻICH SINFLARDA ONA TILI OʻQITISHDA INTERFAOL METODLARDAN
FOYDALANISHNING OʻZIGA XOSLIGI
Universal International Scientific
Year: 2025 Issue: 2 Volume: 4
Published: 30.04.2025
International indexes
Universal International Scientific Journal
25
8
Abstract:
This article analyzes effective methods and their specific features of using interactive
methods in teaching the mother tongue in primary grades. The article highlights the application, advantages
and practical significance of interactive methods, taking into account the age characteristics of primary
school students and the specifics of the subject of the mother tongue..
Keywords:
dramatic expression in dances, Khorezm folklore, Khorezm rhythms, intangible cultural
heritage, dynamics, rhythms of movement, composition, Hafizs, Tupukqala, maqom, improvisation.
Language:
Uzbek
Citation:
Tohirjonova , K. (2025). CHARACTERISTICS OF USING INTERACTIVE METHODS
IN TEACHING THE MOTHER LANGUAGE IN PRIMARY GRADES. Universal International Scientific
Journal, 2(4), 257–262. Retrieved from
https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal/article/view/1734
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15344777
Copyright © 2025 by author(s) and Scientific Research Publishing Inc. This work is licensed under
the
Creative
Commons
Attribution
International
License
(CC
BY
4.0).
http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/
Zamonaviy taʼlim tizimida oʻquvchilarni
faollashtirish, ularning bilim olishga boʻlgan
qiziqishlarini oshirish, mustaqil fikrlash va
ijodiy salohiyatlarini rivojlantirish dolzarb
masalalardan biri hisoblanadi. Ayniqsa,
boshlangʻich sinflarda ona tili taʼlimi
oʻquvchilarning kelgusidagi taʼlim olish
jarayonining poydevori boʻlib xizmat qiladi.
Boshlangʻich sinflarda ona tili oʻqitishda
interfaol
metodlarning
qoʻllanilishi
oʻquvchilarning nutq madaniyatini oshirish,
savodxonligini taʼminlash va kommunikativ
koʻnikmalarini rivojlantirishda muhim ro‘l
oʻynaydi.
Boshlangʻich sinflarda ona tili
oʻqitishning oʻziga xos jihatlari.
Boshlangʻich sinflarda ona tili oʻqitish
jarayoni quyidagi oʻziga xos jihatlarga ega:
• Yosh xususiyatlari: 6-10 yoshli bolalar
diqqati beqaror, xotirasi koʻproq obrazli
boʻlib, oʻyin faoliyati orqali oʻrganish samarali
hisoblanadi.
• Nutq
rivojlanishi:
Bu
davrda
bolalarning
lugʻat
boyligi tez oʻsadi,
grammatik tuzilmalarni oʻzlashtirish jarayoni
faol kechadi.
• Savodxonlik asoslarini shakllantirish:
Oʻqish va yozish koʻnikmalarini rivojlantirish
boshlangʻich sinf ona tili oʻqitishning asosiy
vazifalaridan biridir.
• Ijtimoiylashuv: Oʻquvchilar guruhda
ishlash, tengdoshlari bilan muloqot qilish
orqali ijtimoiy koʻnikmalarini shakllantiradi.
Bu xususiyatlarni hisobga olgan holda,
interfaol metodlarni tanlash va qoʻllash muhim
ahamiyat kasb etadi.
Hozirgi
kunda
ta’lim
jarayonida
interaktiv
metodlar,
innovatsion
texnologiyalar,
pedagogik
va
axborot-
kommunikatsiya
texnologiyalarining
qo‘llanilishiga bo‘lgan qiziqish va e’tibor
tobora ortib bormoqda. Bu holatning asosiy
sabablaridan biri – an’anaviy ta’lim tizimida
o‘quvchi va talabalar, asosan, tayyor
bilimlarni yod olishga o‘rgatilgan bo‘lsa,
zamonaviy yondashuvlar esa ularni mustaqil
izlanishga, tahlil qilishga, o‘z fikrlarini erkin
ifoda etishga, hatto ilmiy xulosalar chiqarishga
undaydi.
Universal International Scientific Journal
25
9
Interaktiv (lotincha “inter” – o‘zaro,
“actio” – harakat) metodlar o‘qitish
jarayonining faol va o‘zaro hamkorlikka
asoslangan shaklidir. Bu metodlar asosida
bilim olish jarayoni – faqat bilim beruvchi va
qabul qiluvchi o‘rtasidagi bir tomonlama aloqa
emas, balki ikki tomonlama muloqot, fikr
almashish, bahs-munozaralar, ijodiy izlanish
va hamkorlikka asoslanadi. O‘quvchi faqat
tinglovchi emas, balki faol ishtirokchi sifatida
ta’lim jarayoniga jalb qilinadi. Bu esa
o‘quvchilarni
bilimlarni
chuqurroq
o‘zlashtirish, ulardan mustaqil foydalanish,
tahlil qilish va amaliyotga tatbiq etish
ko‘nikmalarini
shakllantirishga
yordam
beradi.
Amerikalik
psixolog
olimlar
R.Karnikau va F.Makelrou tomonidan olib
borilgan tadqiqotlar natijasida shuni ko‘rish
mumkunki,
shaxsning
o‘zlashtirgan
bilimlarini saqlab qolish darajasi ularni qanday
usulda
egallaganiga
bog‘liq.
Ularning
aniqlashicha:
• Agar inson axborotni o‘zi o‘qisa – 10
%;
• Faqat eshitganida – 20 %;
• Faqat ko‘rganida – 30 %;
• Ko‘rib, bir vaqtning o‘zida eshitganida
– 50 %;
• O‘zi boshqalarga tushuntirganida – 80
%;
• Egallangan
bilimlarni
amalda
qo‘llaganida esa – 90 % gacha axborotni yodda
saqlab qolish imkoniyati mavjud ekan.
Bu esa o‘z navbatida interaktiv
metodlarning ta’lim samaradorligini keskin
oshirishini
ko‘rsatadi.
An’anaviy
yondashuvdan farqli o‘laroq, interfaol ta’lim –
“o‘qituvchi – o‘quvchi – o‘quvchilar guruhi”
o‘rtasida yuzaga keladigan jonli muloqot,
o‘zaro hamkorlik, erkin fikr almashish,
birgalikda muammolarni tahlil qilish va
yechim topish orqali tashkil etiladi. Ushbu
metodlar o‘quvchilar orasida o‘zaro ishonch,
hurmat, ijobiy muhit, psixologik birlik,
samarali fikr almashish va shaxsiy yondashuv
asoslarini shakllantiradi. Aynan shunday
ta’lim muhiti o‘quvchilarning tanqidiy
fikrlash, kreativ yondashuv, mas’uliyatli qaror
qabul qilish va jamoadagi faollik kabi
zamonaviy ko‘nikmalarini rivojlantiradi.
“Assessment” metodi haqida qisqacha
ma’lumot berib o‘tishni joiz drb topdik.
Metodning maqsadi:
“Assessment” (baholash) metodi – ta’lim
oluvchilarning bilim darajasi, o‘zlashtirish
ko‘rsatkichlari va amaliy ko‘nikmalarini
nazorat qilish hamda tahlil qilishga xizmat
qiluvchi muhim vositadir. Ushbu metod
yordamida o‘quvchilar va talabalar bilim olish
faoliyatining turli jihatlari (test sinovlari,
amaliy topshiriqlar, muammoli vaziyatlarni
hal qilish, qiyosiy tahlil, holat tahlili va
simptomlarni
aniqlash
kabilar)
asosida
baholanadi. Bu esa ta’lim jarayonini chuqur
tahlil qilish va samaradorligini oshirish
imkonini beradi.
Metodni qo‘llash tartibi:
“Assessment” texnikasi darsning barcha
bosqichlarida, ya’ni:
• Ma’ruza
mashg‘ulotlarida
–
tinglovchilarning mavjud bilim darajasini
aniqlash,
yangi
bilimlarni
egallashga
tayyorgarlik holatini baholash;
• Seminar va amaliy mashg‘ulotlarda –
mavzularni chuqur o‘zlashtirish darajasi,
mustaqil fikrlash va qo‘llay olish salohiyatini
aniqlash;
• Individual baholashda – o‘z-o‘zini
tekshirish, mustaqil bilim va ko‘nikmalarni
baholash maqsadida qo‘llanilishi tavsiya
etiladi.
Shuningdek,
o‘qituvchi
o‘zining
pedagogik mahoratidan kelib chiqib, baholash
shakllarini ijodiy tarzda boyitishi, topshiriqlar
Universal International Scientific Journal
2
60
mazmunini o‘quv maqsadlariga mos ravishda
kengaytirishi mumkin.
Baholash shakllari:
“Assessment” metodi doirasida quyidagi
shakllardan foydalanish mumkin:
• Yopiq va ochiq testlar;
• Klaster tuzish;
• Jadval asosida qiyosiy tahlil;
• “Holatni tahlil qil” (Case Study);
• “Tahlil – xulosa” mashqlari;
• “O‘z fikringni bildir” kabi yozma
topshiriqlar;
• Amaliy misollar orqali bilimni qo‘llash.
Namuna (mavzu: “Ot so‘z turkumi”)
Baholash jadvali quyidagicha tuziladi:
har bir topshiriq uchun alohida kataklar
ajratiladi, ularning har biri 1 dan 5 ballgacha
baholanishi yoki to‘g‘ri javob uchun
belgilangan (masalan, 5 ball) ko‘rsatkich
asosida
hisoblanadi.
Bu
usul
nafaqat
o‘quvchining bilim darajasini aniqlash, balki
ularning tahliliy fikrlash qobiliyatini ham
baholashga xizmat qiladi.
Interfaol
metodlarni
qoʻllashning
pedagogik-psixologik asoslari
Interfaol metodlar oʻquvchilarni faol
bilim olishga, mustaqil fikrlashga va amaliy
koʻnikmalarni
oʻzlashtirishga
undaydi.
Boshlangʻich sinflarda quyidagi pedagogik-
psixologik
tamoyillar
asosida
interfaol
metodlarni qoʻllash maqsadga muvofiq:
• Faollik tamoyili: Oʻquvchi bilim olish
jarayonining faol ishtirokchisiga aylanishi.
• Hamkorlik tamoyili: Oʻquvchilar bir-
birlari bilan va oʻqituvchi bilan hamkorlikda
ishlashi.
• Amaliyot bilan bogʻliqlik: Nazariy
bilimlarni kundalik hayot bilan bogʻlab
oʻrgatish.Qiziqarlilik: Oʻyinlar, musobaqalar
va qiziqarli topshiriqlar orqali oʻquvchilarning
qiziqishini oshirish.
• Individuallashtirish:
Har
bir
oʻquvchining
individual
xususiyatlarini
hisobga olish.
• Boshlangʻich
sinflarda
ona
tili
darslarida qoʻllaniladigan samarali interfaol
metodlar
1. Didaktik oʻyinlar
Didaktik oʻyinlar boshlangʻich sinf
oʻquvchilarining yosh xususiyatlariga mos
boʻlib, ular orqali grammatik qoidalarni
oʻzlashtirish
va
nutq
koʻnikmalarini
rivojlantirish mumkin.
Misol: "Soʻz zanjiri" oʻyini. Bunda
oʻquvchilar doira shaklida turib, har bir
oʻquvchi avvalgi soʻzning oxirgi harfi bilan
boshlanadigan yangi soʻz aytishi kerak. Bu
oʻyin soʻz boyligini oshirish va tovushlarni
toʻgʻri talaffuz qilishga yordam beradi.
2. "Aqliy hujum" metodi
Bu metod oʻquvchilarning ijodiy
fikrlashini rivojlantiradi va ularni erkin fikr
bildirshga undaydi.
Misol: "Bahor" mavzusida aqliy hujum
oʻtkazilganda, oʻquvchilar bahor faslini
tavsiflovchi soʻzlarni aytadilar: gullar, qushlar,
yomgʻir, koʻkatlar, quyosh, iliq havo va h.k.
Bu orqali lugʻat boyligi oshadi va mavsumiy
tushunchalar mustahkamlanadi.
3. "Kichik guruhlarda ishlash" metodi
Oʻquvchilarni 3-4 kishilik guruhlarga
boʻlib, birgalikda topshiriqlarni bajarish orqali
hamkorlik ruhini rivojlantirish mumkin.
Misol: Har bir guruhga bir hikoyaning
boshlanishi beriladi va ular hikoyani davom
ettirishi kerak. Bu vazifa oʻquvchilarning nutq
koʻnikmalarini
va
ijodiy
fikrlashini
rivojlantiradi.
4. "Ro‘lli oʻyinlar" metodi
Oʻquvchilar turli ro‘llarni ijro etish orqali
nutq madaniyatini va muloqot koʻnikmalarini
rivojlantiradilar.
Misol: "Doʻkonda", "Shifoxonada",
"Kutubxonada" kabi mavzularda ro‘lli oʻyinlar
Universal International Scientific Journal
2
61
tashkil etish mumkin. Bunda oʻquvchilar
muloqot
jarayonida
soʻz
boyliklarini
qoʻllashni oʻrganadilar.
5. "Zinama-zina" metodi
Bu metod yangi mavzuni bosqichma-
bosqich oʻzlashtirishga yordam beradi.
Misol: Ot soʻz turkumini oʻrganishda
birinchi bosqichda otning maʼnosini, ikkinchi
bosqichda
turlarini,
uchinchi
bosqichda
grammatik belgilarini oʻrganish mumkin.
Interfaol
metodlarni
qoʻllashda
oʻqituvchining ro‘li
Interfaol metodlarni samarali qoʻllashda
oʻqituvchining ro‘li quyidagilarda namoyon
boʻladi:
Tashkilotchilik:
Oʻqituvchi
oʻquv
jarayonini toʻgʻri tashkil etishi va boshqarishi
lozim.
Motivatsiya: Oʻquvchilarni faol ishtirok
etishga undash, ularning qiziqishlarini ushlab
turish.
Yoʻnaltiruvchilik:
Oʻquvchilarning
mustaqil izlanishlarini toʻgʻri yoʻnaltirib
turish.
Muhit yaratish: Ijodiy va erkin fikrlash
uchun qulay psixologik muhit yaratish.
Baholash: Oʻquvchilarning faoliyatini
adolatli baholash va ularni ragʻbatlantirish.
Interfaol metodlarning afzalliklari va
qiyinchiliklari
Afzalliklari:
Oʻquvchilarning faolligini oshiradi.
Mustaqil
va
tanqidiy
fikrlashni
rivojlantiradi.
Kommunikativ
koʻnikmalarni
shakllantiradi.
Bilimlarni
amaliyotda
qoʻllashga
oʻrgatadi.
Jamoa
bilan
ishlash
mahoratini
rivojlantiradi.
Qiyinchiliklari:
Koʻp vaqt talab qiladi.
Sinfdagi barcha oʻquvchilarni nazorat
qilish qiyin boʻlishi mumkin.
Oʻqituvchidan yuqori tayyorgarlik va
mahorat talab etiladi.
Barcha mavzularni interfaol metodlar
orqali oʻrgatish imkoniyati cheklangan.
Xulosa o‘rnida to‘xtalib o‘tadigan
bo‘lsak boshlangʻich sinflarda ona tili
oʻqitishda interfaol metodlardan foydalanish
oʻquvchilarning
bilim
olishga
boʻlgan
qiziqishlarini
oshiradi,
ularning
nutq
koʻnikmalarini rivojlantiradi va mustaqil
fikrlashga oʻrgatadi. Interfaol metodlarning
samaradorligi ularni oʻquvchilarning yosh
xususiyatlari, ona tili fanining oʻziga xos
jihatlari va zamonaviy taʼlim talablariga
moslab qoʻllashga bogʻliq. Oʻqituvchi
interfaol metodlarni qoʻllashda pedagogik
mahorat va ijodkorlik koʻrsatishi, darsning
maqsadi va vazifalariga muvofiq eng samarali
metodlarni
tanlashi
kerak.
Shundagina
boshlangʻich sinf oʻquvchilarida ona tilini
oʻrganishga boʻlgan qiziqish va motivatsiya
yuqori darajada boʻladi, bu esa ularning
kelajakdagi bilim olish jarayoniga ham ijobiy
taʼsir koʻrsatadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Ahmedova M. "Ona tili taʼlimida didaktik oʻyinlar". Toshkent, 2020.
2. Boʻronov B. "Boshlangʻich sinflarda ona tili oʻqitish metodikasi". Toshkent, 2021.
3. Gʻoziyev E. "Oʻquvchi psixologiyasi". Toshkent, 2019.
Universal International Scientific Journal
2
6
2
4. Hasanboyeva O. "Boshlangʻich sinf oʻquvchilarining nutq madaniyatini shakllantirish". Toshkent,
2021.
5. Matjonov S., Gʻulomova X. "Ona tili oʻqitishda interfaol usullar". Toshkent, 2018.
6. Qosimova K. "Ona tili oʻqitish metodikasi". Toshkent, 2019.
7. Umarova M., Hakimova X. "Boshlangʻich sinf ona tili darslarida interfaol metodlar". Toshkent,
2020.
8. Yunusova D. "Zamonaviy pedagogik texnologiyalar". Toshkent, 2020.
