`
149
INFORMATIKA OʻQITISH METODIKASI FAN SIFATIDA TARIXI
Normatova Aziza Farxod qizi
SHDPI MI-4-kurs talabasi
Yaxiyaxonova Muxiba Maxmudjonovna
SHDPI Matematika va TAT kafedrasi katta o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15395182
Annotatsiya:
Mazkur maqolada informatika o‘qitish metodikasi tarixi batafsil yoritilib,
uning rivojlanish bosqichlari tahlil qilingan. Dastlabki davrlarda informatika asosan ilmiy
markazlar va muhandislik sohalarida o‘qitilgan bo‘lsa, keyinchalik ta’lim tizimiga kiritildi.
AQSH, Rossiya va Germaniyada informatika ta’limining shakllanishi, dasturlash tillari va
kompyuter texnologiyalarining ta’limga ta’siri muhokama qilingan. O‘zbekistonda informatika
fani 1980-yillarda ta’lim tizimiga kiritilgan bo‘lib, bugungi kunga kelib, oliy ta’lim
muassasalarida zamonaviy pedagogik texnologiyalar asosida o‘qitilmoqda. Maqolada
informatika o‘qitish metodikasining ahamiyati, interaktiv ta’lim texnologiyalari va ularning
samaradorligi ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, informatika ta’limi bo‘yicha olib borilgan
islohotlar va kelajakdagi rivojlanish istiqbollari haqida fikr yuritiladi. Xulosa sifatida
informatika o‘qitish metodikasini yanada takomillashtirish bo‘yicha takliflar ilgari suriladi.
Ushbu maqola informatika fanini o‘qitish metodikasi bilan shug‘ullanuvchi pedagoglar va
tadqiqotchilar uchun muhim manba bo‘lib xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
Informatika va uni o‘qitish metodikasi, ta’lim, dasturlash, axborot
texnologiyalari, innovatsion pedagogika, raqamli ta’lim, oliy ta’lim, interaktiv metodlar,
kompyuter texnologiyalari.
Kirish.
Informatika zamonaviy jamiyatning ajralmas qismi bo‘lib, uning o‘qitish metodikasi
tarixini o‘rganish muhim ahamiyat kasb etadi. Informatika o‘qitish metodikasining
shakllanishi va rivojlanishi axborot texnologiyalarining taraqqiyoti bilan chambarchas
bog‘liqdir. Bu fan nafaqat dasturlash asoslarini o‘rgatish, balki mantiqiy tafakkurni
rivojlantirish, algoritmik fikrlashni shakllantirish va zamonaviy texnologiyalar bilan ishlash
malakasini oshirishga xizmat qiladi. Ushbu maqolada informatika fani qaysi davlatlarda
qachon fan sifatida shakllangani, O‘zbekistonda uning rivojlanishi va oliy ta‘lim
muassasalaridagi o‘qitish natijalari tahlil qilinadi.
Informatika fanining shakllanishi va rivojlanishi.
AQSH informatika fanining rivojlanishida muhim o‘rin tutgan davlatlardan biridir. 1950-
yillardan boshlab kompyuter texnologiyalarining rivojlanishi bilan bog‘liq ravishda
informatika fani mustaqil fan sifatida rivojlandi. Ayniqsa, 1960-yillarda Massachusets
Texnologiya Instituti (MIT) va Stenford universitetlarida dasturlash, algoritmlar va
kompyuter tarmoqlari bo‘yicha tadqiqotlar keng yo‘lga qo‘yildi. AQSH informatika bo‘yicha
yetakchi davlatlardan biri bo‘lib, bugungi kunda ham innovatsion texnologiyalar markazi
sifatida tanilgan.
Rossiyada informatika fani XX asrning ikkinchi yarmida rivojlandi. 1960-yillardan
boshlab Moskva Davlat Universiteti va Novosibirsk Davlat Universitetida informatika kurslari
joriy etildi. Sobiq Sovet Ittifoqida bu fan dastlab matematikaning bir qismi sifatida o‘qitilgan,
keyinchalik mustaqil fan sifatida rivojlangan. 1985-yilda informatika maktab darsliklariga
ham kiritildi va keng tarqaldi.
`
150
Germaniyada informatika fani XX asrning 1960-1970-yillarida shakllandi. 1969-yilda
Darmstadt Texnika Universitetida informatika bo‘limi tashkil etildi. Keyinchalik Berlin va
Myunxen universitetlarida ham informatika mustaqil fan sifatida o‘qitila boshlandi.
Germaniya bugungi kunda axborot texnologiyalari sohasida yetakchi davlatlardan biri
hisoblanadi.
O‘zbekistonda informatika fanining rivojlanishi.
O‘zbekistonda informatika fani mustaqil fan sifatida 1980-yillardan boshlab shakllana
boshladi. 1986-yilda informatika fani maktab dasturlariga kiritilgan. Bu jarayonda akademik
A. Ergashev va professorlar M. Usmonov, X. Salohiddinov kabi olimlar katta hissa qo‘shgan.
Oliy ta‘lim muassasalarida esa 1990-yillardan boshlab informatika va axborot texnologiyalari
bo‘yicha maxsus yo‘nalishlar ochildi.
Informatika o‘qitish metodikasi fanining rivojlanish tarixi turli bosqichlardan iborat
bo‘lib, har bir bosqich texnologik taraqqiyot va ta’lim tizimidagi yangiliklarga bog‘liq holda
shakllangan.
Dastlabki bosqichlar (1950-1970-yillar).
1950-yillarda kompyuterlar ilmiy tadqiqot
markazlari va yirik universitetlarda paydo bo‘la boshladi. Dastlab informatika texnik yo‘nalish
sifatida, asosan muhandislar va matematiklarga o‘rgatilgan. 1960-yillarga kelib informatika
bo‘yicha mustaqil fanlar va dasturlar shakllana boshladi. AQSH va Yevropadagi yetakchi
universitetlarda dasturlash va algoritmlar asoslarini o‘qitish metodikasi ishlab chiqildi.
Informatikaning ta’lim tizimiga kirib kelishi (1970-1990-yillar).
1970-yillarda ko‘plab
davlatlar informatika o‘qitish metodikasini joriy qila boshladilar. Bu davrda dasturlash tillari
(BASIC, Pascal) rivojlandi va informatika fan sifatida o‘quv dasturlariga kiritildi. 1980-yillarda
esa informatika maktab va oliy ta’lim tizimlarida keng o‘rgatila boshlandi. Pedagoglar uchun
metodik qo‘llanmalar ishlab chiqildi, dasturiy ta’minot va texnik vositalar yaratildi.
Zamonaviy informatika o‘qitish metodikasining rivojlanishi (1990-yillar - hozirgi
kungacha).
1990-yillardan boshlab kompyuter texnologiyalari ommalashib, internet va
raqamli ta’lim vositalari paydo bo‘ldi. Bu informatika o‘qitish metodikasiga katta ta’sir
ko‘rsatdi. Axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining rivojlanishi natijasida yangi interaktiv
ta’lim metodlari, virtual laboratoriyalar va masofaviy ta’lim platformalari joriy qilindi.
Informatika o‘qitish metodikasining rivojlanishida O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta
maxsus ta’lim vazirligi hamda Fanlar Akademiyasi muhim rol o‘ynaydi. O‘zbekistonda
informatika fani quyidagi bosqichlar orqali rivojlangan:
1980-1990-yillar
– Informatika asosan matematika va fizika fanlari bilan bog‘liq holda
o‘qitilgan.
2000-yillar
– Informatika mustaqil fan sifatida oliy ta’lim tizimida keng joriy etildi.
2010-yillar va keyingi davr
– Axborot texnologiyalari va dasturlash bo‘yicha yangi ta’lim
dasturlari ishlab chiqildi.
Hozirgi kunda informatika o‘qitish metodikasi quyidagi jihatlar bo‘yicha rivojlanmoqda:
Interaktiv o‘qitish usullari (video darslar, vebinarlar, onlayn kurslar)
Loyihaga asoslangan ta’lim (Project-Based Learning - PBL)
Dasturiy ta’minot va o‘quv modullarini ishlab chiqish
Sun’iy intellekt va raqamli texnologiyalarni o‘qitishda qo‘llash
`
151
Bugungi kunda O‘zbekistonning deyarli barcha oliy ta‘lim muassasalarida informatika va
axborot texnologiyalari bo‘yicha maxsus kafedralar mavjud. Toshkent axborot texnologiyalari
universiteti (TATU) informatika bo‘yicha yetakchi oliy ta‘lim muassasalaridan biri
hisoblanadi. Informatika fanining oliy ta‘lim tizimiga joriy etilishi quyidagi natijalarga olib
keldi:
Talabalarning algoritmik tafakkuri rivojlandi.
Dasturlash bo‘yicha xalqaro olimpiadalarda o‘zbekistonlik talabalar yuqori natijalarga
erishmoqda.
IT sohasida mahalliy mutaxassislar yetishib chiqmoqda va startaplar soni oshmoqda.
Raqamli iqtisodiyot rivojlanmoqda.
Informatika o‘qitish metodikasini rivojlantirish quyidagi natijalarga olib keldi:
Talabalarning algoritmik fikrlash qobiliyati rivojlandi.
Raqamli ta’lim platformalari ishlab chiqildi.
O‘qitish jarayonida sun’iy intellekt texnologiyalari joriy qilindi.
Dasturlash bo‘yicha xalqaro tanlovlarda o‘zbekistonlik yoshlar yuqori natijalarga
erishmoqda.
Xulosa qilib shuni aytish joizki,
Informatika fani bugungi kunda global ahamiyatga ega
bo‘lib, O‘zbekistonda ham bu sohaning rivojlanishi sezilarli darajada o‘sib bormoqda.
Kelajakda informatika o‘qitish metodikasini yanada takomillashtirish, interaktiv dars
usullarini joriy etish va xalqaro tajribalarni o‘rganish muhimdir. Shu bilan birga, maktab
o‘quvchilarining informatika bo‘yicha bilimlarini oshirish va dasturlash bo‘yicha maxsus
kurslarni joriy etish tavsiya etiladi. Bu esa kelajakda axborot texnologiyalari sohasida
O‘zbekistonning yetakchi davlatlar qatoriga chiqishiga zamin yaratadi. O‘zbekiston bu sohada
sezilarli natijalarga erishgan bo‘lsa-da, quyidagi takliflarni amalga oshirish maqsadga
muvofiq:
Maktab va oliy ta’lim muassasalarida informatika o‘qitish metodikasini yanada
takomillashtirish.
O‘qituvchilarni ilg‘or pedagogik texnologiyalar bilan tanishtirish va malakasini oshirish.
Raqamli ta’lim resurslarini kengaytirish va ularni milliy ta’lim tizimiga moslashtirish.
Talabalar uchun amaliy dasturlash va IT bo‘yicha loyihalarni ko‘paytirish.
Bu chora-tadbirlar informatika o‘qitish metodikasining yanada samarali bo‘lishiga va IT
sohasi bo‘yicha yuqori malakali mutaxassislar yetishib chiqishiga xizmat qiladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ergashev, A., and M. Usmonov.
Informatika o‘qitish metodikasi.
O‘zbekiston Milliy
Universiteti nashriyoti, 2005.
2.
Salohiddinov, X., and B. Karimov.
Axborot texnologiyalari va informatika ta’limi
metodikasi.
Toshkent Axborot Texnologiyalari Universiteti nashriyoti, 2010.
3.
Kitov, B. I., and M. R. Shura-Bura.
Informatika va hisoblash texnikasini o‘qitish asoslari.
Nauka nashriyoti, 1981.
`
152
4.
Ershov, A. P., and V. M. Monakhov.
Maktabda informatika o‘qitish metodikasi.
Prosveshchenie nashriyoti, 1990.
5.
Jurayeva, Zuxra, Malika Nurullayeva, and Muhiba Yaxiyaxonova. "INFORMATIKANING
NAZARIY
ASOSLARIDA
MANTIQ
ALGEBRASINING
AKSIOMALARI
VA
TUSHUNCHALARI."
Естественные науки в современном мире: теоретические и
практические исследования
4.1 (2025): 21-24.
6.
Roʻziqulova, Goʻzal, Malika Nurullayeva, and Muxiba Yaxiyaxonova. "CANVINDA
INFOGRAFIKANI YARATISH TEXNOLOGIYALARI."
Наука и технология в современном
мире
4.1 (2025): 66-71.
7.
Sadriddinova, Sabrina, Malika Nurullayeva, and Muxiba Yaxiyaxonova. "SSM
PLATFORMALAR BILAN TANISHISH. FACEBOOK TARMOGʻI."
Наука и технология в
современном мире
4.1 (2025): 78-83.
8.
Xushvaqtov, Diyorbek, Malika Nurullayeva, and Muhiba Yaxiyoxonova. "SIMLI VA SIMSIZ
ALOQA VOSITASI."
Наука и инновация
3.1 (2025): 69-74.
9.
Murodullayeva, Sevinch, Malika Nurullayeva, and Muxiba Yaxiyaxonova. "TAQDIMOT
DASTURLARI (POWERPOINT, PREZI, FOSUSKY VA BOSHQA DASTURLAR) DA TAQDIMOT
TAYYORLASH."
Прикладные науки в современном мире: проблемы и решения
4.1 (2025):
19-22.
10.
Jumayeva, Durdona, Malika Nurullayeva, and Muxiba Yaxiyaxonova. "BUL
FUNKSIYALARI. ULARNING BERILISH USULLARI. BUL FUNKSIYALARI SONI. BUL ALGEBRASI
QONUNLARI."
Общественные науки в современном мире: теоретические и практические
исследования
4.1 (2025): 15-18.
11.
Shavkatova, Sevinch, Malika Nurullayeva, va Muhiba Yaxiyoxonova. "SSM
PLATFORMALARI BILAN TANISHISH. INSTAGRAM TARMOGʻI."
Molodye uchenye
3.2 (2025):
18-21.
12.
Shahriyorova, Gulnoza, Malika Nurullayeva, and Muhiba Yaxiyaxonova. "SMM
PLATFORMASI BILAN TANISHISH. TELEGRAM TARMOGʻI."
Молодые ученые
3.2 (2025): 22-
26.
13.
Ahmadova, Madina, Malika Nurullayeva, and Muhiba Yaxiyaxonova. "BILIMLARNI
TASVIRLASH USULLARI. MANTIQIY MODELLAR, TARMOQLI SEMANTIK MODELLAR,
FREYNALI MODELLAR VA MAHSULOTLI MODELLAR."
Педагогика и психология в
современном мире: теоретические и практические исследования
4.1 (2025): 62-68.
14.
Abdimajidova, Laylo, Malika Nurullayeva, and Muxiba Yaxiyaxonova. "AXBOROTNI
KODLASH USULLARI."
Педагогика и психология в современном мире: теоретические и
практические исследования
4.1 (2025): 75-80.
15.
Yakhiyakhonova, Mukhiba. "The urgency of improving the methods of developing the
skills of independent learning of future teachers." (2021).
16.
Kodirov, Akbar Shuxratovich, and Muborak To‘Lqin Qizi Nomozova. "MASOFAVIY
TALIMDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALARINING ISTIQBOLLI ASOSLARI."
Academic research in
educational sciences
4.CSPU Conference 1 (2023): 753-756.
17.
Kodirov, Akbar, Shaxribonu Qo‘ziyeva, and Mashkura Sa’dullayeva. "O ‘ZBEKISTONDA
TURIZMNI RIVOJLANTIRISH UCHUN “EASY RENT” LOYIHASINING ISTIQBOLLARI." YANGI
O‘ZBEKISTONDA MILLIY TURIZM ISTIQBOLLARI 1.01 (2024).
`
153
18.
Kodirov, Akbar, Gulzor Qamariddinova, and Shahnoza Eshmurodova. "O ‘ZBEKISTONDA
MILLIY TURIZM RIVOJLANISHINI SHAKLLANTIRUVCHI IQTISODIY VA MOLIYAVIY
OMILLARINI O ‘RGANISH." YANGI O ‘ZBEKISTONDA MILLIY TURIZM ISTIQBOLLARI 1.01
(2024).
19.
Sh, Kodirov A. "THE ROLE OF THE" ONE MILLION UZBEK PROGRAMMERS" PROJECT IN
INTRODUCING THE YOUTH OF OUR COUNTRY TO THE IT ENVIRONMENT ACCORDING TO
THE" DIGITAL UZBEKISTAN 2030" STRATEGY." Экономика и социум 10 (125) (2024): 205-
211.
20.
Xoliqulovna, Normurodova Sadoqat. "ELEKTRON JADVALLAR BO ‘LIMINI O ‘QITISH
METODIKASI." Uz Conferences. Vol. 1. No. 9. 2025.
