Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 158
SAKROVCHANLIK, SAKRASH CHIDAMKORLIGI VA ULARNING SPORT
AMALIYOTIDAGI O‘RNI.
Po‘latova Shahnoza Ikrom qizi
Jismoniy tarbiya va sport ilmiy tadqiqotlar instituti
mustaqil izlanuvchisi, Farg‘ona davlat universiteti “Sport
o‘yinlari nazariyasi va uslubiyati kafedrasi” o‘qituvchisi.
Annotatsiya:
Ushbu maqolada sportchilar jismoniy tayyorgarligining muhim
ko‘rsatkichlari bo‘lgan sakrovchanlik va sakrash chidamkorligining mazmuni, ularni
rivojlantiruvchi omillar hamda sport amaliyotidagi o‘rni yoritilgan. Sakrovchanlik -
sportchining qisqa vaqt ichida maksimal balandlikka yoki masofaga sakrash qobiliyati
sifatida talqin qilinadi, sakrash chidamkorligi esa — uzluksiz, takroriy sakrash
harakatlarini bajarishdagi bardoshlilikni ifodalaydi. Maqolada ushbu jismoniy sifatlarning
voleybol, basketbol, yengil atletika va gimnastika kabi sport turlaridagi ahamiyati, trening
metodikasi hamda amaliy mashqlar tahlil qilinadi. Ushbu material murabbiylar, sport
mutaxassislari va jismoniy tarbiya o‘qituvchilari uchun foydali uslubiy qo‘llanma bo‘lib
xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
sakrovchanlik, sakrash chidamkorligi, pliometrik mashqlar, tezkor
kuch, jismoniy tayyorgarlik, sport amaliyoti, chidamlilik, koordinatsiya, o‘yin sport turlari,
trening metodikasi.
Аннотация
. В данной статье рассматривается содержание прыгучести и
прыжковой выносливости, которые являются важными показателями физической
подготовленности спортсменов, факторы, способствующие их развитию, а также их
роль в спортивной практике. Прыгучесть - интерпретируется как способность
спортсмена прыгать на максимальную высоту или расстояние за короткий
промежуток времени, в то время как прыжковая выносливость-представляет собой
выносливость при выполнении непрерывных повторяющихся прыжковых
движений. В статье анализируется важность этих физических качеств в таких видах
спорта, как волейбол, баскетбол, легкая атлетика и гимнастика, методика
тренировок, а также практические упражнения. Данный материал служит полезным
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 159
методическим пособием для тренеров, спортивных специалистов и учителей
физкультуры.
Ключевые слова:
прыжки, прыжковая выносливость, плиометрические
упражнения, быстрая сила, физическая подготовка, спортивная практика,
выносливость, координация, игровые виды спорта, методика тренировок.
Annotation
. This article covers the content of jumping and jumping endurance,
factors that develop them and their role in sports practice, which are important indicators
of physical fitness of athletes. Jumping is interpreted as an athlete's ability to jump to
maximum height or distance in a short period of time, while jumping endurance represents
tolerance in performing continuous, repeated jumping movements. The article analyzes the
importance of these physical qualities in sports such as volleyball, basketball, athletics and
gymnastics, training methodology and practical exercises. This material serves as a useful
methodological guide for coaches, sports professionals and physical education teachers.
Keywords:
jumping, jumping endurance, pliometric exercises, fast strength, physical
fitness, sports practice, endurance, coordination, game sports, training methodology.
KIRISH
Zamonaviy sportda yuqori natijalarga erishish uchun sportchining umumiy jismoniy
tayyorgarligi bilan bir qatorda maxsus jismoniy sifatlar, xususan sakrovchanlik va sakrash
chidamkorligi alohida ahamiyat kasb etadi. Bu ikki sifat ko‘plab sport turlarida, ayniqsa
voleybol, basketbol, yengil atletika, gimnastika, sport o‘yinlarida va hatto kurashda muhim
rol o‘ynaydi. Mazkur maqolada ushbu jismoniy sifatlarning mohiyati, ularni rivojlantirish
usullari va sport amaliyotidagi o‘rni yoritiladi.
1. Sakrovchanlikning mazuni va uni rivojlantirish omillari.
1.1. Sakrovchanlik nima?
Sakrovchanlik - bu sportchining tezkor kuchga asoslangan holda vertikal yoki
gorizontal yo‘nalishda qisqa muddat ichida maksimal balandlik yoki masofaga sakrashi
qobiliyatidir. Bu harakat mushaklar kuchi, ularning qisqarish tezligi va markaziy asab
tizimi tomonidan boshqariladi.
1.2. Rivojlantiruvchi omillar:
Oyoq mushaklarining kuchi va elastikligi;
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 160
Pliometrik tayyorgarlik (tez-tez qisqarish-cho‘zilish mashqlari);
Harakat koordinatsiyasi va reaksiya tezligi;
Yadro (core) mushaklarining barqarorligi va faolligi;
Asab-mushak tizimining uyg‘unligi.
2. Sakrash chidamkorligi - uzluksiz sakrashga doir qobiliyat.
2.1. Sakrash chidamkorligi tushunchasi
Sakrash chidamkorligi - bu sportchining ma'lum vaqt davomida takroriy sakrashlarni
intensivlikni pasaytirmasdan bajara olish qobiliyatidir. Bu sifat ayniqsa voleybol va
basketbol kabi o‘yinlarda, shuningdek, gimnastika va aerobika kabi uzluksiz harakatlarni
talab qiluvchi sport turlarida muhim ahamiyatga ega.
2.2. Sakrash chidamkorligiga ta’sir etuvchi omillar:
Aerob va anaerob energiya tizimlarining rivojlanganligi;
Oyoq mushaklarining kuchi va charchoqqa bardoshliligi;
Harakat texnikasining to‘g‘riligi;
Qon aylanish va nafas olish tizimlarining samaradorligi.
3. Sport amaliyotida sakrovchanlik va sakrash chidamkorligi.
3.1. Sport turlarida qo‘llanilishi
Sport turi
Sakrovchanlik
Sakrash chidamkorligi
Voleybol
Juda muhim
Muhim
Basketbol
Juda muhim
Juda muhim
Yengil atletika
Muhim (sakrash turlari)
Kamroq muhim
Gimnastika
Muhim
Muhim
Futbol
O‘rta darajada
Muhim
3.2. Amaliy mashqlar turi
Sakrovchanlik uchun mashqlar:
Vertikal sakrashlar (qadamba-qadam balandroqqa);
Pliometrik mashqlar (depth jump, box jump);
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 161
Og‘irlik bilan sakrash mashqlari (skvot bilan).
Sakrash chidamkorligi uchun mashqlar:
Intervallik pliometrik sakrashlar (30 soniya – 1 daqiqa);
Platformadan pastga tushib, yana yuqoriga sakrash (tsiklik);
Reaksiyaga asoslangan sakrashlar (komanda bo‘yicha).
4. Sakrovchanlik va sakrash chidamkorligini rivojlantirishda trening metodikasi.
4.1. Mashg‘ulot prinsiplari
Bosqichma-bosqichlik
: Yuklama asta-sekin orttiriladi.
Turlicha mashqlar
: Chidamkorlik va kuchni uyg‘unlashtirish.
Davriylik (periodizatsiya)
: Charchoq va tiklanish oralig‘i hisobga olinadi.
Texnikaga e’tibor
: To‘g‘ri texnika orqali samaradorlik oshadi.
4.2. Mashg‘ulot namunalari
Haftalik mashg‘ulot namunasi:
Kun
Mashg‘ulot yo‘nalishi
Dushanba
Pliometrik kuch mashqlari
Seshanba
Sakrash chidamkorligi + aerobika
Chorshanba
Dam olish yoki yengil harakatlar
Payshanba
Platformali sakrashlar
Juma
Og‘irlik bilan pliometrik mashqlar
Shanba
O‘yinli mashqlar + testlar
Yakshanba
To‘liq tiklanish
XULOSA
Sakrovchanlik va sakrash chidamkorligi - sportchining harakat tezligi, kuchi va
chidamlilik darajasining uyg‘unlashgan ifodasidir. Ularni tizimli mashg‘ulotlar orqali
rivojlantirish sportchining umumiy samaradorligini oshiradi, texnik jihatdan puxta
harakatlarni bajarish imkonini beradi va raqobatbardoshligini ta'minlaydi. Ayniqsa,
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 162
voleybol, basketbol, gimnastika kabi sport turlarida bu sifatlarning o‘rni beqiyosdir.
Murabbiylar va sportchilar bu omillarni e’tiborga olgan holda trening jarayonlarini
rejalashtirishlari zarur
Foydalanilgan Adabiyotlar Ro‘yxati
1.
Verkhoshansky Y. V. (2009). Special Strength Training: Manual for Coaches.
Moscow: Sport and Science Publishing. Pliometrik mashqlar, sakrovchanlik va kuch
tayyorgarligi bo‘yicha asosiy manba.
2.
Bompa T., & Buzzichelli, C. (2018). Periodization: Theory and Methodology of
Training. Human Kinetics. Sakrovchanlik va chidamkorlikni bosqichma-bosqich
rivojlantirish metodikasi haqida.
3.
Isroilov S. I. (2015). Sport mashg‘ulotlari metodikasi. Toshkent: «Fan va
texnologiya» nashriyoti. O‘zbekiston sharoitida sportchilarning jismoniy sifatlarini
rivojlantirish metodlari tahlil qilingan.
4.
Platonov V. N. (2004). Obshchaya teoriya podgotovki sportsmenov v olimpiyskom
sporte. Kiev: Olimpiyskaya Literatura. Sportchilar tayyorgarli-gining umumiy nazariy
asoslari.
5.
Zaytsev G. N. (2007). Fiziologiya razvitiya detey i podrostkov. Moskva:
Akademiya. Yosh sportchilarda jismoniy rivojlanishning fiziologik asoslari yoritilgan.
