Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 148
15–16 YOSHLI VOLEYBOLCHI QIZLARNING SAKROVCHANLIK
QOBILIYATINI RIVOJLANTIRISHNING NAZARIY ASOSLARI.
Po‘latova Shahnoza Ikrom qizi
Jismoniy tarbiya va sport ilmiy tadqiqotlar instituti
mustaqil izlanuvchisi,
Farg‘ona davlat universiteti “Sport o‘yinlari nazariyasi va
uslubiyati kafedrasi” o‘qituvchisi.
Annotatsiya:
Mazkur maqolada 15–16 yoshli voleybolchi qizlarning sakrovchanlik
qobiliyatini rivojlantirishning nazariy asoslari yoritilgan. Unda voleybol o‘yinida sakrash
harakatlarining ahamiyati, o‘smir sportchilarning jismoniy va fiziologik rivojlanish
xususiyatlari, trening metodikasi hamda mashg‘ulot shakllari tahlil qilinadi.
Sakrovchanlikni rivojlantirishda pliometrik mashqlar, kuch va koordinatsion
mashg‘ulotlar, shuningdek, yoshga mos yuklama prinsiplari asosida mashg‘ulotlarni
rejalashtirish zarurligi ta’kidlanadi. Maqola voleybol murabbiylari, jismoniy tarbiya
o‘qituvchilari hamda sportchi qizlarning jismoniy tayyorgarlik darajasini oshirishga
xizmat qiluvchi ilmiy-uslubiy asos bo‘lib xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
voleybol, sakrovchanlik, pliometrik mashqlar, o‘smir sportchilar,
jismoniy sifatlar, tezkor kuch, trening metodikasi, 15-16 yosh, qizlar sporti, jismoniy
tayyorgarlik.
Аннотация.
В данной статье освещены теоретические основы развития
прыгучести у волейболисток 15-16 лет. В нем анализируется значение прыжковых
движений в игре в волейбол, особенности физического и физиологического развития
юных спортсменов, методика тренировок, формы тренировок. В развитии
прыгучести подчеркивается необходимость плиометрических упражнений, силовых
и координационных тренировок, а также планирования тренировок на основе
соответствующих возрасту принципов нагрузки. Статья послужит научно-
методической базой для повышения уровня физической подготовки волейбольных
тренеров, учителей физической культуры, спортсменок.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 149
Ключевые слова:
волейбол, прыжки, плиометрические упражнения, юниоры-
спортсмены, физические качества, быстрая сила, методика тренировок, 15-16 лет,
Спорт для девочек, физическая подготовка.
Annotation.
This article covers the theoretical foundations of the development of the
ability of 15-16-year-old volleyball players to jump. It analyzes the importance of jumping
movements in the game of volleyball, the features of the physical and physiological
development of teenage athletes, the methodology of training and the forms of training. In
the development of jumping, the need for pliometric exercises, strength and coordination
training, as well as planning training on the principles of age-appropriate loading is
emphasized. The article serves as a scientific and methodological basis that serves to
increase the level of physical fitness of Volleyball Coaches, physical education teachers,
as well as athletic girls.
Keywords:
volleyball, jumping, pliometric exercises, teenage athletes, physical
qualities, quick strength, training methodology, 15-16 years old, girls ' sports, physical
fitness.
KIRISH
Sportchilar, ayniqsa, voleybolchilar uchun sakrovchanlik (vertikal sakrash) jismoniy
tayyorgarlikning muhim ko‘rsatkichlaridan biridir. Voleybol o‘yini ko‘p hollarda yuqoriga
sakrash, to‘pni tepada qabul qilish yoki hujum qilish orqali amalga oshiriladi. Ayniqsa,
15–16 yoshdagi qizlar o‘smirlik davrining o‘rtalarida bo‘lganliklari sababli ularning
jismoniy, fiziologik va psixologik rivojlanish jarayonlari hisobga olinishi lozim.
Ushbu maqolada voleybolchi qizlarning sakrovchanlik qobiliyatini rivojlantirishga
oid nazariy yondashuvlar, trening uslublari va ularning yosh xususiyatlariga
moslashtirilgan mashg‘ulot shakllari yoritiladi.
1. Sakrovchanlik qobiliyati va uning voleyboldagi o‘rni.
Sakrovchanlik - bu sportchining tezkor kuchi asosida vertikal yoki gorizontal
yo‘nalishda yuqoriga yoki oldinga sakrashi imkoniyati. Voleybolda bu element quyidagi
holatlarda muhim:
To‘pni hujumda zarba bilan urishda;
Blok qo‘yishda;
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 150
Yuqoridan kelayotgan to‘pni qabul qilishda;
Xizmat (serve) paytida qo‘shimcha kuch hosil qilishda.
Sakrovchanlik o‘zida quyidagi jismoniy sifatlarni mujassam etadi:
Kuch (ayniqsa, oyoq mushaklarida);
Tezlik (harakatni bajarar ekin zarur kuchni tezlikda hosil qilish);
Koordinatsiya (harakatlarni muvofiqlashtirish);
Muvozanat (balandlikda holatni saqlab qolish qobiliyati).
2. 15–16 yoshda gi qizlarning fiziologik va psixologik xususiyatlari
Bu yoshdagi o‘smir qizlarda quyidagi o‘zgarishlar kuzatiladi:
Mushak massasining o‘sishi bilan birga, mushaklar kuchida sezilarli o‘sish;
Yurak-qon tomir va nafas olish tizimlarining faoliyati yaxshilanadi;
Harakat koordinatsiyasi rivojlanadi, biroq ba'zan notekis bo‘lishi mumkin;
Motivatsiya va musobaqaviy ruh yuqori darajada bo‘ladi;
Mashg‘ulotlarga qiziqish ortadi, lekin haddan ziyod yuklama berish ularning
sog‘lig‘iga salbiy ta'sir ko‘rsatishi mumkin.
Bu omillar mashg‘ulot jarayonini yoshga moslashtirish zarurligini ko‘rsatadi.
3. Sakrovchanlikni rivojlantirish usullari.
Sakrovchanlikni rivojlantirish uchun quyidagi metodik yondashuvlar qo‘llaniladi:
a) Pliometrik mashqlar
Bu mashqlar mushaklarning tez-tez qisqarish va cho‘zilishiga asoslangan:
Pastga sakrash va tezda yuqoriga sakrash (depth jump);
To‘siqlardan ketma-ket sakrash;
Bir oyoqda sakrash mashqlari.
b) Kuch mashqlari
Oyoq mushaklarini rivojlantiruvchi mashqlar (skvot, otish, step-up);
Rezina tasma bilan oyoq harakatlari;
Og‘irlik bilan yoki og‘irliksiz sakrashlar.
c) O‘yinli mashqlar
Raqobatga asoslangan sakrash o‘yinlari;
To‘p bilan blok qo‘yish va sakrash trenajyorlari orqali.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 151
d) Statik-dinamik mashqlar
Oyoqlarni kuchaytirishga qaratilgan mashqlar (plank, qiya sathda sakrashlar);
Harakatni boshqarish va muvozanatni rivojlantiruvchi mashqlar.
4. Mashg‘ulot dasturini tuzishda e’tiborli jihatlar.
15–16 yoshli qizlar bilan ishlaganda quyidagi prinsiplar muhim:
Bosqichma-bosqichlik:
Dastlab past yuklama bilan boshlanadi va asta-sekin
orttiriladi.
Individual yondashuv:
Har bir sportchining tayyorgarlik darajasi inobatga
olinadi.
Sistematiklik:
Mashg‘ulotlar muntazam va rejali olib borilishi kerak.
Har tomonlama rivojlantirish:
Faqat sakrovchanlik emas, balki umumiy
jismoniy tayyorgarlik ham muhim.
Namuna sifatida 1 haftalik mashg‘ulot rejasini keltirish mumkin:
Dushanba: Pliometrik sakrashlar + yengil kuch mashqlari
Seshanba: Dinamik stretching + statik kuch mashqlari
Chorshanba: O‘yinli mashqlar + koordinatsiya mashqlari
Payshanba: Dam olish yoki yengil mashg‘ulot
Juma: Sakrash trenajyorlari bilan ishlash
Shanba: Musobaqa uslubida trening
Yakshanba: To‘liq tiklanish
XULOSA
15 - 16 yoshli voleybolchi qizlarning sakrovchanlik qobiliyatini rivojlantirish -
ularning sportda yuqori natijalarga erishishida muhim omildir. To‘g‘ri tanlangan metodika,
yoshga mos mashg‘ulot shakllari va motivatsion yondashuvlar natijasida bu jismoniy
sifatni samarali rivojlantirish mumkin. Eng asosiysi, sportchining sog‘lig‘ini saqlagan
holda, uning salohiyatini maksimal darajada ochib berishdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Turayev A. T. (2017). Yengil atletika va sport mashg‘ulotlari nazariyasi. Toshkent:
O‘zbekiston davlat jismoniy tarbiya instituti nashriyoti. Jismoniy sifatlarni, xususan
sakrovchanlikni rivojlantirish bo‘yicha nazariy asoslar bayon etilgan.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 152
2.
Verkhoshansky Y. V. (2009). Special Strength Training: Manual for Coaches.
Moscow: Sport and Science Publishing. Pliometrik mashqlar, sakrovchanlik kuchi va
tezkorlikni rivojlantirish usullari yoritilgan.
3.
Platonov V. N. (2004). Obshchaya teoriya podgotovki sportsmenov v olimpiyskom
sporte. Kiev: Olimpiyskaya Literatura. O‘smir sportchilarning jismoniy tayyorgarligi va
yoshga mos mashg‘ulot yondashuvlari tahlil qilingan.
4.
Isroilov S. I. (2015). Sport mashg‘ulotlari metodikasi. Toshkent: «Fan va
texnologiya» nashriyoti. O‘zbekiston sharoitida sportchilarning jismoniy tayyorgarligi,
ayniqsa, o‘smirlar uchun mashg‘ulot tizimi bayon etilgan.
5.
Bompa T., & Buzzichelli, C. (2018). Periodization: Theory and Methodology of
Training. Champaign, IL: Human Kinetics. Trening yuklamalarini rejalashtirish, yosh
sportchilarning salomatligini saqlagan holda jismoniy sifatlarni rivojlantirish uslublari
ko‘rsatib o‘tilgan.
