Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 163
15
-
16 YOSHLI VOLEYBOLCHI QIZLARNING UMUMIY VA MAXSUS
JISMONIY SIFATLARINI RIVOJLANTIRISHNING DOLZARBLIGI.
Po‘latova Shahnoza Ikrom qizi
Jismoniy tarbiya va sport ilmiy tadqiqotlar instituti
mustaqil izlanuvchisi, Farg‘ona davlat universiteti
“Sport o‘yinlari nazariyasi va uslubiyati kafedrasi” o‘qituvchisi.
Annotatsiya:
Mazkur maqolada 15 - 16 yoshli voleybolchi qizlarning umumiy va
maxsus jismoniy sifatlarini rivojlantirishning dolzarbligi muhokama qilinadi. Ushbu
yoshdagi
sportchilarning
jismoniy
rivojlanishining o‘ziga xos xususiyatlari,
mushaklarning rivojlanishi, kuch, tezlik, chidamlilik kabi umumiy jismoniy sifatlarning
shakllanishi, shuningdek, voleybolga xos maxsus sifatlar - sakrovchanlik, reaksiyaviy
tezlik, koordinatsiya va o‘yin chidamligi haqida batafsil ma'lumot beriladi. Jismoniy
tayyorgarlik mashg‘ulotlarining samarali tashkil etilishi, sportchilarning o‘z
imkoniyatlarini maksimal darajada rivojlantirishga yordam beradi. Maqolada shuningdek,
yosh sportchilarda umumiy va maxsus sifatlarni o‘zaro uyg‘unlashtirib rivojlantirishning
ahamiyati va bunday yondashuvning sport amaliyotidagi natijalariga ta’siri tahlil etiladi.
Kalit so‘zlar:
voleybol, umumiy jismoniy sifatlar, maxsus jismoniy sifatlar, o‘smir
sportchilar, sakrovchanlik, reaksiya tezligi, jismoniy tayyorgarlik, sport mashg‘ulotlari,
chidamlilik, trening metodikasi.
Аннотация.
В данной статье обсуждается актуальность развития общих и
специальных физических качеств волейболисток 15 - 16 лет. Подробно описаны
особенности физического развития спортсменов этого возраста, развитие
мускулатуры, формирование таких общих физических качеств, как сила, скорость,
выносливость, а также специфических для волейбола качеств - прыгучести,
быстроты реакции, координации и игровой выносливости. Эффективная
организация занятий физической подготовкой помогает спортсменам максимально
раскрыть свой потенциал. В статье также анализируется важность
гармонизированного развития общих и специальных качеств у юных спортсменов и
влияние такого подхода на результаты спортивной практики.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 164
Ключевые слова:
волейбол, общие физические качества, особые физические
качества, юниоры-спортсмены, прыгучесть, скорость реакции, физическая
подготовка, спортивная подготовка, выносливость, методика тренировок.
Annotation
. This article discusses the relevance of the development of general and
special physical qualities of girls 15 - 16-year-old volleyball players. The specifics of the
physical development of athletes of this age, the formation of general physical qualities
such as muscle development, strength, speed, endurance, as well as special qualities
characteristic of volleyball - jumpiness, reactionary speed, coordination and play
endurance-are detailed. The effective organization of physical fitness training helps
athletes to develop their capabilities to the maximum. The article also analyzes the
importance of the harmonious development of general and special qualities in young
athletes and the impact of such an approach on the results of sports practice.
Keywords:
volleyball, general physical qualities, special physical qualities, teenage
athletes, jumping, reaction speed, physical fitness, sports training, endurance, training
methodology.
KIRISH
Voleybol - bu yuqori darajadagi texnik, taktik va jismoniy tayyorgarlikni talab
qiluvchi sport turi hisoblanadi. Ayniqsa, 15 - 16 yoshli qizlar uchun bu davr sport
salohiyatini shakllantirishda hal qiluvchi bosqich hisoblanadi. Shu sababli ushbu yoshda
jismoniy sifatlarni, jumladan umumiy va maxsus jismoniy tayyorgarlik elementlarini
maqsadli, tizimli va ilmiy asosda rivojlantirish katta ahamiyat kasb etadi.
Mazkur maqolada voleybolchi qizlarda umumiy (kuch, tezlik, chidamlilik,
harakatchanlik) va maxsus (reaksiya tezligi, sakrovchanlik, koordinatsiya, o‘yin
harakatlaridagi chidamlilik) jismoniy sifatlarni shakllantirishning zarurati, ularning o‘zaro
bog‘liqligi hamda sport amaliyotidagi dolzarbligi tahlil qilinadi.
1. 15 - 16 yoshli qizlarning jismoniy rivojlanish xususiyatlari.
15 - 16 yosh - bu o‘smirlik davrining o‘rtasi bo‘lib, qizlarda quyidagi jismoniy va
fiziologik o‘zgarishlar bilan xarakterlanadi:
Bo‘y va tana massasi ortishi
, mushaklarning faol rivojlanishi;
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 165
Yurak - qon tomir tizimi
va
nafas olish organlarining
o‘sishi, bu chidamlilikni
oshirish imkonini beradi;
Gormonal o‘zgarishlar
, bu esa organizmning stressga, mashg‘ulotga va yuklamaga
nisbatan sezuvchanligini oshiradi;
Psixologik o‘zgarishlar
- o‘zini ko‘rsatish, baholanadigan harakatlarga yuqori
e’tibor, o‘ziga ishonch va motivatsiya.
Bu omillarni hisobga olib, jismoniy tayyorgarlik mashg‘ulotlarini yoshga mos,
nazorat ostida va bosqichma-bosqich rejalashtirish zarur.
2. Umumiy jismoniy sifatlarning rivojlanishi.
2.1. Kuch
Bu yoshda mushak kuchi faol rivojlanadi. Ayniqsa, oyoq va bel mushaklari voleybol
o‘yinlaridagi sakrashlar, tez harakatlar va blok qo‘yish uchun zarur.
Rivojlantirish mashqlari:
Og‘irliksiz va og‘irlik bilan skvotlar;
Tayanchga sakrashlar;
Statik kuch mashqlari (planka, press).
2.2. Chidamlilik
Umumiy chidamlilik voleybol o‘yinining 3–5 set davomida barqaror harakat qilishiga
asos bo‘ladi.
Rivojlantirish mashqlari:
Yengil yugurish (15–20 daqiqa);
Intervallik yugurishlar;
Jamoaviy o‘yin shaklidagi mashg‘ulotlar.
2.3. Tezlik
To‘pga birinchi yetib borish, pozitsiya almashtirish va xizmatga javob berish uchun
muhim.
Mashqlar:
10–20 metrga chaqqon yugurish;
Start harakatlari;
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 166
Reaksiya mashqlari (signalga qarab yugurish).
2.4. Moslashuvchanlik (harakatchanlik)
Texnikani to‘g‘ri bajarish, jarohatlardan saqlanish uchun muhim.
Mashqlar:
Cho‘ziluvchanlik mashqlari;
Dinamik va statik yengil mashqlar;
Mushak guruhlarini cho‘zish dasturlari.
3. Maxsus jismoniy sifatlar - voleybolga xos qobiliyatlar
3.1. Sakrovchanlik
To‘siq qo‘yish, to‘pni tepaga qaytarish, yuqoridan urishlarda zarur bo‘lgan asosiy
sifat.
Mashqlar:
Qutilarga sakrash;
Joyidan va yugurib sakrash;
Pliometrik mashqlar.
3.2. Reaksiya tezligi
To‘pning harakatiga tez va aniq javob berish uchun zarur.
Mashqlar:
Signal bo‘yicha harakat;
To‘pni turli tomondan tashlab, javob harakatini bajarish.
3.3. Koordinatsiya
Voleybol texnikasi - qadamlar, sakrashlar, to‘pga zarbalar - barchasi koordinatsiyani
talab qiladi.
Mashqlar:
To‘p bilan murakkab harakatlar;
Eshitish yoki ko‘rish signaliga asoslangan harakatlar;
Balans mashqlari.
3.4. O‘yin chidamliligi
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 167
O‘yin davomida har bir setda barqaror o‘ynay olish, psixologik va jismoniy
bardoshlilik.
Mashqlar:
O‘yin simulyatsiyalari (o‘yin holatidagi mashg‘ulotlar);
Set uslubidagi treninglar;
Jamoaviy taktik mashg‘ulotlar.
4. Dolzarblik va sport amaliyotidagi ahamiyat.
15 - 16 yosh - sport tayyorgarligining shakllanish bosqichi bo‘lib, aynan shu davrda
to‘g‘ri asos solinmasa, keyingi bosqichlarda yuqori natijalarga erishish mushkul bo‘ladi.
Umumiy jismoniy tayyorgarlik - bu sportchining har qanday yuklamaga bardosh berishini
ta’minlaydi, maxsus tayyorgarlik esa voleybol texnikasining muvaffaqiyatli bajarilishiga
xizmat qiladi.
Murabbiylar uchun muhim jihat - umumiy va maxsus sifatlarni birgalikda, izchil va
davriy asosda rivojlantirishdir. Har bir mashg‘ulotda bu sifatlarni o‘zaro uyg‘unlashtirgan
holda ishlash, yosh sportchi salomatligi va motivatsiyasini saqlagan holda natija beruvchi
yondashuv hisoblanadi.
XULOSA
15 - 16 yoshli voleybolchi qizlarning umumiy va maxsus jismoniy sifatlarini
rivojlantirish sport tayyorgarligining poydevori hisoblanadi. Bu jarayon yoshga mos,
sog‘liqni saqlovchi, individual yondashuv asosida olib borilishi lozim. Rivojlanishning bu
bosqichida to‘g‘ri tashkil etilgan mashg‘ulotlar sportchi salohiyatining ochilishi,
musobaqalardagi muvaffaqiyati va uzoq muddatli sport faoliyatining kafolati bo‘lib xizmat
qiladi.
Foydalanilgan Adabiyotlar Ro‘yxati
1.
Verkhoshansky Y. V. (2009). Special Strength Training: Manual for Coaches.
Moscow: Sport and Science Publishing. Pliometrik mashqlar, sakrovchanlik va kuch
tayyorgarligi bo‘yicha asosiy manba.
2.
Bompa T., & Buzzichelli, C. (2018). Periodization: Theory and Methodology of
Training. Human Kinetics. Sakrovchanlik va chidamkorlikni bosqichma-bosqich
rivojlantirish metodikasi haqida.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 168
3.
Isroilov S. I. (2015). Sport mashg‘ulotlari metodikasi. Toshkent: «Fan va
texnologiya» nashriyoti. O‘zbekiston sharoitida sportchilarning jismoniy sifatlarini
rivojlantirish metodlari tahlil qilingan.
4.
Platonov V. N. (2004). Obshchaya teoriya podgotovki sportsmenov v olimpiyskom
sporte. Kiev: Olimpiyskaya Literatura. Sportchilar tayyorgarli-gining umumiy nazariy
asoslari.
5.
Zaytsev G. N. (2007). Fiziologiya razvitiya detey i podrostkov. Moskva:
Akademiya. Yosh sportchilarda jismoniy rivojlanishning fiziologik asoslari yoritilgan.
