`
10
AXBOROT BO‘LIMINI O‘QITISH METODIKASI
Tojiyeva Nilufar Panji qizi
SHDPI MI-4-kurs talabasi
Yaxiyaxonova Muxiba Maxmudjonovna
SHDPI Matematika va TAT kafedrasi katta o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15395411
Annotatsiya:
Mazkur maqolada axborot bo‘limini o‘qitish metodikasi masalalari keng
qamrovda ko‘rib chiqilgan. O‘qitish jarayonida axborot texnologiyalarining roli va ularning
ta’limga ta’siri, shuningdek, zamonaviy metodlar va yondashuvlar taqdim etilgan. Maqolada
leksik-metodologik metodni qo‘llashning afzalliklari, axborotning asosiy tushunchalari va
ularning ta’lim jarayoniga integratsiyasi haqida fikr yuritiladi. O‘quvchilarning axborot
madaniyatini shakllantirish, axborotlarni to‘g‘ri ishlash va tahlil qilish ko‘nikmalarini
rivojlantirish bo‘yicha tavsiyalar hamda zamonaviy texnologiyalarni dars jarayonida samarali
qo‘llash usullari yoritilgan.
Shuningdek, maqolada interaktiv metodlar va amaliy yondashuvlarning axborot
bo‘limini o‘qitishda qanday samaradorlikni ta’minlashi ko‘rsatilgan. Maqola, axborot
texnologiyalarini o‘qitishda ilg‘or metodlarni joriy etish, shaxsiylashtirilgan ta’lim
yondashuvlarini qo‘llash va axborot xavfsizligi bo‘yicha o‘quvchilarga zarur ko‘nikmalarni
o‘rgatish zarurligini ta’kidlaydi. Ushbu maqola, axborot bo‘limini o‘qitish metodikasini yanada
rivojlantirish va takomillashtirishga qaratilgan muhim ilmiy asoslarni taqdim etadi.
Kalit so‘zlar:
axborot, o‘qitish metodikasi, informatika, leksik-metodologik metod,
axborot texnologiyalari, interaktiv metodlar, ta’lim jarayoni, axborot madaniyati, metodologik
yondashuvlar, axborot xavfsizligi.
KIRISH.
Zamonaviy ta’lim tizimi o‘quvchilarga faqat an’anaviy fanlarni o‘rgatish bilan
cheklanmay, balki ularning fikrlash qobiliyatlarini kengaytirish, axborot texnologiyalarini
samarali qo‘llash va ijodkorlikni rivojlantirishga ham e’tibor qaratmoqda. Shu nuqtai
nazardan, axborot bo‘limini o‘qitish metodikasi o‘qituvchilar uchun yangi pedagogik
yondashuvlar, metodlar va vositalarni ishlab chiqishni taqozo etadi. Axborot texnologiyalari
hayotning barcha sohalariga kirib borgan hozirgi kunda, ta’lim jarayonida axborot
resurslarini to‘g‘ri va samarali ishlatish muhim ahamiyatga ega bo‘lib, bu o‘qituvchilar va
o‘quvchilar uchun yangi imkoniyatlar yaratmoqda.
Axborot bo‘limini o‘qitish metodikasi o‘quvchilarda axborot texnologiyalarini samarali
va ongli ravishda qo‘llash ko‘nikmalarini shakllantirishga qaratilgan. Bunday metodika
o‘quvchilarni nafaqat informatika sohasidagi nazariy bilimlar bilan tanishtirish, balki ularni
real hayotda yuzaga keladigan axborot muammolarini hal qilishga tayyorlashga xizmat qiladi.
Bu esa, o‘z navbatida, o‘quvchilarning amaliy ko‘nikmalarini rivojlantirish, axborotlarni to‘g‘ri
tahlil qilish, ularni filtrlash, saqlash va taqdim etish kabi ko‘nikmalarni oshirishga yordam
beradi.
Axborot bo‘limini o‘qitishning metodikasi o‘quvchilarning kognitiv jarayonlarini
rivojlantirishga, xususan, axborotlarni izlash, tahlil qilish, sintez qilish va uzluksiz
yangilanishlarga moslashishga qaratilgan. O‘quvchilarda zamonaviy axborot tizimlarini
tushunish va ulardan samarali foydalanish uchun metodik yondashuvlar ishlab chiqish juda
muhimdir. Bunda o‘qituvchining roli beqiyosdir, chunki u nafaqat axborot texnologiyalarining
`
11
asosiy tamoyillarini tushuntiradi, balki o‘quvchilarni ulardan pedagogik jarayonlarda to‘g‘ri va
samarali foydalanishga o‘rgatadi.
Bugungi kunda, axborot texnologiyalarini ta’lim tizimiga integratsiya qilishda nafaqat
kompyuter bilimlari, balki internet, ma’lumotlar bazalari, dasturlash tillari va boshqa
zamonaviy vositalar ham muhim o‘rin tutmoqda. Bu vositalar yordamida o‘quvchilar
axborotlarni izlash, tahlil qilish, yaratish va ularni taqdim etish kabi ko‘nikmalarga ega
bo‘lishlari zarur. Shu bilan birga, axborot bo‘limini o‘qitish jarayonida kreativ yondashuvlar,
interaktiv metodlar va o‘quvchilarning faol ishtirokini ta’minlovchi texnik vositalardan
foydalanish metodologiyasi ham muhim hisoblanadi.
O‘qituvchilarning axborot texnologiyalariga bo‘lgan tayyorgarligi, ularning metodik
yondashuvlaridagi ijodkorlik va yangilanishlarga ochiqligi ta’limning sifatini oshiradi. Axborot
bo‘limini o‘qitish metodikasi hamda o‘quvchilarni axborot texnologiyalariga oid bilimlar bilan
ta’minlash borasida ilg‘or tajribalar va yangi metodlar muhokama etilishi zarur. Shunday qilib,
maqolada axborot bo‘limini o‘qitish metodikasining asosiy tamoyillari, metodlari, o‘qitish
jarayonida yuzaga keladigan muammolar va ularga yechimlar tahlil qilinadi. Bu metodika
o‘quvchilarni nafaqat nazariy bilimlar bilan, balki amaliy ko‘nikmalar bilan ham ta’minlashni
maqsad qilgan bo‘lib, ularning hayotda muvaffaqiyatli faoliyat yuritishiga katta yordam
beradi.
Adabiyotlar tahlili.
Axborot bo‘limini o‘qitish metodikasiga doir turli ilmiy tadqiqotlar
o‘rganilgan. Tadqiqotchilar ta’lim jarayonida axborot texnologiyalarini samarali qo‘llash,
o‘quvchilarni axborot madaniyatiga o‘rgatish va ilmiy-texnik savodxonlikni oshirishini
ta’kidlaydilar.
Amerikalik tadqiqotchi D. H. Jonassenning tadqiqotida, o‘quvchilarning axborot
texnologiyalarini nafaqat ma’lumot yig‘ish, balki ularni tahlil qilish va sintez qilishda
qo‘llashlari kerakligini ta’kidlaydi.. Jonassen fikriga ko‘ra,
“Axborot texnologiyalari
o‘quvchilarni tanqidiy fikrlash va muammoli vazifalarni hal etishga jalb etish orqali ularni o‘quv
jarayonining faol ishtirokchisiga aylantirish imkonini beradi,”
Bu fikr axborot texnologiyalarini
ta’limda to‘g‘ri va samarali qo‘llashning muhimligini ko‘rsatadi. [1]
Shuningdek, A. W. Batesning tadqiqotida, texnologiyalar va masofaviy ta’lim
jarayonidagi o‘zgarishlarni o‘rgangan va “Ta’lim texnologiyalari ko‘proq interfaol va
shaxsiylashtirilgan ta’lim tajribasiga imkon berish orqali o‘qitish jarayonini o‘zgartiradi”
ekanligini ta’kidlab o‘tgan. [2]
Jumladan, o‘zbek olimi Sh. Ziyayevning tadqiqotida, axborot texnologiyalarining o‘quv
jarayonida qanday qo‘llanishi, shuningdek, ularni ta’lim tizimida samarali tarzda joriy etish
bo‘yicha tadqiqot ishlari olib borgan va
“Axborot texnologiyalarini ta’lim jarayoniga
integratsiyalash, o‘quvchilarning mustaqil ishlash, izlanish va tahlil qilish ko‘nikmalarini
rivojlantirishga imkon beradi” ekanligini ta’kidlagan.
[3]
A. Tuxliyev esa axborot bo‘limini o‘qitishda metodik yondashuvlar, shuningdek,
o‘quvchilarning axborot savodxonligini oshirishga qaratilgan pedagogik metodlar haqida
shunday degan:
“Zamonaviy axborot texnologiyalari o‘qituvchilarga o‘quv jarayonini samarali
va interaktiv tarzda tashkil etishga yordam beradi”
. [4]
Yuqoridagi tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, axborot texnologiyalari ta’limda samarali va
interaktiv qilishda qanday yordam berishi haqidagi ko‘nikmalarini rivojlantiradi.
`
12
Metodlar.
Informatika darslarida “Axborot” bo‘limini o‘qitishda samarali metodlarni
tanlash o‘quvchilarning axborot texnologiyalarini yaxshi o‘zlashtirishini ta’minlashda muhim
rol o‘ynaydi. Quyidagi metodlar axborot bo‘limini o‘qitishda samarali va interaktiv o‘quv
jarayonini yaratishga imkon berishi mumkin:
“Leksik-metodologik metodi”. Bu metod o‘quvchilarga axborot bo‘limining asosiy
tushunchalarini o‘rgatishda foydalaniladi. O‘qituvchi axborotning ta’rifi, uning turlari, axborot
almashish jarayonlari kabi nazariy bilimlarni taqdim etadi.
“Problema yondashuvi (Problem-based learning) metod”. Bu metodda o‘quvchilarga
muammo yoki vazifa taqdim etiladi, va ular bu muammoni hal qilish uchun kerakli
axborotlarni izlashadi. Masalan, "axborotlar qanday saqlanadi?" yoki "axborotlar qanday
kodlanadi?" kabi savollarni taqdim etib, o‘quvchilarning mustaqil izlanishlari va tahlil
qilishlarini rag‘batlantiradi.
“Darsda muhokama va guruh ishlari metodi”. O‘quvchilarga guruhlar bo‘lib ishlash va
axborotlarni tahlil qilishni taklif qilish, muhokama qilish va bir-biriga o‘rgatish imkoniyatini
yaratadi. Bu metod, o‘quvchilarning o‘zaro fikr almashishlarini rag‘batlantiradi va jamoaviy
ishlash ko‘nikmalarini rivojlantiradi.
“
Gamifikatsiya (o‘yinlashtirish) metodi”. O‘quvchilarning axborot texnologiyalarini
o‘rganishga bo‘lgan qiziqishini oshirish uchun o‘yin elementlarini qo‘llash samarali metoddir.
O‘quvchilarga axborot bo‘limiga oid o‘yinlar, viktorinalar yoki interaktiv testlarni taqdim
etish, o‘quvchilarning motivatsiyasini oshiradi.
Natija.
Quyida Scratch dasturlash muhiti asosida
“Axborot” mavzusiga oid interfaol metod
— ya’ni o‘yin ko‘rinishidagi o‘quv faoliyati haqida batafsil tushuntiraman.
Scratch interfaol metod: “Axborotni to‘g‘ri tanla!” o‘yini.
Maqsad:
O‘quvchilarda axborot manbalarini tahlil qilish, ishonchli va ishonchsiz axborotni
ajrata olish, tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini shakllantirish.
Scratch sahnasi tarkibi:
1. Fon (Stage).
📚 Raqamli kutubxona yoki zamonaviy sinfxona tasviri. Orqa fonda kompyuter
monitori, kitoblar va boshqa texnik vositalar bo‘lishi mumkin.
2. Spritelar (Ob’yektlar).
`
13
O‘quvchi belgisi (avatar):
Harakatlanadigan personaj, savollarga javob beradi.
Axborot kartochkalari:
Har biri ma’lum bir axborot manbaini ifodalaydi (masalan:
Wikipedia, ijtimoiy tarmoq, hukumat sayti, noma’lum blog, reklama).
✅❌
To‘g‘ri/noto‘g‘ri belgilari:
Javob to‘g‘riligini ko‘rsatish uchun.
O‘yin jarayoni:
1-bosqich: Kirish
O‘quvchiga qisqacha tushuntirish beriladi: “Sen bugun axborot izlovchi rolidasan. Turli
manbalardan axborot olasan va ularning qaysi biri ishonchli ekanini aniqlaysan.”
2-bosqich: O‘yin
Ekranga 3–4 ta axborot kartasi chiqadi. Har bir kartada matn ko‘rinishida axborot
beriladi. Masalan:
“Koronavirusga qarshi limon yordam beradi. (Facebook post)”
“O‘zbekiston SSV ma’lumotiga ko‘ra, vaksina xavfsizdir.”
“Noma’lum sayt: “Astral kuchlar orqali davolanish mumkin.”
O‘quvchi qaysi axborot
ishonchli
ekanini belgilar (masalan, ularni drag-and-drop bilan
“To‘g‘ri” zonaga sudraydi yoki "Ha/Yo‘q" tugmalariga bosadi).
3-bosqich: Tahlil va baholash
To‘g‘ri tanlov qilinganda – musbat ovoz (sound) va “Yaxshi tanlov! Bu rasmiy manba.”
Noto‘g‘ri tanlov qilinganda – ogohlantiruvchi ovoz va “Bu manbani tekshirib ko‘rishga
arziydi.”
4-bosqich: Yakuniy xulosa
O‘yinning oxirida o‘quvchining umumiy balli chiqariladi.
O‘quvchiga tavsiya va mulohazalar beriladi: “Siz yaxshi tanlovlar qildingiz, lekin har
doim manbani tekshirishni unutmang!”
Pedagogik yondashuv:
O‘yin davomida o‘quvchi nafaqat bilim oladi, balki o‘rgangan bilimlarini tahlil qilish
orqali mustahkamlaydi.
Mashg‘ulot oxirida muhokama: O‘quvchilardan “Nima uchun bu manba ishonchli?” kabi
savollar bilan fikrlarini ifodalash so‘raladi.
Scratchda texnik ko‘rsatmalar (qisqacha):
Har bir axborot kartasi uchun when this sprite clicked → if...then bloki orqali tanlov
tekshiriladi.
Ball to‘plash uchun change score by 1 bloki qo‘shiladi.
Javobdan keyin say bloki orqali fikrlar chiqariladi.
Yakunda broadcast orqali yakuniy sahna ochiladi.
`
14
Muhokama.
Axborot bo‘limini o‘qitish metodikasi ta’lim jarayonining zamonaviy
ehtiyojlarini inobatga olgan holda rivojlanmoqda. Bugungi kunda axborot texnologiyalarining
yuksalishi va ularning turli sohalarda qo‘llanilishi o‘qituvchilardan yangi pedagogik
yondashuvlarni talab qiladi. Axborot bo‘limini o‘qitishda metodlarning xilma-xilligi va
interaktiv metodlarga e’tibor berish muhim ahamiyatga ega. O‘quvchilarga nafaqat
axborotlarni yig‘ish va qayta ishlashni o‘rgatish, balki ularni tahlil qilish va kreativ fikrlashni
rivojlantirish zarur.
Shuningdek, zamonaviy texnologiyalarni ta’lim jarayoniga samarali joriy etish,
o‘quvchilarning mustaqil ishlash ko‘nikmalarini rivojlantirishga imkon beradi. Biroq, bu
jarayonni amalga oshirishda ba’zi qiyinchiliklar ham mavjud. Masalan, o‘qituvchilar yangi
texnologiyalarni qo‘llashda malaka va ko‘nikmalarga ega bo‘lishi kerak, shuningdek,
texnologik vositalarga ta’limda to‘g‘ri yondashish muhimdir. Umuman olganda,
o‘quvchilarning individual ehtiyojlarini inobatga olish va darslarni shaxsiylashtirishga
ahamiyat berish kerak.
Xulosa va takliflar.
Xulosa qilib shuni aytish kerakki, axborot bo‘limini o‘qitish
metodikasi zamonaviy ta’lim tizimining ajralmas qismiga aylangan. Axborot
texnologiyalarining tez rivojlanishi va ularning hayotimizdagi o‘rni o‘quvchilarga axborotlarni
samarali qayta ishlash, tahlil qilish va foydalanish ko‘nikmalarini o‘rgatishni talab qiladi.
O‘qitish jarayonida qo‘llaniladigan metodlarning xilma-xilligi va interaktivlikni oshirish,
o‘quvchilarning fikrlash va ijodiy ko‘nikmalarini rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi. Shu
bilan birga, metodik yondashuvlar o‘quvchilarning axborot madaniyatini shakllantirishga,
ularni axborotlarni ehtiyotkorlik bilan ishlashga o‘rgatishga yo‘naltirilgan bo‘lishi kerak.
Yuqoridagi fikrlar asosida quyidagilarni taklif etaman:
Axborot
texnologiyalarini
kengroq
joriy
etish:
O‘qituvchilarni
axborot
texnologiyalaridan samarali foydalanish bo‘yicha maxsus treninglar tashkil etish, shuningdek,
o‘quvchilarga zamonaviy dasturlar va vositalar yordamida axborotlarni tahlil qilishni
o‘rgatish.
`
15
Interaktiv metodlarni joriy etish: Darslarda interaktiv metodlardan foydalanish,
masalan, onlayn testlar, simulyatsiyalar, guruhli muhokamalar, o‘yinlashtirish (gamifikatsiya)
kabi yondashuvlar orqali o‘quvchilarning faol ishtirokini ta’minlash.
Shaxsiylashtirilgan ta’limni rivojlantirish: O‘quvchilarning individual ehtiyojlarini
inobatga olgan holda, ularning bilimlarini mustahkamlash uchun shaxsiylashtirilgan ta’lim
yondashuvlarini qo‘llash.
Axborot xavfsizligi bo‘yicha o‘quv dasturlarini ishlab chiqish: O‘quvchilarga axborot
xavfsizligini ta’minlash, internetda xavfsiz ishlash va shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish
bo‘yicha amaliy ko‘nikmalarni o‘rgatish
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Jonassen, D. H. “Computers as Mindtools for Schools: Engaging Critical Thinking”, 2000.
2.
Bates, A. W. “Technology, E-Learning and Distance Education”, 2005.
3.
Ziyayev, Sh. “Axborot texnologiyalarining ta’lim jarayonida qo‘llanilishi”, 2018.
4.
Tuxliyev, A. “Zamonaviy pedagogik texnologiyalar va ularni o‘quv jarayonida qo‘llash”,
2017.
5.
Jurayeva, Zuxra, Malika Nurullayeva, and Muhiba Yaxiyaxonova. "INFORMATIKANING
NAZARIY ASOSLARIDA MANTIQ ALGEBRASINING AKSIOMALARI VA TUSHUNCHALARI.
"
Естественные науки в современном мире: теоретические и практические
исследования
4.1 (2025): 21-24.
6.
Roʻziqulova, Goʻzal, Malika Nurullayeva, and Muxiba Yaxiyaxonova. "CANVINDA
INFOGRAFIKANI YARATISH TEXNOLOGIYALARI."
Наука и технология в современном
мире
4.1 (2025): 66-71.
7.
Sadriddinova, Sabrina, Malika Nurullayeva, and Muxiba Yaxiyaxonova. "SSM
PLATFORMALAR BILAN TANISHISH. FACEBOOK TARMOGʻI."
Наука и технология в
современном мире
4.1 (2025): 78-83.
8.
Xushvaqtov, Diyorbek, Malika Nurullayeva, and Muhiba Yaxiyoxonova. "SIMLI VA SIMSIZ
ALOQA VOSITASI."
Наука и инновация
3.1 (2025): 69-74.
9.
Murodullayeva, Sevinch, Malika Nurullayeva, and Muxiba Yaxiyaxonova. "TAQDIMOT
DASTURLARI (POWERPOINT, PREZI, FOSUSKY VA BOSHQA DASTURLAR) DA TAQDIMOT
TAYYORLASH."
Прикладные науки в современном мире: проблемы и решения
4.1 (2025):
19-22.
10.
Jumayeva, Durdona, Malika Nurullayeva, and Muxiba Yaxiyaxonova. "BUL
FUNKSIYALARI. ULARNING BERILISH USULLARI. BUL FUNKSIYALARI SONI. BUL ALGEBRASI
QONUNLARI."
Общественные науки в современном мире: теоретические и практические
исследования
4.1 (2025): 15-18.
11.
Shavkatova, Sevinch, Malika Nurullayeva, va Muhiba Yaxiyoxonova. "SSM
PLATFORMALARI BILAN TANISHISH. INSTAGRAM TARMOGʻI."
Molodye uchenye
3.2 (2025):
18-21.
12.
Shahriyorova, Gulnoza, Malika Nurullayeva, and Muhiba Yaxiyaxonova. "SMM
`
16
PLATFORMASI BILAN TANISHISH. TELEGRAM TARMOGʻI."
Молодые ученые
3.2 (2025): 22-
26.
13.
Ahmadova, Madina, Malika Nurullayeva, and Muhiba Yaxiyaxonova. "BILIMLARNI
TASVIRLASH USULLARI. MANTIQIY MODELLAR, TARMOQLI SEMANTIK MODELLAR,
FREYNALI MODELLAR VA MAHSULOTLI MODELLAR."
Педагогика и психология в
современном мире: теоретические и практические исследования
4.1 (2025): 62-68.
14.
Abdimajidova, Laylo, Malika Nurullayeva, and Muxiba Yaxiyaxonova. "AXBOROTNI
KODLASH USULLARI."
Педагогика и психология в современном мире: теоретические и
практические исследования
4.1 (2025): 75-80.
15.
Yakhiyakhonova, Mukhiba. "The urgency of improving the methods of developing the
skills of independent learning of future teachers." (2021).
16.
Kodirov, Akbar Shuxratovich, and Muborak To‘Lqin Qizi Nomozova. "MASOFAVIY
TALIMDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALARINING ISTIQBOLLI ASOSLARI."
Academic research in
educational sciences
4.CSPU Conference 1 (2023): 753-756.
17.
Kodirov, Akbar, Shaxribonu Qo‘ziyeva, and Mashkura Sa’dullayeva. "O ‘ZBEKISTONDA
TURIZMNI RIVOJLANTIRISH UCHUN “EASY RENT” LOYIHASINING ISTIQBOLLARI." YANGI
O‘ZBEKISTONDA MILLIY TURIZM ISTIQBOLLARI 1.01 (2024).
18.
Kodirov, Akbar, Gulzor Qamariddinova, and Shahnoza Eshmurodova. "O ‘ZBEKISTONDA
MILLIY TURIZM RIVOJLANISHINI SHAKLLANTIRUVCHI IQTISODIY VA MOLIYAVIY
OMILLARINI O ‘RGANISH." YANGI O ‘ZBEKISTONDA MILLIY TURIZM ISTIQBOLLARI 1.01
(2024).
19.
Sh, Kodirov A. "THE ROLE OF THE" ONE MILLION UZBEK PROGRAMMERS" PROJECT IN
INTRODUCING THE YOUTH OF OUR COUNTRY TO THE IT ENVIRONMENT ACCORDING TO
THE" DIGITAL UZBEKISTAN 2030" STRATEGY." Экономика и социум 10 (125) (2024): 205-
211.
20.
Xoliqulovna, Normurodova Sadoqat. "ELEKTRON JADVALLAR BO ‘LIMINI O ‘QITISH
METODIKASI." Uz Conferences. Vol. 1. No. 9. 2025.
21.
Xoliqulovna, Normurodova Sadoqat. "ALGORITIMLASH ASOSLARI BO ‘LIMINI O ‘QITISH
METODIKASI." Uz Conferences. Vol. 1. No. 9. 2025.
