Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 2–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 218
MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARNI O‘RGANILAYOTGAN TIL
MAMLAKATI MADANIYATI, ADABIYOTI VA URF-ODATLARI BILAN
TANISHTIRISHNING PEDAGOGIK AHAMIYATI
Yuldashev Og‘abek Komiljon o‘g‘li
Namangan davlat pedagogika instituti
Yevropa tillar kafedrasi o‘qtuvchis
Qadambayeva Sadoqat Diyorbek qizi
Namangan davlat pedagogika instituti
Maktabgacha talim yo‘nalishi
3-bosqich talabasi
Bugungi globallashuv davrida xorijiy tillarni o‘rganish va o‘rgatish masalasi barcha
darajadagi ta’lim muassasalari uchun dolzarb masalaga aylanib bormoqda. Xususan,
maktabgacha ta’lim muassasalarida xorijiy tilni o‘qitishga bo‘lgan e’tibor so‘nggi yillarda
sezilarli darajada ortdi. Bu esa yosh avlodning lingvistik ko‘nikmalarini shakllantirish
bilan bir qatorda, ularning madaniyatlararo muloqotga tayyor, tolerant va ochiq fikrli
bo‘lib ulg‘ayishida muhim rol o‘ynaydi. Erta yoshda boshlangan til o‘rganish jarayoni
bolalarning nafaqat eshitish, so‘zlash, o‘qish va yozish ko‘nikmalarini rivojlantiradi, balki
ularda boshqa xalqlar madaniyati, adabiyoti, an’analari va urf-odatlariga nisbatan hurmat
va qiziqish uyg‘otadi.Xorijiy tillarni o‘rganish orqali bola yangi til bilan birga, uning ortida
turgan butun bir millatning dunyoqarashi, qadriyatlari va ijtimoiy hayoti bilan tanishadi.
Bu jarayon esa yosh avlodda tolerantlik, mehr-oqibat, madaniyatlararo muloqotga ochiqlik
va xalqaro tushunuvchanlik kabi fazilatlarni shakllantirishga xizmat qiladi. Ayniqsa,
bugungi kunda jamiyatda kommunikativ salohiyati yuqori, chet tillarini yaxshi biladigan,
zamonaviy axborot manbalaridan foydalana oladigan, o‘z fikrini erkin ifoda eta oladigan
yoshlarni
tarbiyalash
davlat
siyosatining
ustuvor
yo‘nalishlaridan
biriga
aylangan.Maktabgacha yoshdagi bolalar tabiatan taqlidga moyil, eshitgan va ko‘rganlarini
tezda qabul qiladigan, yangi bilimlarni o‘zlashtirishga ochiq bo‘lgan guruh sanaladi.
Shuning uchun aynan shu davrda chet tilini o‘rganishni boshlash bola uchun katta
afzalliklar yaratadi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, 3–6 yosh oralig‘ida bola miyasi
yangi tilni ona tilidek darajada tez va samarali o‘zlashtira oladi. Bu yoshdagi bolalarda
talaffuzni to‘g‘ri shakllantirish, yangi so‘zlarni eslab qolish va turli situatsiyalarda
foydalanish ko‘nikmalari tez rivojlanadi. Shu sababli xorijiy tilni maktabgacha yoshda
o‘rgatish nafaqat mumkin, balki zarur hamdir.Bundan tashqari, xorijiy tillarni o‘rgatish
maktabgacha ta’lim jarayonining boshqa tarkibiy qismlari – rasm, musiqa, jismoniy
tarbiya, nutqni rivojlantirish kabi faoliyat turlari bilan uyg‘unlashgan holda olib boriladi.
Bu integratsiyalashgan yondashuv orqali bolada ko‘p qirrali ko‘nikmalar shakllanadi,
o‘quv jarayoni esa qiziqarli, interaktiv va samarali tus oladi. Chet tilini o‘rganish
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 2–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 219
jarayonida qo‘shiq, o‘yin, ertak, dramalashgan sahna ko‘rinishlari, rangli materiallar kabi
vositalardan foydalanish bolada tilga nisbatan qiziqish va motivatsiyani oshiradi.
Bularning barchasi bolaning rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.Maktabgacha ta’limda
xorijiy tilni o‘qitish nafaqat pedagogik, balki ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy ahamiyatga
ham ega. Bugungi mehnat bozorida yuqori malakali, xorijiy tillarni biladigan kadrlarga
bo‘lgan talab ortib borayotgan bir sharoitda, bunday salohiyatni bolalikka oid bosqichdan
boshlab shakllantirish juda muhimdir. O‘z navbatida, bu jarayonda ota-onalar,
tarbiyachilar va pedagoglar hamkorligi muhim ahamiyat kasb etadi. Ota-onaning farzandi
ta’lim jarayonida faol ishtirok etishi, uyda mustahkamlash mashqlarini tashkil etishi
bolaning til o‘rganishdagi muvaffaqiyatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.Shuningdek, xorijiy
tilni o‘rganish orqali bolalar turli millatlar bilan muloqot qilish imkoniyatiga ega bo‘ladi.
Bu esa ularni dunyoviy fikrlovchi, bag‘rikeng va ijtimoiy moslashuvchan shaxslar qilib
shakllantiradi. Kelajakda xalqaro hamkorlik, ta’lim almashinuvi, sayohat yoki xorijiy
kompaniyalarda faoliyat yuritish kabi imkoniyatlardan foydalana olishlari uchun
bolalikdan boshlab xorijiy tillarga e’tibor qaratish talab etiladi. Shu sababli, bugungi kunda
ko‘plab maktabgacha ta’lim muassasalari o‘z dasturlariga ingliz, rus, nemis, xitoy va
boshqa tillarni kiritmoqda.Xulosa qilib aytganda, maktabgacha ta’lim muassasalarida
xorijiy til o‘rgatish bugungi zamon talablariga to‘liq javob beradigan, pedagogik va
madaniy jihatdan asoslangan jarayondir. Bu jarayon orqali bolalar nafaqat lingvistik
ko‘nikmalarga ega bo‘ladi, balki madaniyatlararo muloqotga tayyor, tolerant, zamonaviy
dunyoqarashga ega shaxslar sifatida shakllanadi. Kelajakda ijtimoiy hayotda faol ishtirok
etuvchi, zamonaviy bilim va malakalar bilan qurollangan shaxslarni tarbiyalashda xorijiy
tillarni erta yoshdan boshlab o‘rgatish muhim bosqichlardan biri hisoblanadi.
Asosiy qism
1. Madaniy-kommunikativ yondashuvning o‘rni
Maktabgacha ta’lim tizimida xorijiy tillarni o‘rgatishda madaniy-kommunikativ
yondashuv muhim o‘rin egallaydi. Ushbu yondashuv nafaqat til o‘rgatishni, balki til orqali
o‘rganilayotgan mamlakatning madaniyati, qadriyatlari, urf-odatlari va turmush tarzini
tanitishni ham ko‘zda tutadi. Til o‘rganish jarayoni faqat grammatik qoidalar va so‘z
yodlashdan iborat emas, balki u madaniy kontekstda olib borilgandagina to‘laqonli va
samarali bo‘ladi. Ayniqsa, maktabgacha yoshdagi bolalar tilni amaliy faoliyat – o‘yin,
musiqiy mashg‘ulot, ertak aytish, rolli o‘yinlar orqali o‘zlashtirishga moyil bo‘lganliklari
sababli, madaniy-kommunikativ yondashuv ularga juda mos tushadi.
Madaniy-kommunikativ yondashuv orqali bolalar o‘rganayotgan til egalari qanday
salomlashadi, qanday bayramlarni nishonlaydi, qanday ovqatlar tayyorlaydi yoki qanday
kiyimlar kiyadi degan savollarga javob topadi. Bu esa ularda nafaqat yangi bilimlar, balki
boshqa xalqlarga nisbatan hurmat, qiziqish va bag‘rikenglik tuyg‘ularini ham
shakllantiradi. Shuningdek, bu yondashuv orqali bolaning ijtimoiy kompetensiyasi, o‘z
fikrini bildirish va muloqot qilish ko‘nikmalari ham rivojlanadi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 2–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 220
Mazkur yondashuvda o‘qituvchi muhim vositachi rolini o‘ynaydi. U darsda turli
vizual materiallar, madaniyatga oid videolar, qo‘shiqlar va ertaklardan foydalanib, til
o‘rgatishni qiziqarli va interaktiv holga keltiradi. Natijada bolada xorijiy tilga nisbatan
ijobiy munosabat va motivatsiya shakllanadi. Umuman olganda, madaniy-kommunikativ
yondashuv maktabgacha ta’limda chet tilini o‘rgatishda zamonaviy, samarali va tarbiyaviy
jihatdan muhim metodlardan biri hisoblanadi.
2. Bolalar adabiyoti va milliy ertaklar
Maktabgacha ta’limda xorijiy tilni o‘rgatishda bolalar adabiyoti, ayniqsa ertaklar,
she’rlar, topishmoqlar va qo‘shiqlar muhim o‘rin egallaydi. Til o‘rgatish jarayonida adabiy
materiallardan foydalanish bolalar e’tiborini jalb qiladi, ularning tasavvuri, eslab qolish
qobiliyati va tilga bo‘lgan qiziqishini oshiradi. Ayniqsa, o‘rganilayotgan til mamlakatiga
oid milliy ertaklar orqali bola nafaqat yangi so‘z va iboralarni o‘zlashtiradi, balki ushbu
xalqning madaniyati, urf-odatlari, qadriyatlari bilan tanishadi.
Misol uchun, ingliz tilida “The Very Hungry Caterpillar” (Juda ochiqko‘z kapalak
qurti) yoki “Goldilocks and the Three Bears” (Goldilocks va uch ayiq) kabi ertaklar kichik
yoshdagi bolalarga tilni sodda va qiziqarli shaklda o‘rgatish imkonini beradi. Bu ertaklar
o‘zida nafaqat lingvistik birliklarni, balki axloqiy saboqlarni, odob-axloq me’yorlarini ham
mujassam etgan. Shuningdek, nemis tilidagi mashhur “Hänsel und Gretel” ertagi orqali
bolalarda nafaqat eshitish va tushunish ko‘nikmalari, balki madaniy tasavvurlar ham
shakllanadi.
Adabiy asarlar orqali til o‘rganish jarayoni interaktiv mashg‘ulotlar bilan boyitiladi.
O‘qituvchi ertakni nafaqat o‘qib eshittiradi, balki uni sahnalashtirish, rollar bo‘yicha ijro
etish, matnga oid savollar berish, mos rasmlar chizdirish yoki she’rlar yodlatish orqali
bolalarni faol ishtirok etishga undaydi. Bunday usullar bola tilni nafaqat eshitish, balki
amaliy faoliyat orqali ham o‘zlashtirishiga yordam beradi.
3. O‘yinlar va dramatizatsiya orqali tanishtirish
Maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalarning psixologik va fiziologik xususiyatlarini
inobatga olgan holda, xorijiy tilni o‘rgatishda o‘yinlar va dramatizatsiya usulidan keng
foydalanish ayni muddaodir. Bu usullar bolaning tabiiy qiziqishi, harakatga bo‘lgan
ehtiyoji va taqlidga moyilligiga mos keladi. O‘yin orqali bola yangi til elementlarini tabiiy
muhitda, stresssiz va qiziqarli tarzda o‘zlashtiradi.
Til o‘rgatish jarayonida turli interaktiv o‘yinlar — masalan, “Simon says”, “What’s
missing?”, “Find the object” kabi topshiriqli o‘yinlar yordamida so‘z boyligini
kengaytirish, nutq faoliyatini rivojlantirish mumkin. O‘yinlar jarayonida bola nafaqat
yangi so‘zlarni o‘rganadi, balki ularni vaziyatga mos qo‘llashni ham o‘zlashtiradi. Bunday
o‘yinlar bolaning e’tiborini jamlash, eslab qolish, tez fikrlash va tilga faol yondashish
qobiliyatini shakllantiradi.
Dramatizatsiya — ya’ni qisqa ertak yoki suhbatlarni rollarga bo‘lib ijro etish orqali
til o‘rgatish — bolalarda o‘zini erkin ifoda etish, hissiyotni ifodalash va ijtimoiy muloqotga
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 2–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 221
kirishish ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Bolalar dramatik mashg‘ulotlar davomida
o‘rganilgan yangi so‘z va iboralarni tabiiy muhitda mustahkamlaydi. Ular o‘zlari
tasvirlayotgan obrazlarga singib ketishadi, bu esa tilni amaliy faoliyat orqali eslab qolishga
yordam beradi.Xulosa qilib aytganda, o‘yin va dramatizatsiya bolalar uchun til o‘rganishni
qiziqarli, ijodiy va samarali jarayonga aylantiradi. Ushbu usullar tilni o‘rganish bilan birga,
bolalarning shaxsiy va ijtimoiy rivojlanishiga ham xizmat qiladi.
.
4. Urf-odatlar orqali ijtimoiy moslashuvni rivojlantirish
Maktabgacha ta’lim jarayonida xorijiy til o‘rgatishda madaniy komponent, ayniqsa
urf-odatlar bilan tanishtirish orqali bolalarning ijtimoiy moslashuvini rivojlantirish muhim
ahamiyat kasb etadi. Har bir xalqning o‘ziga xos bayramlari, udumlari, turmush tarzidagi
an’analari mavjud bo‘lib, ular til o‘rgatish jarayonida madaniy o‘zaro tushunishni
mustahkamlovchi vosita sifatida xizmat qiladi.
Bolalarni o‘rganilayotgan til mamlakati urf-odatlari bilan tanishtirish — ular qanday
bayramlarni nishonlaydi (masalan, Christmas, Halloween, Oktoberfest), qanday ovqatlar
tayyorlashadi, qanday kiyimlar kiyishadi, mehmonni qanday kutib olishadi kabi oddiy
hayotiy holatlarni o‘rganish orqali amalga oshiriladi. Bu orqali bola boshqa madaniyat
vakillarining hayot tarzini tushunadi, hurmat qilishni o‘rganadi va ijtimoiy
moslashuvchanlik ko‘nikmalarini rivojlantiradi.
Masalan, xorijiy bayramlarni kichik shaklda dars jarayonida nishonlash – Christmas
kartochkalari yasash, Halloween uchun niqob tayyorlash, nemischa yoki inglizcha
qo‘shiqlar aytish — nafaqat til o‘rganish, balki guruhda ishlash, madaniy xulq-atvor
me’yorlarini o‘zlashtirish imkonini ham beradi. Bu jarayonda bolalar yangi so‘zlarni
o‘rganish bilan birga, boshqa madaniy muhitda o‘zini qanday tutish kerakligini bilib oladi.
Shunday qilib, urf-odatlar orqali bolalarda madaniyatlararo muloqotga tayyorlik,
ijtimoiy moslashuvchanlik va bag‘rikenglik kabi fazilatlar shakllanadi. Bu esa ularning
global dunyoda muvaffaqiyatli muloqotga kirisha olishlari uchun mustahkam asos
yaratadi.
Xulosa qilib aytganda
Bugungi globallashuv jarayonida xorijiy tillarni o‘rgatish
nafaqat kommunikativ ehtiyoj, balki shaxsning madaniy va ijtimoiy taraqqiyoti uchun
muhim omillardan biri bo‘lib qolmoqda. Ayniqsa, bu jarayonni maktabgacha ta’lim
tizimida to‘g‘ri yo‘lga qo‘yish, ya’ni bolalarga kichik yoshdanoq xorijiy tilni singdirish,
ularning kelajakda til o‘rganishga bo‘lgan ijobiy munosabati, dunyoqarashi va ijtimoiy
faolligini shakllantirishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Shuningdek, bolalar adabiyoti,
xususan ertaklar, she’rlar, qo‘shiqlar va topishmoqlarning til o‘rgatishdagi ahamiyati
alohida ta’kidlandi. Bunday adabiy manbalar bolalarda tilga nisbatan muhabbat uyg‘otadi,
ularning eslab qolish, obrazli tafakkur, his-tuyg‘ularini ifoda etish qobiliyatlarini
rivojlantiradi. Misol tariqasida ingliz yoki nemis tili ertaklaridan foydalanish orqali nafaqat
til, balki madaniyat va axloqiy tarbiya ham birgalikda singdiriladi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 2–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 222
O‘yinlar va dramatizatsiya orqali til o‘rgatish usullari esa bolalarning tabiiy
rivojlanish xususiyatlariga mos keladi. Harakatga, interaktivlikka, muloqotga asoslangan
bu metodlar orqali bola o‘rgangan so‘zlarni faollik bilan ishlatadi, ijtimoiy o‘zaro ta’sirga
kirishadi, nutqiy faoliyati rivojlanadi. Rolli o‘yinlar, dramatik sahnalashtirish, mimika va
intonatsiya orqali bolaning ifoda qilish va eslab qolish ko‘nikmalari mustahkamlanadi.
Yana bir muhim jihat – bu urf-odatlar orqali ijtimoiy moslashuvni rivojlantirishdir.
Har bir xalqning bayramlari, marosimlari, ovqatlanish madaniyati, kiyinish uslubi kabi
madaniy elementlarni dars jarayoniga kiritish bolalarga boshqa millatlarni tushunish,
ularning qadriyatlarini qabul qilish, o‘z milliy madaniyatini solishtirish va baholash
imkonini beradi. Shu orqali madaniyatlararo muloqotga tayyor, ochiq fikrli, tolerant avlod
tarbiyalanadi.
Umuman olganda, xorijiy tilni o‘rgatish faqat lug‘at va grammatikani o‘rgatish emas,
balki shaxsga ijtimoiy-madaniy kontekstda rivojlanish imkonini beradigan murakkab va
ko‘p qirrali jarayondir. Maktabgacha ta’lim muassasalarida tilni o‘rgatishda madaniy
komponentning mavjudligi bolalarda tilga nisbatan chuqurroq tushuncha, hissiy bog‘lanish
va amaliy ko‘nikma hosil qiladi.
