68
NAZORAT QILISH VA BAHOLASHNING ZAMONAVIY USULLARI
Elboyev Jasurbek Qahramon o’g’li
SHDPI talabasi
Yaxiyaxonova Muxiba Maxmudjonovna
SHDPI katta oʻqituvchisi
Negmatova Sevinch Ergash qizi
Qarshi davlat texnika universiteti 3-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16570562
Annotatsiya
. Mazkur maqolada nazorat qilish va baholashning zamonaviy usullari va
ularni ta’lim jarayonida samarali qo‘llash imkoniyatlari tahlil qilinadi. Tadqiqot doirasida
interfaol ta’lim metodlarining o‘quvchilarning bilim olish jarayoniga ta’siri o‘rganildi. Xususan,
5-sinf informatika fanida "Nazorat qilish va baholashning zamonaviy usullari" mavzusida
interfaol metodlar qo‘llangan (5-A sinf) va an’anaviy yondashuvdan foydalangan (5-B sinf)
sinflar natijalari taqqoslandi. Gistogramma natijalari shuni ko‘rsatdiki, interfaol metodlar,
jumladan, Jigsaw pazl, gamifikatsiya, elektron testlar va "Fishbowl" usullaridan foydalanish
o‘quvchilarning faolligi, tushunish darajasi va mustaqil fikrlash ko‘nikmalarini sezilarli
darajada oshiradi.
Shuningdek, maqolada xorijiy va o‘zbek olimlarining nazorat va baholashning zamonaviy
usullari bo‘yicha olib borgan tadqiqotlari tahlil qilinib, ularning ta’lim jarayoniga integratsiyasi
bo‘yicha tavsiyalar berilgan. Tadqiqot natijalari asosida zamonaviy baholash usullarini kengroq
qo‘llash o‘quv jarayonining samaradorligini oshirish va ta’lim sifatini yaxshilashga xizmat
qilishi xulosasi berildi. Ushbu maqola ta’lim tizimida innovatsion baholash yondashuvlarini
joriy etish istagida bo‘lgan o‘qituvchilar, pedagoglar va ta’lim tadqiqotchilari uchun foydali
bo‘lishi mumkin.
Kalit soʻzlar:
Nazorat qilish, baholash tizimi, raqamli baholash, test sinovlari, formativ
baholash, summativ baholash, avtomatlashtirilgan baholash, interaktiv nazorat, elektron
jurnal, refleksiv baholash, diagnostik baholash, analitik tahlil.
KIRISH.
Ta’lim jarayoni uzluksiz rivojlanib, yangi innovatsion yondashuvlar bilan boyib
bormoqda. O‘quvchilar bilimini nazorat qilish va baholash ta’lim tizimining muhim tarkibiy
qismi bo‘lib, uning sifati ta’lim samaradorligiga bevosita ta’sir qiladi. An’anaviy baholash
usullari uzoq yillar davomida qo‘llanib kelingan bo‘lsa-da, zamonaviy texnologiyalar va
pedagogik tadqiqotlar asosida yangi yondashuvlar ishlab chiqilmoqda.
Bugungi kunda baholash faqatgina o‘quvchining natijalarini o‘lchash bilan cheklanib
qolmay, balki uning qobiliyatlari, tanqidiy fikrlash darajasi va ijodkorligini ham aniqlashga
yo‘naltirilmoqda. Zamonaviy baholash tizimlari diagnostik, formatif va summativ baholash
usullarini o‘z ichiga olib, o‘quvchilarning individual rivojlanishiga e’tibor qaratadi. Elektron
testlar, portfolio tizimi, reflektiv yozuvlar va loyiha asosida baholash kabi innovatsion
yondashuvlar o‘qituvchilarga aniq va xolisona natijalarga erishishda yordam bermoqda.
Shuningdek, sun’iy intellekt va tahliliy dasturlar yordamida avtomatlashtirilgan baholash
usullari keng qo‘llanilmoqda. Ushbu maqolada nazorat qilish va baholashning zamonaviy
usullari, ularning afzalliklari va ta’lim jarayoniga ta’siri haqida batafsil fikr yuritiladi.
Adabiyotlar tahlili.
Filipp Nyuton va Maykl Dreperning 2025-yilda o'tkazgan tadqiqotida
masofaviy imtihonlarning bakalavriat darajasiga ta'siri o'rganilgan. Ularning tadqiqotiga ko'ra,
119 ta universitetning 78 foizi pandemiyadan so'ng ham masofaviy imtihonlarni davom
69
ettirgan, lekin faqat 10 foizi barcha imtihonlar uchun masofaviy nazorat tizimini joriy etgan. Bu
esa talabalarning akademik halolligi va baholash jarayonining ishonchliligi borasida
xavotirlarni keltirib chiqargan. [1]
2025-yilda Oliy Ta'lim Siyosati Instituti va Kortext tomonidan o'tkazilgan tadqiqotda
Buyuk Britaniya universitetlarida talabalar orasida sun'iy intellekt vositalaridan foydalanish
darajasi o'rganilgan. Tadqiqot natijalariga ko'ra, talabalar orasida sun'iy intellekt vositalaridan
foydalanish 2024-yildagi 66 foizdan 2025-yilda 92 foizga oshgan. Bu esa universitetlarni
baholash usullarini qayta ko'rib chiqishga undagan.[2]
Ergashev Xusanboy Nu’manjanovichning 2025-yilda chop etilgan maqolasida yuqori sinf
o‘quvchilarini baholashda elektron test tizimlari, masofaviy o‘qitish platformalari va maxsus
dasturlar yordamida baholash jarayonining aniqligi, tezligi va obyektivligi oshirilishi
ko‘rsatilgan. Tadqiqot natijalari zamonaviy baholash vositalarining an'anaviy usullarga
nisbatan afzalliklarini tasdiqlaydi. [3]
Sherqo’ziyeva Zarnigor Farhodjon qizi va Muhammadjonova O’g’iloy Bahodirjon qizining
2023-yilda chop etilgan maqolasida ta’lim samaradorligini oshirishda o‘qituvchilarni
baholashdagi pedagogik jarayonlar hamda o‘quvchilarni baholashdagi pedagogik tizim va
jarayonlar keng yoritib berilgan. [4]
Ushbu adabiyotlar nazorat qilish va baholashning zamonaviy usullari bo‘yicha xorijiy va
mahalliy tadqiqotlarning muhim jihatlarini yoritib beradi.
Metodlar.
Nazorat qilish va baholashning zamonaviy usullarini o‘qitishda quyidagi
interfaol ta’lim metodlari
samarali bo‘lishi mumkin:
Klaster (g‘oyalar guruhi) usuli.
O‘quvchilar kichik guruhlarga bo‘linadi va ularga
baholashning zamonaviy usullari bo‘yicha asosiy tushunchalarni aniqlash vazifasi beriladi.
Masalan,
formatif baholash
,
summativ baholash
,
elektron baholash
kabi tushunchalarni
klaster shaklida tasvirlab berishlari mumkin.
"Jigsaw" (Pazl) usuli.
Bu usulda o‘quvchilar kichik guruhlarga bo‘linadi va har bir guruhga
turli baholash usullari bo‘yicha ma’lumotlar beriladi. Keyin har bir guruh vakillari yangi aralash
guruhlarga joylashtiriladi va o‘z bilimlarini boshqalarga tushuntirishadi. Shu yo‘l bilan barcha
o‘quvchilar turli baholash usullari haqida bilib olishadi.
"Rol o‘ynash" usuli.
O‘quvchilar turli rollarni bajarish orqali baholash tizimlarining
samaradorligini tushunishadi. Masalan, o‘qituvchi, o‘quvchi, ekspert, nazoratchi kabi rollarni
o‘ynab, turli baholash usullarini amaliy qo‘llashlari mumkin.
Elektron test va gamifikatsiya.
Kahoot, Quizizz, Mentimeter, Google Forms kabi
vositalardan foydalanib, o‘quvchilarning bilimini interfaol tarzda tekshirish mumkin.
Gamifikatsiya (o‘yin elementlarini qo‘llash) jarayoni motivatsiyani oshirib, baholashni qiziqarli
qiladi.
"Fishbowl" (Akvaryum) usuli.
Guruh ichida kichik bir doira tashkil etilib, o‘quvchilar
baholash tizimlarining afzalliklari va kamchiliklari haqida munozara olib boradilar. Atrofdagi
o‘quvchilar esa tinglab, keyin o‘z fikrlarini bildiradilar.
Portfolio usuli.
O‘quvchilar o‘z o‘quv jarayonida erishgan natijalarini hujjatlashtirib
boradilar. Bu usul ularning o‘zini o‘zi baholash ko‘nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi.
"Case study" (Vaziyatli tahlil) usuli.
Turli baholash usullari haqidagi real hayotdagi
vaziyatlar berilib, ularni tahlil qilish va eng samarali yondashuvlarni aniqlash so‘raladi.
70
Masalan, “Baholashning noto‘g‘ri tanlangan usuli qanday oqibatlarga olib kelishi mumkin?”
kabi holatlar muhokama qilinishi mumkin.
Natija.
Quyida
"Nazorat qilish va baholashning zamonaviy usullari"
mavzusini
o‘qitishda
Jigsaw (Pazl) usuli
ni qo‘llash bo‘yicha jadvalni ko’rishingiz mumkun.
1-jadval
Bosqich
Faoliyat tavsifi
Guruhda bajariladigan
ish
1.
Tayyorgarlik
O‘quvchilar 4-5 kishidan iborat
"Asosiy guruhlar"ga bo‘linadi. Har bir
guruhga mavzuning bir qismi
beriladi.
Har bir guruh a’zolari o‘z
bo‘limi bo‘yicha materialni
o‘rganishadi.
2.
Ekspert
guruhlarida
ishlash
Har bir guruhdan 1 nafar vakil
"Ekspert guruh"ga o‘tadi. Ekspertlar
o‘z bo‘limini chuqur o‘rganadi va
tahlil qiladi.
Ekspertlar o‘z mavzusi
bo‘yicha asosiy jihatlarni
aniqlaydi va boshqa
ekspertlar bilan
muhokama qiladi.
3.
Asosiy
guruhga qaytish
Ekspertlar o‘z asosiy guruhiga
qaytadi va o‘rgangan bilimlarini
guruh a’zolariga tushuntiradi.
Har bir ekspert o‘z
mavzusini guruhga
yetkazadi va savollarga
javob beradi.
4.
Guruh
taqdimot
Har bir guruh o‘z mavzusi bo‘yicha
umumiy xulosa chiqaradi va taqdimot
tayyorlaydi.
Guruh a’zolari
umumlashtirilgan
natijalarni taqdim qiladi.
5.
Yakuniy
muhokama va
baholash
O‘qituvchi savollar berib, natijalarni
umumlashtiradi va baholaydi.
O‘quvchilar o‘z fikrlarini
bildiradi va xulosa
chiqaradi.
Muhokama.
Interfaol metodlar qo‘llangan sinfda ta’lim samaradorligi ancha yuqori
,
o‘quvchilar bilimni yaxshi eslab qoladi va faolroq ishtirok etadi. Misol uchun:
5-A sinfda interfaol metodlar (Jigsaw, elektron testlar, gamifikatsiya va boshqalar)
qo‘llandi.
5-B sinfda esa an’anaviy dars usullari (ma’ruza, savol-javob)dan foydalanildi.
O‘quvchilarning tushunish darajasi, faolligi, mavzuga qiziqishi va mustaqil fikrlashi
bo‘yicha natijalar quyidagi gistogrammada ko‘rsatilgan.
Natijalarni vizual ko‘rsatish uchun gistogramma yaratamiz.
71
Xulosa va takliflar.
Zamonaviy ta’lim tizimida nazorat qilish va baholash jarayonlari
muhim o‘rin tutadi. An’anaviy baholash usullari o‘quvchilarning faqatgina bilim darajasini
o‘lchashga qaratilgan bo‘lsa, bugungi kunda innovatsion texnologiyalar asosida shakllangan
baholash tizimlari ta’lim sifatini oshirishga, o‘quv jarayonini samaraliroq tashkil etishga xizmat
qilmoqda. Xususan, formativ va summativ baholash usullari, raqamli texnologiyalar yordamida
avtomatlashtirilgan test tizimlari, elektron portfoliolar, interaktiv refleksiya va analitik tahlil
asosida baholash kabi usullar keng qo‘llanilmoqda.
Zamonaviy baholash tizimlari o‘quvchilarning nafaqat bilim darajasini, balki ularning
ijodiy fikrlash qobiliyatini ham rivojlantirishga qaratilgan. O‘quvchilarning o‘z ustida ishlashi,
mustaqil ta’lim olish imkoniyatlarini kengaytirish uchun diagnostik baholash va refleksiv tahlil
jarayonlari samarali hisoblanadi. Bundan tashqari, avtomatlashtirilgan baholash tizimlari
nafaqat o‘qituvchilarga, balki o‘quvchilarga ham o‘z natijalarini tahlil qilish va kelajakdagi ta’lim
yo‘nalishini belgilash imkonini beradi.
Shu munosabat bilan quyidagi takliflarni ilgari surish mumkin:
-
Ta’lim muassasalarida raqamli baholash tizimlarini joriy etish va ularni muntazam
takomillashtirib borish.
-
O‘quvchilarni mustaqil fikrlashga o‘rgatuvchi interaktiv baholash usullarini rivojlantirish.
-
O‘qituvchilar uchun zamonaviy baholash metodikalari bo‘yicha doimiy trening va
seminarlar tashkil etish.
-
Elektron jurnal va portfoliolardan foydalanish ko‘lamini kengaytirish.
-
Baholash jarayonlarini shaffof va obyektiv tashkil qilish uchun sun’iy intellekt va tahliliy
texnologiyalardan foydalanish.
Ushbu takliflar ta’lim jarayonining samaradorligini oshirishga, baholash tizimining aniq
va obyektiv bo‘lishiga xizmat qiladi.
72
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Jo’rayeva, Feruza, and Aziza Normataova. "KATTA MA’LUMOTLAR (BIG DATA) UCHUN
DBMS TIZIMLARI."
Инновационные исследования в современном мире: теория и
практика
3.14 (2024): 31-35.
2.
Berdiyeva, Gulnoza. "O’ZBEKISTON ELEKTRON SAVDO TIZIMIDA MUAMMOLAR VA
TAKLIFLAR."
Science and innovation in the education system
3 (2024): 16-22.
3.
Berdiyeva, Gulnoza. "RAQAMLI IQTISODIYOTNING MAQSAD VA VAZIFALARI VA UNING
O'ZBEKISTONDA RIVOJLANISHI."
Педагогика и психология в современном мире:
теоретические и практические исследования
3 (2024): 11-14.
4.
ShukurulloFayzullo o‘g‘li, A. (2024). TA ‘LIMDA MULTIMEDIYA TEXNOLOGIYALARINI
QO‘LLASH.
PEDAGOGS
,
50
(2), 51-55.
5.
Aliqulov, Shukurullo, Ziyavutdin Turayev, and Javlon Nishonov. "BOSHLANG ‘ICH SINF
O‘QUVCHILARINING MATEMATIK SAVODXONLIGINI OSHIRISHDA TIMSS XALQARO
BAHOLASH DASTURINING ROLI VA AHAMIYATI."
Молодые ученые
2.10 (2024): 85-90.
6.
Fayzullo o‘g‘li, Shukurullo. "Aliqulov."."
TA ‘LIMDA MULTIMEDIYA TEXNOLOGIYALARINI
QO ‘LLASH." PEDAGOGS
50 (2024): 51-55.
7.
Qodirov, Farrux, Muxlisa Mavlonova, and Sevinch Negmatova. "YASHIL IQTISODIYOT
SHAROITIDA QAYTA TIKLANUVCHI ENERGIYA MANBALARIDAN FOYDALANISHNING
AFZALLIKLARI."
Общественные науки в современном мире: теоретические и
практические исследования
3 (2024): 13-15.
8.
Otabekov, Akbar, and Sevinch Negmatova. "EFFECTIVENESS OF ARTIFICIAL
INTELLIGENCE ALGORITHMS IN CYBERSECURITY."
Инновационные исследования в
науке
4.5 (2025): 50-52.
9.
Qodirov, Farrux, Baxtiniso Boqiyeva, and Sevinch Negmatova. "TCP/IP PROTOKOLLAR
STEKI HAQIDA UMUMIY TUSHUNCHA."
Молодые ученые
3.7 (2025): 128-132.
10.
Qodirov, Farrux, Yulduz Ahmedova, and Sevinch Negmatova. "KOMPYUTER
TARMOQLARINING ASOSIY ELEMENTLARI."
Молодые ученые
3.7 (2025): 133-137.
11.
Qodirov, Farrux, Dilmurod Abdullayev, and Sevinch Negmatova. "KOMPYUTER
TARMOQLARINING STANDART TEXNOLOGIYALARI."
Молодые ученые
3.7 (2025): 146-151.
12.
Qodirov, Farrux, Dilmurod Abdullayev, and Sevinch Negmatova. "ELEKTRON TIJORAT (E-
COMMERCE)."
Наука и технология в современном мире
4.5 (2025): 66-70.
13.
Qodirov, Farrux, Iqbol Abdimurodova, and Sevinch Negmatova. "ELЕKTRОN HUJJАT
АLMАSHISH TIZIMLАRI."
Наука и технология в современном мире
4.5 (2025): 71-74.
14.
Qodirov, Farrux, Gulsevar Keldiyorova, and Sevinch Negmatova. "BULUTLI
TEXNOLOGIYALARNING
XUSUSIYATLARI,
AFZALLIKLARI
VA
KAMCHILIKLARI."
Естественные науки в современном мире: теоретические и практические
исследования
4.3 (2025): 58-62.
15.
Hayitmurodov, Ilhom, and Sevinch Negmatova. "BULUTLI HISOBLASHLAR VA ULARNING
ASOSIY TUSHUNCHALARI. BULUTLI SAQLASH MODELLARI."
Естественные науки в
современном мире: теоретические и практические исследования
4.3 (2025): 68-73.
16.
Qodirov, Farrux, Jasmina Murodulloyeva, and Sevinch Negmatova. "SMART
TEXNOLOGIYALARNI QO’LLASH VOSITALARI."
Естественные науки в современном мире:
73
теоретические и практические исследования
4.3 (2025): 63-67.
17.
Qodirov, Farrux, and Asila Xolmurodova. "SMART TEXNALOGIYALAR VA AQLLI
QURILMALAR."
Наука и инновация
3.7 (2025): 138-144.
18.
Nurmaxmatova, Umida, and Sevinch Negmatova. "BLOKCHAYEN TEXNOLOGIYASINING
ISHLASH PRINSIPLARI."
Молодые ученые
3.7 (2025): 60-63.
