110
ZAIF ESHITUVCHI BOLALARNI INKLYUZIV TA’LIMGA JALB ETISH
Djurayeva Sohiba Barat qizi
Tursunova Maxliyo Saydaxmat qizi
Jizzax Davlat Pedagogika Universiteti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15055153
Annotatsiya:
Ushbu maqolada zaif eshituvchi bolalarni inklyuziv ta’limga jalb qilish
bosqichlari, inklyuziv ta’limining samaradorligiga bevosita ta’sir ko’rsatuvchi to’siqlar va ularni
bartaraf etish bo’yicha pedagoglarga bir qancha ko’rsatmalar batafsil yoritilgan.
Kalit so’zlar:
zaif eshituvchi bola, pedagog, surdopedagog, inklyuziv ta’lim, jalb qilish
bosqichlari.
Zaif eshiguvchi bolalar nogironligi bo’lgan bolalar orasida inklyuziv ta’limga erta jalb
qilinishi mumkin bo’lganlar tartibida peshkadamlik qiluvchi bolalardir. Vazirlar Mahkamasini
638-sonli qarorida ham 60 dB gacha eshitishida nuqsoni bo’lgan va rivojlanishida qo’shimcha
nuqsoni bo’lmagan bolalar umumta’lim maktablarida tashkil qilingan inklyuziv ta’lim sinfiga
qabul qilinishi ko’rsatilgan.
Inklyuziv ta’limga jalb etishda quydagi bosqichlar amalga
oshirildi:
1) Izlab topish va jalb qilish bosqichi.
Nogiron odamlarning
hayoti asosan yakkalab
qo‘yishlar bilan bog‘liq. Ko‘plab davlatlarda
nogiron odamlarga past nazar bilan qaralib, ular
hamjamiyatdan
chetlashtirilmoqda. Buning oqibatida nogiron bolalarning ta’lim olish
imkoniyatlari yanada chegaralanib qolmoqda. Millatning etnopsixologik xususiyatlaridan biri
bo‘lmish nogiron farzandini boshqalardan bekitish hollari esa nogiron bolalar kelajak hayoti
uchun juda fojeali holatdir. Mana shunday salbiy oqibatlarni oldini olish maqsadida
aholi
o‘rtasida targ‘ibo-tashviqot ishlarini olib borish lozim. Oilaga,
ya’ni asosan ota-onalarga nogiron
bola ham maktab ta’lim-tarbiyasini
olishi shart ekanligini to‘g‘ri tushintirib bera olish kerak.
Shunday
usullar bilan ta’limdan chetda qolib ketgan nogiron bolalarni izlab
topish imkoni
yaratiladi. Ro‘yxatga olingan bolalar o‘z yaqin
arofidagi umumta’lim maktablariga jalb etiladi.
2) Maxsus ehtiyojli bolalar bilan shug‘illanish bosqichi.
Bu bosqichda umumta’lim
muassasalari tizimiga kiritilgan maxsus ehtiyojli bolalar bilan olib boriladigan o‘quv-tarbiyaviy,
korrektsion-rivojlantiruvchi vazifalar rejasi tuzib chiqiladi.
3) Reabilitatsiya bosqichi.
Bu bosqichda bolalarning nogironligi tufayli bajara lmaydigan
faoliyatlarini bajarish qobiliyatlari va ularning imkoniyatlari darajasini kengaytirish ishlari
amalga oshiriladi. Shu sababali bu bosqichda nogiron odamlar nafaqat ta’lim tarbiya, balki
ularning ishlab chiqarish faoliyatlarini oshiruvchi treninglar ham olib boriladi. Ular “ob’ekt”
mas, balki “sub’ekt” vazifasini o‘taydi. Natijada nogiron bolalarning nima qila olmasligi
emas,
balki ular nimalar qilisha qodir ekanligi diqqat markazda
turadi.
4) Intergatsiya bosqichi.
Bu bosqich inklyuziv tarzida o‘qitilgan, reabilitatsiya jarayoni
malga oshirilgan nogirn bolalarni ijtimoiy
jamiyatga to‘la kiritish bosqichidir. Integratsiya
bosqichida nogiron
bolalar to‘laligicha ijtimoiy jamiyatga kiritiladi. Ya’ni bu bosqichda
nogiron
bolalarning ham o‘zlarining teng imkoniyatlari va huquqlaridan foydalangan holda kasb va
ishlash joyini mustaqil tanlash
imkoniyati beriladi.
Zaif eshituvchi bolalarda inson uchun o’ta zarur bo’lgan analizator eshitish faoliyatining
to’liq emas, qisman buzilishi nutqning birmuncha
to’liq shakllanishiga imkon bermaydi. Lekin
bunday yo’l bilan nutqni egallashning
o’ta chegaralanishi tushuncha va tasavvurlar (nutqning
keyingi idroki va
tushunilishi)da o’zgachalikni yuzaga keltiradi. Zaif eshituvchi bolaning
nutqi
111
rivojlanmasdangina qolmay, balki buzilganhamdir. Masalan, lug’at
zaxirasining kamligi bilan bir
qatorda so’zlarning boshqa ma’noda
qo’llanishi, grammatik tizimning rivojlana olmasligi bilan
bir katorda
ular ma’nolarining noto’g’ri tushunilishi kuzatiladi. Bularning barchasi
bilish faoliyatiga ta’sir ko’rsatadi: idrok faoliyati, xotira va diqqati hamda tafakkur opiratsiyalari
taqqoslash, taxlil qilish,
umumlashtirish kabi psixik jarayonlar zaif eshituvchilarda o’ziga xos
tarzda
namoyon bo’ladi. Nutqiy muloqot bolaning shaxs sifatida rivojlanishida hal qiluvchi
o’rinni egallaydi. Zaif eshituvchi bola nutqining o’ziga xos rivojlanishi
oddiy sharoitlarda ilm
asoslarini egallashiga tusqinlik qilib, bolaning
umumta’lim maktabiga kelib, ta’lim olishida
muayyan qiyinchiliklarni yuzaga keltirmoqda.
Kuzatish va o’rganishlar natijasida zaif eshituvchi bolalar inklyuziv ta’limining
samaradorligiga bevosita ta’sir ko’rsatuvchi mavjud
to’siqlarni aniqlash imkonini beradi:
- umumta’lim maktabining standarti, ta’lim dasturlari, mazmuni zaif
eshituvchi
o’quvchilarning imkoniyatlari va extiyojlariga mos kelmaydi;
- pedagog kadrlarni tayyorlash tizimida inklyuziv ta’lim asoslarini o’rganishga oid o’quv
fani nazarda tutilmasligi bois, umumta’lim maktablari pedagogik jamoalari ta’lim jarayonida
bunday bolalarga
yondashish uslublaridan xabardor emaslar;
- yetarli psixologik va pedagogik yordam ko’rsatish uchun kasbiy bilim, ko’nikma va
malakalarga ega bo’lmagan o’quvchilar psixologik noqulaylik xolatiga tushib, integratsiya
jarayoniga tayyor emasliklarini qayd etganlar;
- umumta’lim maktablari o’qituvchilari bunday bolalar uchun ta’lim jarayonida moslashish
imkoniyatini ta’minlovchi ovoz kuchaytirib beruvchi
texnika va texnologiyalardan foydalanish
yo’llarini bilishmaydilar;
- maktablar pedagog jamoasi nogironligi bo’lgan bolalarni sinflarga qabul qilishda oddiy
o’quvchilar va ularning ota-onalari bilan psixologik
jixatdan ish olib bormaydilar;
- umumta’lim maktablarining xodimlar shtatlari jadvalida nogironligi bo’lgan o’quvchilar
bilan ishlovchi qo’shimcha maxsus pedagog va tibbiyot xodimlari birliklari mavjud emas;
- umumta’lim maktablarining moddiy-texnik negizi mazkur toifa bolalari extiyojlariga
javob bermaydi.
Inklyuziv sinfda ta’lim olayotgan eshitishida muammosi bo’lgan bolalarning ta’limi
samaradorligiga erishishdagi o’qituvchining dastlabki qadami ushbu toifadagi bolalarning
rivojlanish xususiyatlarini tushunishidan xamda ularning maxsus ta’lim extiyojlarini xisobga
olgan holda, quyidagi muhim qoidalarni bajarishga tayyor bo’lishidan iborat bo’lishi lozim:
1.
bolaning ota-onasi va surdopedagog bilan xamkorlikda ishlash;
2.
bolaning sinfdoshlari bilan do’stona munosabat, o’zaro xamkorligini rag’batlantirish hamda
uning bolalar jamoasida tez va to’liq moslashishga ko’maklashish;
3.
zarur metodik talablarga rioya qilish (o’quvchining labdan o’qishi, nutqni idrok etishi
uchun qulay partaga joylashishi;
4.
atrofdagilar nutqining
ravon, adabiy til me’yorlariga mos bulishi;
5.
darsning barcha bosqichlarida
tarqatma, didaktik vositalarning mavjudligi;
6.
bolaning topshiriqlar va
ko’rsatmalarni tushunishini nazorat qilish va eshitish apparatlari,
koxlear implantlarning xizmat ko’rsatish faoliyagini tekshirish, individual didaktik
qo’llanmalar
bilan tanishish;
112
7.
dars jarayonida bir qator tuzatuv muammolarini xal qilish (eshitish va vizual e’tiborni
rag’batlantirish, bolaning nutq, vazifalar, matnlarni tushunish; nutq xatolarini tuzatish va
grammatik jixatdan tug’ri nutq ko’nikmalarini mustaxkamlash; so’zlashuvni kengaytirish;
Shu munosabat bilan davlat xokimiyati
organlari umumta’lim maktablarining pedagog
xodimlarini maxsus
tayyorlashga keng jalb qildi. Pedagogik xodimlar malakasi inklyuziv ta’lim
bo’yicha oshirildi, qayta tayyorlardi, oliy ta’limda pedagogika yo’nalishidagi barcha talabarga
inklyuziv ta’lim va gospital pedagogika fani o’qitib kelinmoqda.
Eshitish qobiliyagiga ega
bo’lmagan bolalarni o’rgatish uchun ularning
xususiyatlarini bilish kerak;
eshitish qobiliyati
bolaning nutq rivojlanishiga bevosita ta’sir
qiladi va xotira, fikrlash shakllanishiga bilvosita ta’sir
ko’rsatadi;
bolalar
nutq
materiallarini-so’zlar,
jumlalar
va
matnlarni
yodlash,
saqlash va ko’paytirishni qiyinlashtiradi;
eshitish qobiliyatiga ega bo’lgan bolalarning fikrlash
xususiyatlari
o’g’zaki nutqni sekin uzlashtirish bilan bog’lik bo’lib, bu og’zaki-mantiqiy
fikrlashning rivojlanishida eng aniq namoyon bo’ladi; eshitish qobiliyati barcha aqliy
operatsiyalarni shakllantirishga
ta’sir qiladi, amaliyotda nazariy bilimlardan foydalanishda
qiyinchiliklarga olib keladi;
eshitish kobiliyatiga ega bo’lgan bolada nutqning barcha asosiy
funksiyalari (kommunikativ, umumlashtiruvchi, sezgir, nazorat kilish,
tartibga solish) va tilning
tarkibiy qismlari (so’z boyligi, Grammatik
tizim, fonetik tarkib);
bola og’zaki nutqining buzilishi
asosida yozma nutq buzilishi mavjud
bolib, u turli disgrafiya va disleksiyalar shaklida namoyon
bo’ladi:
eshitish qobiliyati boshqalar bilan muloqot qilishda qiyinchiliklarga
olib keladi,
axborotni assimilyatsiya qilish jarayonini sekinlashtiradi,
bolalarning tajribasini pasaytiradi va
ularning shaxsiyatining
shakllanishiga ta’sir qila olmaydi.
Umumta’lim muassasasida o’qitish jarayonida eshitish qobiliyatiga ega
bo’lmagan bolalarni
psixologik va pedagogik qo’llab-quvvatlash muammosi
muhim ahamiyatga ega. Bunday qo’llab-
quvvatlash bir necha jihatlarga ega:
- umumiy o’rta ta’lim maktabida eshitish nogironligi bo’lgan bolalarni
psixologik-pedagogik
qo’llab-quvvatlash;
- bu bolalarning eshitish qobiliyatiga ega bo’lgan bolalar bilan o’zaro muloqot qilish
jarayonida oddiy eshitish qobiliyatiga ega bolalarni psixologik va pedagogik qo’llab-quvvatlash;
- maxsus va ommaviy maktab o’qituvchilarining psixologik-pedagogik qo’llab-qo’vvatlashi;
- umumiy o’rta ta’lim fanlari bo’yicha ommaviy maktabda eshitish qobiliyati buzilgan
bolalarni uqitish jarayonida qo’llab-quvvatlash;
- muayyan fanlar bo’yicha eshitish qobiliyati buzilgan bolalarni qo’llab-quvvatlash (eshitish
qobiliyatini rivojlantirish, talaffuzni
shakllantirish);
- oilada qo’llab-quvvatlashni tashkil qilish.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Djurayeva, S., & Kubayeva, S. (2024). INKLYUZIV TA’LIM SAMARADORLIGINI OSHIRISHDA
KADRLARGA QO’YILADIGAN TALABLAR MAZMUNI.
Modern Science and Research
,
3
(12), 108–
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/48935
2.
Djurayeva, S., Abdullayeva, Y. ., Abdigapporova, M. ., & Abdug’apporova, M. (2024). IMO-
ISHORA TILI TIZIMIDA YANGI IMO-ISHORALARNING ROLI.
Modern Science and Research
,
3
(12),
286–288. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/54215
3.
Djurayeva, S. ., & Xudoynazarova, S. . (2024). INKLYUZIV TA’LIMDA BOSHLANG’ICH SINF
113
O’QUVCHILARIGA CHET TILINI O’QITISH.
Наука и инновации в системе образования
,
3
(13),
99–102. извлечено от
https://inlibrary.uz/index.php/sies/article/view/51165
4.
Djurayeva , S., & Mamirova , G. (2024). INKLYUZIV TA’LIMDA IJTIMOIY HIMOYAGA
MUHTOJ BOLALARNI O’QUV-TARBIYA JARAYONIGA MOSLASHTIRISH METODLARI.
Решение
социальных проблем в управлении и экономике
,
3
(11), 107–110. извлечено от
https://inlibrary.uz/index.php/sspme/article/view/53331
5.
Djurayeva , S. ., & Oltibekova , M. . (2024). INKLYUZIV TA’LIM JARAYONIDA IMKONIYATI
CHEKLANGAN BOLALARINING OTA-ONALARI BILAN ISHLASH.
Теоретические аспекты
становления
педагогических
наук
,
3
(21),
21–25.
извлечено
от
https://inlibrary.uz/index.php/tafps/article/view/51550
6.
Djurayeva, S., & Anvarjonova , M. . (2024). IMKONIYATI CHEKLANGAN BOLALARNI
INKLYUZIV TA’LIMGA JALB QILISH.
Развитие и инновации в науке
,
3
(11), 52–54. извлечено от
https://inlibrary.uz/index.php/dis/article/view/53007
7.
Djurayeva
,
S.
.,
&
Mustaqova,
M.
(2024).
INKLYUZIV
TA’LIM
TAMOYILLARI.
Инновационные исследования в науке
,
3
(11), 27–30. извлечено от
https://inlibrary.uz/index.php/irs/article/view/52691
8.
Djurayeva, S., & Sherqo`ziyeva, R. (2024). INKLYUZIV TA’LIMGA BOLALARNI JALB ETISH:
MUAMMOLAR VA RIVOJLANISH YO’LLARI.
Международная конференция академических
наук
,
3
(11), 36–39. извлечено от
