Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 153
15–16 YOSHLARDA GI QIZLARNING JISMONIY RIVOJLANISHINING
YOSHGA BOG‘LIQ XUSUSIYATLARI.
Po‘latova Shahnoza Ikrom qizi
Jismoniy tarbiya va sport ilmiy tadqiqotlar instituti
mustaqil izlanuvchisi,
Farg‘ona davlat universiteti “Sport o‘yinlari nazariyasi va
uslubiyati kafedrasi” o‘qituvchisi.
Annotatsiya:
Ushbu maqolada 15–16 yoshdagi o‘smir qizlarning jismoniy
rivojlanishiga xos bo‘lgan yoshga bog‘liq fiziologik, anatomik va psixologik o‘zgarishlar
tahlil qilinadi. Qizlarda bu davrda bo‘y o‘sishi, mushak massasining ortishi, yurak-qon
tomir va nafas olish tizimlarining faollashuvi, shuningdek, harakat koordinatsiyasi va
moslashuvchanlik kabi jismoniy sifatlar faol rivojlanadi. Shu bilan birga, gormonal
o‘zgarishlar va psixologik beqarorlik ham jismoniy faoliyatga ta’sir qilishi mumkin.
Maqolada bu yoshdagi qizlar bilan mashg‘ulot olib borishda individual yondashuv va
nazoratning ahamiyati ta’kidlanadi. Materiallar murabbiylar, jismoniy tarbiya
o‘qituvchilari va sport sohasida faoliyat yuritayotgan mutaxassislar uchun mo‘ljallangan.
Kalit so‘zlar:
o‘smirlik davri, jismoniy rivojlanish, yosh xususiyatlari, qizlar
salomatligi, mushak kuchi, bo‘y o‘sishi, chidamlilik, harakat koordinatsiyasi, fiziologik
o‘zgarishlar, sport va jismoniy faollik.
Аннотация
. В этой статье анализируются возрастные физиологические,
анатомические и психологические изменения, характерные для физического
развития девочек-подростков в возрасте 15-16 лет. У девочек в этот период активно
развиваются такие физические качества, как рост в росте, увеличение мышечной
массы, активизация сердечно-сосудистой и дыхательной систем, а также
координация движений и гибкость. Однако гормональные изменения и
психологическая нестабильность также могут влиять на физическую активность. В
статье подчеркивается важность индивидуального подхода и контроля при
тренировках с девушками этого возраста. Материал предназначен для тренеров,
учителей физической культуры и специалистов, работающих в сфере спорта.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 154
Ключевые слова:
подростковый возраст, физическое развитие, возрастные
особенности, здоровье девочек, мышечная сила, рост, выносливость, координация
движений, физиологические изменения, спорт и физическая активность.
Annotation
. This article analyzes age-related physiological, anatomical and
psychological changes characteristic of the physical development of teenage girls aged 15-
16 years. In girls, during this period, physical qualities such as height gain, increased
muscle mass, activation of the cardiovascular and respiratory systems, as well as
coordination of movement and flexibility are actively developed. However, hormonal
changes and psychological instability can also affect physical activity. The article
emphasizes the importance of an individual approach and control when conducting training
with girls of this age. The materials are designed for coaches, physical education teachers
and professionals working in the field of sports.
Keywords:
adolescence, physical development, age characteristics, girls health,
muscle strength, height growth, endurance, Movement Coordination, physiological
changes, sports and physical activity.
KIRISH
Inson hayotining har bir bosqichi o‘ziga xos jismoniy, fiziologik va psixologik
o‘zgarishlar bilan kechadi. Ayniqsa, o‘smirlik davri - organizmning jadal o‘sishi,
rivojlanishi va shakllanishi bilan ajralib turadi. 15 - 16 yoshdagi qizlar aynan ushbu o‘tish
davrida bo‘lib, ularning jismoniy rivojlanishi nafaqat biologik omillarga, balki ijtimoiy-
madaniy, sport va psixologik muhitga ham bog‘liq bo‘ladi.
Ushbu maqolada 15–16 yoshdagi qizlarda kuzatiladigan asosiy jismoniy o‘zgarishlar,
ularning yoshga bog‘liq xususiyatlari, sport va jismoniy faollik bilan bog‘liq rivojlanish
ehtiyojlari tahlil qilinadi.
1. O‘smirlik davrida jismoniy rivojlanishning bosqichlari.
O‘smirlik - bu bolaning voyaga yetish bosqichi bo‘lib, taxminan 11 - 17 yosh
oralig‘ini o‘z ichiga oladi. 15 - 16 yoshdagi qizlar bu davrning o‘rta va kechki bosqichida
bo‘ladi. Bu yoshda quyidagi jismoniy o‘zgarishlar kuzatiladi:
Bo‘y o‘sishi
: Bu davrda o‘rtacha 5 - 7 sm gacha o‘sish mumkin. Genetik omillar
katta rol o‘ynaydi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 155
Vazn ortishi
: Mushaklar va yog‘ to‘qimalari rivojlanishi natijasida tana vazni
ortadi.
Mushak kuchining ortishi
: Ayniqsa, oyoq va bel mushaklarida kuchli rivojlanish
boshlanadi.
Skelet tizimidagi o‘zgarishlar
: Qovurg‘a, tos suyaklari kengayadi, suyaklar
zichlashadi.
Yurak va nafas olish tizimi
: Yurak hajmi ortadi, yurak urish tezligi sekinlashadi,
nafas olish chuqurlashadi.
2. Fiziologik xususiyatlar va ularning sport faoliyatiga ta’siri.
15 - 16 yoshli qizlarda organizmning fiziologik tizimlari faol o‘zgarishga uchraydi:
Endokrin tizim
: Gormonal o‘zgarishlar sababli kayfiyat o‘zgaruvchan bo‘ladi. Bu
holat jismoniy faollikka ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Qon aylanish tizimi
: Qon bosimi va yurak minut hajmi ortadi, bu esa chidamlilikka
ijobiy ta’sir qiladi.
Nerv tizimi
: Harakatlarni boshqarish va koordinatsiya yaxshilanadi, lekin stressga
nisbatan sezuvchanlik yuqori bo‘ladi.
Sport yoki jismoniy mashg‘ulotlarda bu fiziologik o‘zgarishlar hisobga olinmasa,
ortiqcha yuklama charchoq, stress yoki travmaga olib kelishi mumkin.
3. Jismoniy sifatlarning rivojlanishi.
15 - 16 yoshdagi qizlarda quyidagi jismoniy sifatlar yaxshi rivojlanadi:
a) Kuch
Bu yoshda mushaklar kuchi tabiiy ravishda ortadi. Kuch mashqlari orqali bu
jarayonni maqsadli yo‘naltirish mumkin.
b) Chidamlilik
Yurak-qon tomir va nafas olish tizimlari faoliyatining yaxshilanishi bilan
chidamlilikka ega bo‘lish imkoniyati ortadi.
c) Tezlik
Reaksiya va harakat tezligi nisbatan yuqori bo‘ladi, biroq uni ushlab turish va
takomillashtirish uchun muntazam mashg‘ulot talab etiladi.
d) Moslashuvchanlik
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 156
Qizlarda moslashuvchanlik yuqori bo‘ladi, bu esa gimnastika, raqs yoki voleybol kabi
sport turlarida afzallik yaratadi.
e) Koordinatsiya
Harakatlar aniqligi va muvozanatni saqlash qobiliyati kuchayadi, biroq bu yoshdagi
qizlar emotsional jihatdan beqaror bo‘lishi mumkin.
4. Psixologik va ijtimoiy omillar ta’siri.
Jismoniy rivojlanish jarayoniga faqat biologik emas, balki psixologik va ijtimoiy
omillar ham ta’sir ko‘rsatadi:
Motivatsiya
: Bu yoshda o‘zini ko‘rsatish, jamoadagi o‘rni haqida o‘ylash
kuchayadi.
O‘z-o‘zini baholash
: Tashqi ko‘rinishga yuqori e’tibor berish boshlanadi.
Ijtimoiy faollik
: Do‘stlar, murabbiylar va o‘qituvchilarning fikri muhim o‘rin
tutadi.
Bu omillarni hisobga olgan holda murabbiylar va pedagoglar individual yondashuvni
tanlashlari kerak.
5. Jismoniy rivojlanishni nazorat qilish usullari.
Quyidagi usullar orqali o‘smir qizlarning jismoniy rivojlanish darajasini baholash
mumkin:
Antropometrik o‘lchovlar
: Bo‘y, vazn, tana massasi indeksi (BMI).
Funktsional testlar
: Yurak urish tezligi, VO2max baholash.
Jismoniy testlar
: 30 metrga yugurish, uzunlikka sakrash, 1 daqiqalik press mashqi,
plank saqlash.
Psixologik testlar
: Stress darajasi, motivatsiya so‘rovlari.
XULOSA
15 - 16 yoshli qizlarda jismoniy rivojlanish jarayoni murakkab, ammo bir vaqtning
o‘zida katta imkoniyatlarga ega bo‘lgan bosqichdir. Bu yoshda mushak va skelet
tizimining faol o‘sishi, yurak-qon tomir va nafas tizimining kuchayishi kuzatiladi. Shu
bilan birga, psixologik beqarorlik, ortiqcha yuklamaga sezuvchanlik kabi holatlar ham
yuzaga keladi. Shu sababli jismoniy tarbiya va sport mashg‘ulotlari yosh xususiyatlariga
moslashtirilgan, individual yondashuvga asoslangan va izchil olib borilishi lozim.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 157
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Isroilov S. I. (2015). Jismoniy tarbiya va sport nazariyasi va metodikasi. Toshkent:
«Fan va texnologiya» nashriyoti. O‘smir yoshdagi bolalarning jismoniy rivojlanishi va
unga ta’sir etuvchi omillar haqida ma’lumot beradi.
2.
Platonov V. N. (2004). Obshchaya teoriya podgotovki sportsmenov v olimpiyskom
sporte. Kiev: Olimpiyskaya literatura. Sportchilar, ayniqsa o‘smirlar jismoniy
tayyorgarligining nazariy asoslari tahlil qilingan.
3.
Xodjaev N. M. (2018). O‘smirlar fiziologiyasi va gigiyenasi. Toshkent: O‘zDJTI
nashriyoti. 15 - 16 yoshdagi o‘quvchi qizlarning fiziologik va gigiyenik rivojlanish
xususiyatlari ko‘rib chiqiladi.
4.
Bompa T., & Buzzichelli, C. (2019). Periodization: Theory and Methodology of
Training. Human Kinetics. O‘smir yoshdagi sportchilarning jismoniy rivojlanishini
bosqichma-bosqich rejalashtirish haqida.
5.
Zaytsev G. N. (2007). Fiziologiya razvitiya detey i podrostkov. Moskva:
Akademiya. Bolalar va o‘smirlarning rivojlanish fiziologiyasi bo‘yicha asosiy ilmiy
manbalardan biri.
