11
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 14-SON (YOʻITJ)
TA'LIMDA AXBOROT VA KOMMUNIKATSIYA
TEXNOLOGIYALARI
Umarov Bekzod Azizovich
Farg‘ona davlat unversiteti amaliy matematika va informatika kafedrasi
oʻqituvchisi, ubaumarov@mail.ru
Mamajonova Ozodaxon Muhammadjon qizi
Farg’ona davlat unversiteti 3-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14272048
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:29-noyabr 2024 yil
Ma’qullandi: 1-dekabr 2024 yil
Nashr qilindi:4-dekabr 2024 yil
Mazkur maqolada "Ta'limda axborot va
kommunikatsiya
texnologiyalari
(AKT)"ning
zamonaviy ta'lim jarayonidagi o‘rni, ahamiyati va
ta'siri keng yoritilgan. AKTning masofaviy ta'lim,
virtual darslar, raqamli resurslar orqali ta'lim sifatini
oshirishdagi o‘rni tahlil qilingan. Shu bilan birga,
ushbu
texnologiyalarning
amaliy
foydasi,
innovatsiyalarni ta'lim tizimiga joriy etishdagi
imkoniyatlari hamda duch kelinadigan muammolar va
ularning yechimlari ko‘rib chiqilgan. AKT orqali ta'lim
jarayonida
qanday
samaradorlikka
erishish
mumkinligi haqida fikr yuritilib, o‘qituvchilar va
o‘quvchilarning
texnologiyalardan
foydalanish
qobiliyatlarini rivojlantirish bo‘yicha tavsiyalar
berilgan.
KEY WORDS
KT, masofaviy ta'lim, virtual
darslar, raqamli resurslar, zamonaviy
texnologiyalar, ta'lim innovatsiyalari,
interaktiv
o‘qitish,
texnologik
taraqqiyot.
Hozirgi zamon ta'lim tizimi axborot va kommunikatsiya texnologiyalaridan (AKT)
foydalanishsiz tasavvur qilib bo‘lmaydi. AKT o‘qituvchi va o‘quvchilar o‘rtasida samarali
aloqani ta'minlash, ta'limni interaktiv qilish va raqamli resurslardan foydalanib o‘quv
jarayonini boyitish imkonini beradi. Ushbu maqola zamonaviy ta'lim jarayonida AKTning
qanday o‘rin tutishi, uning amaliy foydasi, innovatsion yondashuvlari va duch kelinadigan
muammolarni muhokama qiladi.
AKTning ta'lim jarayonidagi ahamiyati
-Masofaviy ta'lim
AKT yordamida masofaviy ta'lim imkoniyatlari yanada kengaydi. Misol uchun:
- Pandemiya davrida Google Classroom, Zoom va boshqa platformalar orqali ta'limni davom
ettirish amaliyoti yo‘lga qo‘yildi.
- Talabalar geografik joylashuvdan qat'i nazar, dunyoning istalgan nuqtasida ta'lim olish
imkoniyatiga ega bo‘ldi.
Raqamli resurslardan foydalanish
- Elektron kitoblar, raqamli kutubxonalar va videodarslar o‘quv materiallarini yanada qulay
va ommabop qiladi.
- Interaktiv platformalar (Quizlet, Kahoot, Duolingo) o‘quvchilarning qiziqishini oshirib, o‘quv
jarayonini o‘yinlashtirish orqali ta'lim samaradorligini oshiradi.
Individual yondashuv
12
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 14-SON (YOʻITJ)
- Sun'iy intellekt asosidagi platformalar har bir o‘quvchining bilim darajasini tahlil qilib,
moslashuvchan ta'lim rejasini taqdim etadi.
- Onlayn testlar va adaptiv tizimlar orqali o‘quvchilarning natijalari doimiy nazorat qilinadi.
AKTning afzalliklari
1. Globalizatsiya va hamkorlik
Dunyoning turli burchaklaridagi o‘quvchilar va o‘qituvchilarni birlashtirish imkoniyati.
Masalan, xalqaro konferensiyalar va onlayn olimpiadalar orqali bilim almashish.
2. Interaktivlik va kreativlik
- Virtual laboratoriyalar va simulyatsiyalar orqali o‘quvchilarning amaliy bilim olish
imkoniyatlari oshadi.
- O‘yinlashtirish texnikasi o‘quv jarayonini qiziqarli qiladi.
3. Resurslardan keng foydalanish
Elektron ma'lumotlar bazasi, masalan, JSTOR yoki Elsevier kabi ilmiy platformalar,
o‘quvchilar va o‘qituvchilarning ilmiy izlanishlarini rivojlantirishga xizmat qiladi.
AKTning qiyinchiliklari va cheklovlari
1. Texnik infratuzilma yetishmasligi
- Internet tarmog‘ining qishloq joylarida past sifati.
- Ta'lim muassasalarida yetarli darajada texnologik vositalarning yo‘qligi.
2. Moliyaviy masalalar
- Raqamli ta'lim uchun zarur qurilmalarning qimmatligi.
- O‘quv materiallarini raqamlashtirish uchun ko‘p mablag‘ talab qilinishi.
3. O‘quvchilarning texnologiyani o‘zlashtirish muammolari
- Ayrim talabalar texnologiyalardan foydalanishda malaka yetishmasligini boshdan kechiradi.
- Onlayn o‘qitishda intizom masalalari.
AKTni samarali qo‘llash strategiyalari
- Ta'limni raqamlashtirish dasturlari: Mahalliy va xalqaro tajribalardan foydalanib, AKTni
ta'lim tizimiga integratsiya qilish.
- Pedagoglarni o‘qitish: O‘qituvchilarga zamonaviy texnologiyalardan foydalanishni o‘rgatish
bo‘yicha maxsus dasturlarni joriy etish.
- Resurslarni teng taqsimlash: Hududiy tafovutlarni kamaytirish uchun qishloq joylardagi
maktablarni texnologiyalar bilan ta'minlash.
Zamonaviy ta'limda AKTning o'rni va istiqbollari:
Bugungi ta'lim tizimini axborot va kommunikatsiya texnologiyalari (AKT) ishtirokisiz
tasavvur qilib bo‘lmaydi. AKT nafaqat ta'lim jarayonini yengillashtiradi, balki uni yangi
bosqichga olib chiqadi, ta'lim olishni global, interaktiv va qulay qiladi. Ushbu maqolada
AKTning ta'lim tizimidagi o‘rni, uning amaliy va strategik foydasi, shuningdek, duch
kelinadigan muammolar va ularning yechimlari ko'rib chiqiladi.
Ta'lim jarayonida AKTning keng imkoniyatlari
Masofaviy ta'limning rivojlanishi
Masofaviy ta'lim nafaqat favqulodda holatlar (pandemiya kabi) uchun, balki kundalik
ta'limning muhim bir qismi sifatida shakllanmoqda:
Keng qamrov:
AKT orqali nafaqat talabalar, balki o‘qituvchilar ham o‘z malakalarini
oshirish uchun global miqyosda kurslarda qatnashish imkoniyatiga ega.
Arzonlik va qulaylik:
Masofaviy ta'lim uchun infrastrukturaviy xarajatlar an'anaviy
ta'limga nisbatan arzonroq, bu esa ko'plab mamlakatlar uchun jozibador bo‘lmoqda.
Hozirgi texnologiyalar:
Virtual haqiqat (VR) va kengaytirilgan haqiqat (AR)
texnologiyalari masofaviy ta'limni yanada boyitmoqda.
13
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 14-SON (YOʻITJ)
Interaktiv va innovatsion ta'lim resurslari
Raqamli resurslar ta'lim sifatini oshirishda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi:
Sun’iy intellekt asosidagi dasturlar:
Khan Academy va boshqa platformalar har bir
talaba uchun individual ta'lim rejalarini ishlab chiqadi.
Blokcheyn texnologiyalari:
Bu texnologiyalar orqali talabalarning baholari va
diplomlari kabi ma’lumotlar xavfsiz saqlanadi.
IoT (Internet of Things):
"Aqlli sinf" texnologiyalari orqali ta'lim jarayoni
avtomatlashtirilmoqda. Masalan, elektron doskalar yoki IoT-qurilmalar yordamida interaktiv
darslar o'tkazish.
O'quvchilar qobiliyatlarini rivojlantirishga moslashuvchan yondashuv
Moslashuvchan ta'lim texnologiyalari o‘quvchilarning shaxsiy ehtiyojlariga mos ravishda
rivojlanish imkonini beradi:
O‘yinlashtirish (gamification):
Minecraft: Education Edition kabi platformalar
o‘quvchilarning ijodkorlik qobiliyatlarini rivojlantiradi.
Real vaqt rejimida tahlil:
AKT o‘quvchilarning darsdagi faolligi va natijalarini kuzatib
borish imkoniyatini beradi, bu esa o‘qituvchilarga o‘z uslublarini moslashtirishga yordam
beradi.
AKTning ta'lim tizimiga kiritilishi natijasida kelib chiqqan afzalliklar
1. Ta'limda ijtimoiy tenglikni ta'minlash
AKT yordamida imkoniyati cheklangan shaxslar uchun maxsus dasturlar va qurilmalar orqali
ta'lim olish imkoniyati yaratilmoqda. Masalan:
Ovozni matnga aylantiruvchi dasturlar.
Ekran o‘qiydigan qurilmalar orqali ko‘rish qobiliyati cheklanganlarga yordam.
2. Ko'p tillilik imkoniyati
Sun'iy intellekt asosidagi tarjima vositalari yordamida turli tillarda o‘quv materiallari yaratish
imkoniyati oshdi. Bu global miqyosda ta'lim olishni osonlashtiradi.
3. Raqamli savodxonlikni oshirish
AKTdan foydalanish nafaqat o‘quvchilarning, balki o‘qituvchilarning ham texnologiyaviy
ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Bu esa umuman jamiyatning raqamli savodxonligini oshirishga
xizmat qiladi.
AKTni ta'limda qo'llashning cheklovlari va yechimlari
1. Psixologik va ijtimoiy muammolar
Onlayn ta'limning ortiqcha foydalanishi o‘quvchilarda charchoq va muloqot
qobiliyatlarining pasayishiga olib kelishi mumkin.
Yechim:
Foydalanish vaqtini cheklash va an'anaviy ta'limni interaktiv texnologiyalar bilan
uyg‘unlashtirish.
2. Kiberxavfsizlik masalalari
14
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 14-SON (YOʻITJ)
AKTga bog‘liq bo‘lgan ta'lim tizimlarida ma'lumotlar xavfsizligi muhim masala
hisoblanadi.
Yechim:
Ta'lim tizimlarida ishonchli xavfsizlik protokollarini joriy etish.
3. Texnologik cheklovlar
Qishloq hududlarida internetning past sifati yoki AKT vositalarining yetishmasligi
jiddiy muammo bo‘lib qolmoqda.
Yechim:
Texnologiyalarni hududiy tenglik asosida taqsimlash uchun maxsus davlat
dasturlarini amalga oshirish.
AKTni samarali joriy qilish bo‘yicha takliflar
Milliy raqamli ta'lim strategiyasi:
Har bir mamlakat AKTni ta'limda qo‘llash bo‘yicha
uzoq muddatli strategiya ishlab chiqishi zarur.
Infrastrukturani rivojlantirish:
Masofaviy hududlarda yuqori sifatli internet
tarmog‘ini ta’minlash.
Xalqaro hamkorlik:
Ilg‘or texnologiyalarni mahalliylashtirish va moslashtirish uchun
boshqa davlatlar bilan hamkorlik qilish.
Xulosa
AKT zamonaviy ta'limning ajralmas qismiga aylandi. Ushbu texnologiyalar yordamida ta'lim
jarayonining samaradorligini oshirish va global raqobatbardosh kadrlarni tayyorlash mumkin.
Biroq, bu jarayonni muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun texnik infratuzilmani yaxshilash,
pedagoglarni tayyorlash va texnologiyaga moslashishni ta'minlash zarur.
Natija
AKTning keng joriy etilishi ta'lim sohasini yanada rivojlantirish, ta'lim sifatini oshirish va
global raqobatbardoshlikni ta'minlashga xizmat qiladi. Shu sababli, AKTni rivojlantirish
bo‘yicha strategik rejalashtirish katta ahamiyatga ega.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Bates, A. W. (2005). *Technology, e-Learning and Distance Education*. Routledge.
2. Keengwe, J., & Onchwari, G. (2011). *Computer-Mediated Learning for Teaching and
Training*. IGI Global.
3. Anderson, T., & Dron, J. (2010). Three Generations of Distance Education Pedagogy. *The
International Review of Research in Open and Distributed Learning*.
4. Selwyn, N. (2011). *Education and Technology: Key Issues and Debates*. Continuum.
5. Laurillard, D. (2013). *Teaching as a Design Science: Building Pedagogical Patterns for
Learning and Technology*. Routledge.
