71
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)
YASHIL IQTISODIYOTGA O‘TISH ZARURATI, DASTAKLARI
VA UNING O‘ZIGA XOS TAMOYILLARI.
Quldasheva Maftuna Musurmon qizi
“TIQXMMI” MTUning Qarshi irrigatsiya va agrotexnologiyalar
instituti ,“Iqtisodiyot” kafedrasi assistenti
quldasheva.maftuna@mail.ru
Bahromova Dilnavoz Azamatovna
dilnavozbahromova35@gmail.com
“TIQXMMI” MTUning Qarshi irrigatsiya va agrotexnologiyalar instituti.,
Gidromelioratsiya fakulteti.
Iqtisodiyot ta’lim yo‘nalishi 309-guruh talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14126664
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 9-noyabr 2024 yil
Ma’qullandi: 10-noyabr 2024 yil
Nashr qilindi: 13-noyabr 2024 yil
Ushbu maqolada iqtisodiy o‘sish mamlakat barqaror
rivojlanishining muhim jihati hisoblansada, bunda
atrof muhit muvozanatining ta’minlanishi, ekologik
muammolar keltirib chiqaruvchi omillarning bartaraf
qilinishi, aholi daromadlari darajasidagi tengsizlik,
tinchlik kabi ko‘plab omillar inobatga olinadi. Bu
jarayonlarni mukammal amalga oshirishda “Yashil
iqtisodiyot”ga o‘tish va uning tamoyillaridan oqilona
foydalanish muhim ahamiyat kasb etadi.
KEY WORDS
“Yashil
iqtisodiyot”
iqtisodiy
faollik, resurs, turmush daraja,
samaradorlik,
tabiiy
resurs,
iqtisodiy
o‘sish,
investitsiya,
tejamkorlik, barqarorlik.
KIRISH
Yashil iqtisodiyot tushunchasi. Yashil iqtisodiyot barqaror rivojlanish, tabiiy
resurslardan oqilona foydalanish va atrof-muhitni asrashga yo‘naltirilgan iqtisodiy modeldir.
Bu iqtisodiy tizim resurslarni tejash, qayta tiklanadigan energiyadan foydalanish, ifloslanishni
kamaytirish va chiqindilarni qayta ishlashga asoslanadi. Muammoning dolzarbligi Iqlim
o‘zgarishi va ekologik muammolar global iqtisodiyot oldida dolzarb masalalardan biri bo‘lib,
yashil iqtisodiyotga o‘tishni shart qiladi. Bu yo‘lda xalqaro tashkilotlar, davlatlar va
jamiyatlarning hamkorligi zarur. Aksariyat mamlakatlar yashil iqtisodiyotga o‘tish
strategiyasida aniq maqsad va vazifalarni belgilab olishadi. Bu o‘rinda yashil iqtisodiyotga
o‘tishdan maqsad nima degan savol tug‘iladi? BMT Yevropa iqtisodiyot qo‘mitasi
mutaxassislarining ta’kidlashicha, “yashil iqtisodiyotga o‘tishdan ko‘zlangan maqsad
iqtisodiyot tarmoqlari va ijtimoiy sohaga “yashil investitsiyalar”ni yo‘naltirishni
rag‘batlantirish hisoblanadi. Ushbu investitsiyalar muhim iqtisodiy resurslar hisoblangan
tabiiy kapital va ekotizimlardan nisbatan samarali usullar yordamida foydalanish yoki ularni
tugab qolishi yoki degradatsiyalashuvi riski paydo bo‘lganda boshqa muqobil resurslar bilan
almashtirishga yordam beradi. Investitsiyalar bir vaqtning o‘zida ijtimoiy adolat uchun sharoit
yaratishi va fuqarolarga munosib ish o‘rinlarini barpo etishi zarur. “Yashil iqtisodiyot”
barqarorlikni ta’minlash vositasi hisoblanadi. U barqaror rivojlanish o‘rnini bosa olmagan
holda, uni ta’minlash usullaridan biri sanaladi. “Yashil iqtisodiyot” sog‘lom atrof-muhitga
bog‘liq va barcha uchun farovonlik manbai bo‘lib xizmat qiladi. Bunday siyosat barqaror
rivojlanishning barcha (ekologik, ijtimoiy va iqtisodiy) maqsadlarini qamrab oladi va ushbu
yo‘nalishlar bo‘yicha ijobiy natijalarga erishish imkonini beruvchi aralash strategiyalarn
ishlab chiqadi.
Agar biz biologik xilma-xillikning global pasayishini bartaraf etish, parnik
72
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)
gazlari chiqishini kamaytirish, quruqlikdagi ekotizimlarning tanazzulini to'xtatish va
okeanimizni himoya qilishni istasak, u holda xalqaro savdo barqaror va mas'uliyatli bo'lishi
kerak. Bundan tashqari, agar biz qashshoqlikni yo'q qilishga muvaffaq bo'lsak, savdo
kambag'allarga foyda keltirishi kerak. Rivojlanayotgan mamlakatlar, ayniqsa, yangi savdo
imkoniyatlaridan foydalangan holda, barqaror savdo-sotiqni kengaytirishdan foyda ko'rishlari
mumkin, masalan, baliqchilik, o'rmon xo'jaligi yoki qishloq xo'jaligi sohalarida
sertifikatlangan xom ashyoni eksport qilish, barqaror ishlab chiqarish va ta'minot zanjirlariga
investitsiyalarni ko'paytirish; yoki ekoturizmni kengaytirish muhim ahamyat kasb etadi.
Barqaror rivojlanish 1992 yilda Birlashgan Millatlar Tashkilotining Atrof-muhit va taraqqiyot
bo'yicha konferentsiyasidan (UNCED) beri xalqaro hamjamiyatning asosiy maqsadi bo'lib
kelgan. Yaqinda davom etgan global energetika, oziq-ovqat va moliyaviy inqirozlar bularni
yanada kuchaytirdi va dunyo olimlarining jamiyatning sayyoralar chegaralaridan yoki
ekologik chegaralaridan chiqib ketish xavfi borligi to'g'risida doimiy ogohlantirishlari bilan
ta'kidlandi. Bugungi hukumatlar ushbu sayyora chegaralarini hisobga olgan holda o'z
xalqlarini ushbu inqirozdan olib chiqishning samarali usullarini izlayotgan bir paytda, yashil
iqtisodiyot (turli shakllarda) yangilangan milliy rivojlanish siyosati va xalqaro hamkorlikni
katalizatsiya qilish vositasi sifatida taklif qilindi va barqaror rivojlanish. So'nggi bir necha yil
ichida ushbu konsepsiya 2008 yilgi moliyaviy inqirozga qarshi kurash vositasi sifatida hamda
2012 yilgi Birlashgan Millatlar Tashkilotining Barqaror rivojlanish bo'yicha konferentsiyasida
(Rio + 20) ikkita mavzudan biri sifatida muhim xalqaro e'tiborga sazovor bo‘ldi. Buning
natijasida jadal kengayib borayotgan adabiyotlar, shu jumladan, turli xil nufuzli xalqaro
tashkilotlar, milliy hukumatlar, tahlil markazlari, ekspertlar, nodavlat tashkilotlar va
boshqalarning yashil iqtisodiyotga oid yangi nashrlari paydo bo'ldi. Yashil iqtisodiyot UNEP
tomonidan inson farovonligi va ijtimoiy tenglikning yaxshilanishi natijasida ekologik
xatarlarni va ekologik tanqislikni sezilarli darajada kamaytiradigan iqtisodiyot sifatida
belgilanadi. Eng sodda ifodasi bilan yashil iqtisodiyotni past uglerodli iqtisodiyot,
resurslardan samarali foydalanish va ijtimoiy inklyuziya deb tushunish mumkin. Darhaqiqat,
yashil iqtisodiyot bo'lishi uchun, davlat va xususiy investitsiyalar daromadlarni ko'paytirish
va bo'sh ish o'rinlari orqali rag'batlantirilishi kerak, chunki ifloslanishni kamaytirish, energiya
samaradorligini oshirish va biologik xilma-xillikni yo'qotishining oldini olish orqali biz tabiiy
boyliklarni saqlab qolamiz, yaxshilaymiz va tiklaymiz. iqtisodiy boylik sifatida, shuningdek,
foyda olish manbai sifatida, ayniqsa, bugungi kunda ham o'z oilasining tirikchiligini tabiatdan
olayotgan kam ta'minlangan aholi uchun.
Yashil iqtisodiyot ekologik, iqtisodiy va ijtimoiy
barqarorlikka asoslanadi.
O‘zbekiston respublikasi prezidenti Sh.Mirziyoyev “2030 yilgacha O‘zbekiston
Respublikasining yashil iqtisodiyotga o‘tishiga qaratilgan islohotlar samaradorligini oshirish
bo‘yicha chora-tadbirlar to‘g‘risida” qarorini imzoladi.
Unga kora:
issiqxona gazlarining YaIM birligiga nisbatan solishtirma ajratmalarini 2010 yildagi
darajadan 35 foizga qisqartirish.
qayta tiklanuvchi energiya manbalarining ishlab chiqarish quvvatini 15 GVtga
oshirish va ularning ulushini elektr energiyasini ishlab chiqarish umumiy hajmining 30
foizidan ko‘prog‘iga yetkazish.
sanoat sohasida energiya samaradorligini kamida 20 foizga oshirish.
YaIM birligiga to‘g‘ri keladigan energiya sarfi hajmini 30 foizga kamaytirish.
suvdan foydalanish samaradorligini oshirish, 1 million gektargacha maydonda suv
tejovchi sug‘orish texnologiyasini joriy etish.
73
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)
yiliga 200 million ko‘chat ekish va ko‘chatlarning umumiy sonini 1 milliarddan
oshirish orqali shaharlardagi yashil maydonlarni 30 foizdan ortiqroqqa kengaytirish.
hosil bo‘ladigan qattiq maishiy chiqindilarni qayta ishlash darajasini 65 foizdan
oshirish. 2023 yil 1 iyundan mahsulotlarni ishlab chiqarishda ekologiya va atrof-muhitga
ta’sirni cheklash bo‘yicha qo‘yilayotgan talablar asosida “yashil sertifikatlar" tizimi joriy
etiladi.
Bu qaror kelgusi avlodlarning ehtiyojlarini ta’minlash uchun tabiiy resurslardan
tejamkorlik bilan foydalanishni ta’minlaydi.Bu kelajakda yashash sharoitlarini saqlash uchun
resurslar tugamasdan va ekologiyaga zarar yetkazmasdan rivojlanishni talab qiladi.
Yashil
iqtisodiyotda ilmiy-tadqiqot va innovatsiyalar orqali yangi texnologiyalar yaratish va qo‘llab-
quvvatlash muhimdir. Masalan, chiqindilarni kamaytiruvchi yoki qayta ishlovchi
texnologiyalar, energiyani tejash texnologiyalari va ekologik toza materiallar yaratish bu
tamoyilning muhim qismidir. “
Yashil iqtisodiyot” davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlanishi va
rivojlanishi uchun qonunchilik va normativ me’yorlar kerak. Davlatlar ekologik xavfsizlik va
yashil iqtisodiyot standartlariga mos me’yoriy bazani yaratishlari lozim.Bu tamoyil nafaqat
mahalliy, balki xalqaro talablarga mos ravishda yashil iqtisodiyotni rivojlantirishni qo‘llab-
quvvatlashni ko‘zda tutadi. Yashil iqtisodiyotga o‘tish uchun ushbu tamoyillarga amal qilish
atrof-muhitni muhofaza qilish, iqtisodiy barqarorlikni ta'minlash va jamiyat farovonligini
oshirishga xizmat qiladi. Bu tamoyillar kelajakka intiluvchi barqaror iqtisodiyotning muhim
poydevoridir.
XULOSA
Bugungi kunda O’zbekiston o’zining hozirgi rivojlanish modeli bo’yicha o’sish
chegaralarini yengib o’tish hamda iqlim va ekologiyadan xabardor bo’lib borayotgan jahon
bozorida iqtisodiy raqobatbardoshligini mustahkamlash yo’lidagi noyob imkoniyatni yaxshi
tushunadi. Mamlakat tarkibiy islohotlarning jadallashuviga tayangan holda, o’z iqtisodiyoti,
odamlar va sayyoramiz uchun, rivojlanayotgan sohalarda yangi ish o’rinlarini yaratish bilan
birga tabiiy resurslardan Moslashuvchan, Inklyuziv, Barqaror va Samarador (MIBS)
foydalanishga asoslangan past uglerodli va iqlimga chidamli “yashil” o’sish modeli sari yo’lni
belgilash bo’yicha qadamlar tashlamoqda. Lekin, yanada barqaror va “yashil” iqtisodiyotga
aylanish uchun mamlakat mavjud ekologik muammolar va iqtisodiy o‘sishni
sekinlashtiradigan boshqa xavf omillari ustida ishlashi kerak
Yashil iqtisodiyotga o‘tish
nafaqat atrof-muhitni himoya qilishni ta’minlaydi, balki iqtisodiy rivojlanishni ham
barqarorlashtiradi. Bu yo‘lda davlatlar va jamiyatning birgalikdagi sa'y-harakatlari,
innovatsiyalar va ta'lim muhim rol o‘ynaydi. Yashil iqtisodiyotga o‘tish barqaror kelajakni
ta'minlash, sog‘lom hayot va resurslarni tejash maqsadida dolzarb masala bo‘lib qolmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati.
1.2019-yil 4-oktabrdagi “2019 — 2030-yillar davrida O‘zbekiston Respublikasining “Yashil”
Iqtisodiyotga o‘tish strategiyasini tasdiqlash to’g’risida” O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining PQ-4477-son qarori
2. “O’zbekiston Respublikasi Iqtisodiy taraqqiyot va kambag’allikni qisqartirish vazirligi,
Jahon banki, Markaziy Osiyo Mintaqaviy ekologik markazi, 2022-yil. O’zbekistonda “Yashil”
O’sish va Iqlim O’zgarishi bo’yicha Siyosiy Muloqotlar Turkumi: Ishlar To’plami. Jahon banki:
Washington D.C.”
3. www.worldbank.org - Jahon bankining rasmiy ma’lumotlari
4 Zohidov macroeconomics 2019.
5. www.wikipedia.com
