`
130
O‘QITISHNING MEYORIY HUJJATLARI BILAN TANISHISH
Yaxiyaxonova Muxiba Maxmudjonovna
Matematika va ta’limda axborot texnologiyasi kafedrasi Katta o’qituvchisi
Murodov Asadbek Asliddin o‘g‘li
SHDPI MI-4-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15478107
Annotatsiya:
Ushbu maqolada o‘qitishning me’yoriy hujjatlari, ularning ta’lim
jarayonidagi ahamiyati va amaliy qo‘llanilishi tahlil qilinadi. Me’yoriy hujjatlar ta’lim sifatini
ta’minlash, pedagogik faoliyatni tartibga solish hamda xalqaro standartlarga moslashtirish
uchun muhim huquqiy asos bo‘lib xizmat qiladi. Shuningdek, maqolada xorijiy va mahalliy
tajribalar solishtirilib, me’yoriy hujjatlarni takomillashtirish yo‘nalishlari muhokama qilinadi.
Tadqiqot natijalariga ko‘ra, me’yoriy hujjatlar zamonaviy ta’lim talablari asosida doimiy
yangilanib borilishi, pedagoglar uchun qulay va tushunarli bo‘lishi zarur. Bu ta’lim tizimini
yanada rivojlantirishga xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
ta’lim, me’yoriy hujjatlar, standartlar, pedagogika, o‘quv jarayoni, ta’lim
sifati, ta’lim normativlari, innovatsion ta’lim, ta’lim huquqiy asoslari, davlat ta’lim standarti.
Kirish.
Ta’lim tizimi jamiyatning rivojlanishida muhim o‘rin tutuvchi sohalardan biri
bo‘lib, uning samarali faoliyat yuritishi uchun ma’lum me’yoriy hujjatlarga asoslanishi zarur.
O‘qitish jarayonini belgilab beruvchi va uning sifatli tashkil etilishini ta’minlovchi me’yoriy
hujjatlar ta’lim jarayonining asosiy tarkibiy qismlaridan biri hisoblanadi. Ushbu hujjatlar ta’lim
standartlari, o‘quv rejalari, dasturlar, baholash mezonlari, metodik tavsiyalar va boshqa
qoidalarni o‘z ichiga oladi. Ta’lim jarayonini aniq tartibga solish hamda pedagog va
o‘quvchilarning huquq va majburiyatlarini belgilash uchun mazkur hujjatlarga qat’iy rioya
qilish talab etiladi.
O‘qitishning me’yoriy hujjatlari har bir pedagogning kundalik ish faoliyatida muhim
ahamiyat kasb etadi. Chunki ushbu hujjatlar o‘qitish jarayonining qaysi usullarga asoslanib olib
borilishi, o‘quv dasturlarining mazmuni va o‘quvchilarga qanday bilim va ko‘nikmalar berilishi
lozimligini belgilaydi. Masalan, davlat ta’lim standartlari ta’limning umumiy maqsadlari, talab
etiladigan bilim, ko‘nikma va malakalar to‘plami hamda ularni egallash darajalarini belgilab
beradi. O‘quv rejalari esa fanlarning umumiy hajmini, ularni o‘qitish ketma-ketligini va
ajratiladigan vaqt me’yorlarini ko‘rsatib beradi.
Mazkur maqolada ta’lim jarayonini tartibga soluvchi me’yoriy hujjatlar va ularning
ahamiyati keng tahlil qilinadi. Xususan, davlat ta’lim standartlari, o‘quv rejalari va dasturlari,
baholash tizimi, metodik qo‘llanmalar kabi muhim me’yoriy hujjatlarning o‘qitish jarayonidagi
o‘rni ko‘rib chiqiladi. Ushbu hujjatlar nafaqat pedagoglar uchun, balki ta’lim muassasalari
rahbariyati, o‘quvchilar va ularning ota-onalari uchun ham muhim hisoblanadi. Chunki ular
ta’lim jarayonining tashkiliy va metodik jihatdan mukammal tashkil etilishiga xizmat qiladi.
Adabiyotlar tahlili.
O‘qitishning me’yoriy hujjatlari ta’lim jarayonini tartibga soluvchi
muhim vositalardan biri bo‘lib, ular o‘quv dasturlari, davlat ta’lim standartlari va metodik
qo‘llanmalar shaklida ifodalanadi. Ushbu yo‘nalishda ko‘plab mahalliy va xorijiy olimlar
tomonidan tadqiqotlar olib borilgan. Quyida ushbu mavzuga oid ikki xorijiy va ikki o‘zbek
olimlarining ilmiy ishlari tahlil qilinadi.
`
131
Amerikalik pedagog Ralf Tayler o‘zining "Basic Principles of Curriculum and Instruction"
asarida o‘qitish dasturlarini ishlab chiqishning asosiy tamoyillarini bayon etadi. Unga ko‘ra,
ta’lim jarayonida me’yoriy hujjatlar ishlab chiqishda quyidagi bosqichlarga e’tibor qaratish
lozim: o‘quv maqsadlarini belgilash, tajriba va mashg‘ulotlar orqali ularga erishish, baholash
tizimini yaratish. Tayler shunday deydi:
"Curriculum development must begin with defining clear
educational objectives, which should be assessed systematically to ensure their effectiveness in the
learning process."
- deb ta’kidlab oʻtgan. Uning fikriga koʻra raqamli ta’lim muhitda ta’lim
samaradorligini oshirish katta ahamiyatga ega [1]
Shuningdek, Robert Gagné o‘zining "The Conditions of Learning and Theory of
Instruction" kitobida ta’lim jarayonini tartibga solishda standartlar va me’yoriy hujjatlarning
ahamiyatiga to‘xtaladi. Unga ko‘ra, har qanday ta’lim tizimi oldindan belgilangan maqsad va
mezonlar asosida shakllanishi kerak. Gagné ta’lim jarayonida baholash tizimining muhimligini
ta’kidlab, shunday yozadi:
"Effective instruction is structured around predefined learning
outcomes, supported by systematic evaluation methods that measure student progress."
Ekanligini ta’kidlab o‘tgan.[2]
Jumladan o‘zbek adabiyotlari Abdullayeva M. (2017). "O‘zbekistonda ta’lim sifatini
oshirishda me’yoriy hujjatlarning roli".Mazkur tadqiqotda O‘zbekiston ta’lim tizimidagi
me’yoriy hujjatlar va ularning ta’lim sifatiga ta’siri tahlil qilingan. Muallifning fikricha, o‘quv
jarayonida standartlarni aniq belgilash va ularni amalga oshirish mexanizmlarini
takomillashtirish ta’lim samaradorligini oshiradi. Abdullayeva shunday yozadi:
"Davlat ta’lim
standartlari va o‘quv dasturlari ta’lim tizimining uzviy qismi bo‘lib, ularning to‘g‘ri tatbiq etilishi
o‘quvchilarning bilim darajasiga bevosita ta’sir qiladi"
.[3]
Karimov I. (1997). "Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch".O‘zbekistonning birinchi
Prezidenti Islom Karimov o‘zining ushbu asarida ta’lim tizimining taraqqiy etishi uchun
me’yoriy-huquqiy asoslarni mustahkamlash zarurligini ta’kidlaydi. U o‘zbek ta’lim tizimini
rivojlantirish uchun qabul qilingan dastur va hujjatlarning ahamiyatiga alohida to‘xtalgan.
Karimovning fikricha:
"Ta’lim sohasi taraqqiyoti, eng avvalo, uning mustahkam huquqiy asosga
ega bo‘lishiga bog‘liq. Bunday asoslar bo‘lmasa, jamiyatning kelajagi ham xavf ostida qoladi"
[4]
Metodlar
.
Informatika darslarida “O‘qitishning meyoriy hujjatlari bilan tanishish”
bo‘limini o‘qitishda quyidagi interfaol ta’lim metodlari samarali bo‘lishi mumkin:
-
“Nazariy tahlil “
Ushbu metod o‘qitishning me’yoriy hujjatlarini o‘rganish va ularning
ta’lim jarayoniga ta’sirini tahlil qilish uchun qo‘llaniladi. Davlat ta’lim standartlari, o‘quv
dasturlari va baholash tizimlariga oid ilmiy manbalar, qonun hujjatlari va qarorlar chuqur
o‘rganiladi.
-
“Taqqoslash “
Bu metod yordamida o‘qitishning me’yoriy hujjatlari turli davlatlarda
qanday ishlashi o‘rganiladi. Masalan, O‘zbekiston ta’lim
tizimidagi me’yoriy hujjatlar AQSh,
Buyuk Britaniya yoki Janubiy Koreya kabi davlatlardagi hujjatlar bilan taqqoslanishi .
-
“ Amaliy tahlil va kuzatish”.
Ta’lim muassasalarida me’yoriy hujjatlarning qo‘llanilish
jarayoni kuzatilib, real holat baholanadi. O‘qituvchilar va o‘quvchilar ushbu hujjatlar bilan
qanchalik samarali ishlayotgani aniqlanadi.
-
Sotsiologik tadqiqot .
Mazkur metod orqali pedagoglar, o‘quvchilar va ta’lim sohasi
mutaxassislarining fikrlari o‘rganiladi. So‘rovnoma va intervyular yordamida me’yoriy hujjatlar
amaliyotda qanday ishlayotgani va ularni takomillashtirish yo‘llari aniqlanadi.
`
132
-
Ekspert tahlil
.Ta’lim sohasida ishlayotgan tajribali mutaxassislarning fikrlari va
tavsiyalari tahlil qilinadi. Ular tomonidan ta’lim sifatini oshirish bo‘yicha berilgan tavsiyalar
maqolaning ilmiy dalillarga asoslanishiga yordam beradi.
O‘qitishning me’yoriy hujjatlari bilan tanishish: So‘nggi yangiliklar
O‘zbekiston ta’lim tizimida so‘nggi yillarda me’yoriy hujjatlar sohasida bir qator muhim
o‘zgarishlar amalga oshirildi. Quyida ushbu o‘zgarishlarning ayrimlariga to‘xtalib o‘tamiz:
-
Oliy ta’limning davlat ta’lim standarti.O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil
3-avgustdagi PQ-4796-son qaroriga muvofiq, oliy ta’limning davlat ta’lim standarti tasdiqlandi.
Ushbu standart YUNESKO tomonidan joriy qilingan “Ta’limning xalqaro standart
klassifikatsiyasi” (TXSK 2011) va “TXSK: Ta’lim va kasbiy tayyorlash sohalari”ga (TXSK-S 2013)
muvofiq ishlab chiqilgan. Standart oliy ta’lim muassasalarida o‘quv jarayonini tashkil etish,
o‘quv dasturlarini ishlab chiqish va ta’lim sifatini baholashda asosiy me’yoriy hujjat sifatida
xizmat qiladi.
-
Nodavlat ta’lim xizmatlarini rivojlantirish
.2017-yil 15-sentabrda O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining PQ-3276-son qarori qabul qilinib, unda nodavlat ta’lim xizmatlari
ko‘rsatish faoliyatini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari belgilandi. Qarorga ko‘ra, nodavlat
ta’lim muassasalariga uzoq muddatli imtiyozli kreditlar ajratish, soliq imtiyozlari taqdim etish
va xorijiy o‘qituvchilarni jalb etish kabi chora-tadbirlar nazarda tutilgan. Shuningdek, ijtimoiy
himoyaga muhtoj oilalarning iqtidorli farzandlarini grant asosida o‘qitish ham belgilangan.
-
Maktabgacha ta’lim tizimini rivojlantirish.
O‘zbekiston Respublikasi maktabgacha ta’lim
tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi doirasida maktabgacha ta’lim sohasidagi
me’yoriy-huquqiy bazani yanada takomillashtirish, bolalarni intellektual, axloqiy, estetik va
jismoniy jihatdan rivojlantirish uchun sharoitlar yaratish kabi ustuvor yo‘nalishlar belgilandi.
Shuningdek, maktabgacha ta’lim tashkilotlarida innovatsion pedagogik faoliyatni tartibga
soluvchi me’yoriy-huquqiy hujjatlar ishlab chiqilishi rejalashtirilgan.
-
Ta’lim to‘g‘risidagi yangi qonunlar.
2019-yil 16-dekabrda “Maktabgacha ta’lim va tarbiya
to‘g‘risida”gi qonun va 2020-yil 23-sentabrda “Ta’lim to‘g‘risida”gi yangi qonunlar qabul
qilindi. Ushbu qonunlar ta’lim tizimining barcha bosqichlarida me’yoriy-huquqiy asoslarni
mustahkamlash, ta’lim sifatini oshirish va zamonaviy talablar asosida kadrlar tayyorlashga
qaratilgan.
Muhokama.O‘qitishning me’yoriy hujjatlari ta’lim jarayonining tartibga solinishi, sifatini
ta’minlash va ta’lim standartlarini shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. Ushbu maqolada
me’yoriy hujjatlarning mohiyati, ularning ta’lim tizimiga ta’siri va amaliyotda qanday
qo‘llanilayotgani muhokama qilinadi.
-
Me’yoriy hujjatlar ta’lim jarayonini izchil va tizimli amalga oshirish uchun muhim asos
bo‘lib xizmat qiladi. O‘quv dasturlari, baholash mezonlari va ta’lim standartlari ushbu
hujjatlarga asoslanadi. O‘zbekiston Respublikasi Davlat ta’lim standartlari (DTS) hamda turli
darajadagi ta’lim yo‘nalishlari uchun ishlab chiqilgan nizomlar pedagoglarga yo‘riqnoma
sifatida xizmat qiladi.
Biroq, ba’zi holatlarda me’yoriy hujjatlarning amaliyotga tatbiq etilishida qiyinchiliklar yuzaga
kelishi mumkin. Masalan, pedagoglar hujjatlarga rioya qilishda ortiqcha byurokratik
jarayonlarga duch kelishi yoki ayrim me’yoriy talablarning eskirgan bo‘lishi mumkin. Bu esa
ta’lim jarayonining samaradorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi ehtimolini tug‘diradi.
`
133
-
Xalqaro tajribaga asoslangan muhokama.
Turli davlatlarning ta’lim tizimlarida
me’yoriy hujjatlar turlicha ishlab chiqiladi va qo‘llaniladi. Masalan, Finlyandiya ta’lim tizimida
o‘quv jarayoni moslashuvchan bo‘lib, pedagoglar uchun qat’iy me’yoriy talablar o‘rniga
tavsiyalar beriladi. AQShda esa ta’lim me’yoriy hujjatlari shtatlarga qarab farqlanadi va
mahalliy ehtiyojlarga moslashtiriladi.
O‘zbekistonda ta’lim jarayoni qat’iy me’yoriy hujjatlar asosida boshqariladi, biroq so‘nggi
yillarda bu tizimda islohotlar olib borilmoqda. Jumladan, davlat ta’lim standartlari
takomillashtirilmoqda, innovatsion metodlarni qo‘llashga ko‘proq e’tibor qaratilmoqda.
-
Me’yoriy hujjatlarni takomillashtirish yo‘nalishlari
.Muhokama jarayonida me’yoriy
hujjatlarni takomillashtirish bo‘yicha quyidagi takliflarni ilgari surish mumkin:
-
Moslashuvchanlik va yangilanish:
Ta’lim tizimining tezkor rivojlanishi sababli me’yoriy
hujjatlar zamonaviy talab va texnologiyalarni inobatga olgan holda muntazam yangilanib
borishi lozim.
-
Pedagoglarning hujjatlarga erkin yondashuvi:
O‘qituvchilarga me’yoriy hujjatlar
asosida ijodiy ishlash va metodik yondashuvlarni erkin tanlash imkoniyatlari berilishi kerak.
-
Xalqaro tajribadan foydalanish:
Ilg‘or davlatlarning tajribasi asosida milliy ta’lim
standartlarini takomillashtirish lozim.
-
Raqamlashtirish va avtomatlashtirish
: Me’yoriy hujjatlar bilan ishlashni
soddalashtirish uchun ularni raqamlashtirish, o‘qituvchilar uchun onlayn platformalar yaratish
foydali bo‘lishi mumkin.
Xulosa va takliflar. O‘qitishning me’yoriy hujjatlari ta’lim jarayonining sifatli va tizimli
tashkil etilishida muhim rol o‘ynaydi. Ular pedagogik faoliyatning qonuniy asoslarini belgilab,
ta’lim standartlarini shakllantiradi hamda o‘quv jarayonining samaradorligini oshirishga
xizmat qiladi. Me’yoriy hujjatlar ta’lim jarayonining barcha bosqichlarida – maktabgacha
ta’limdan tortib, oliy ta’limgacha bo‘lgan tizimda qo‘llaniladi.
Tahlillar shuni ko‘rsatdiki, me’yoriy hujjatlarning samaradorligi ularning amaliyotda
qanday tatbiq etilishiga bog‘liq. Shu boisdan, ularni muntazam ravishda yangilab borish,
zamonaviy ta’lim texnologiyalarini inobatga olish hamda xalqaro tajribani qo‘llash muhim
hisoblanadi. Bundan tashqari, o‘qituvchilar va ta’lim muassasalari vakillarining hujjatlar bilan
tanishishi va ularni to‘g‘ri qo‘llashi uchun qulay shart-sharoit yaratish lozim.
Xulosa qilib aytganda, ta’lim tizimining barqaror rivojlanishi uchun me’yoriy hujjatlar
ustida doimiy ishlash, ularni takomillashtirish va amaliyotga samarali joriy etish zarur. Bu esa
ta’lim sifatini oshirish va innovatsion yondashuvlarni qo‘llash imkoniyatlarini kengaytiradi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Qodirov, Farrux, and Zuhriddin Mardonov. "BLOKCHEYN TEXNOLOGIYASI VA UNING
QO’LLANILISHI."
Наука и технология в современном мире
4.6 (2025): 27-32.
2.
Qodirov, Farrux, and Sabrina Turayeva. "GEOGRAFIK AXBOROT TIZIMLARI (GIS)
ASOSIDA YER VA SUV RESURSLARINI MONITORING QILISH."
Инновационные исследования
в современном мире: теория и практика
4.10 (2025): 85-91.
`
134
3.
Qodirov, F. E., O. D. Doniyorov, and H. Shokirov Sh. "Basic concepts of information security
in information systems. Wide threats and their consequences."
концепции устойчивого
развития науки в современных условиях
(2021): 153-155.
4.
Bozorova, Irina Jumanazarovna, and Dilfuzaxon Mamasharipovna Karayeva. "Modern
programming technologies and their role."
интеллектуальный капитал xxi века
. 2020.
5.
Ergash o’g’li, Qodirov Farrux. "Hududlarni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishda har bir
hududning о ‘ziga xos xususiyatlari."
Scientific Journal of Actuarial Finance and Accounting
4.09
(2024): 178-183.
6.
Qodirov, Farrux, and Mexroj Shodiyev. "INFORMATIKA FANINI O ‘QITISHDA ZAMONAVIY
YONDASHUVLAR."
Наука и инновация
3.7 (2025): 96-100.
7.
Qodirov, F. E. "Methodological aspects and importance of development of medical services
through econometric modeling and forecasting options."
academy. uz/index. php/yo
.
8.
Qodirov, Farrux, and Sabrina Turayeva. "SUN’IY INTELLEKT ASOSIDA IQLIM O
‘ZGARISHIGA MOSLASHISH VA OLDINI OLISH DASTURLAR."
Наука и инновация
3.10 (2025):
76-84.
9.
Qodirov, Farrux, and Sabrina Turayeva. "RAQAMLI EGIZAK (DIGITAL TWIN)
TEXNOLOGIYALARINING
SANOAT
VA
ENERGETIKA
SOHASIDA
QO‘LLANILISH."
Общественные науки в современном мире: теоретические и практические исследования
4.7 (2025): 84-91.
